Мин аҕам, Георгий Васильевич Саввин, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун 2-с Ороссолуода, Тыыллыма нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай ыалга 1924 сыллаахха төрөөбүт. Хаптаҕай 7 кылаастаах  оскуолатыгар үөрэммит. 1939 сыллаахха утуу-субуу ийэтэ, эбэтэ, эһэтэ өлөллөр. Аҕата, уолун салгыы үөрэттэрэр кыаҕа суох буолан, куоракка ыытар. Уол почтаҕа үлэ булан, айаҕын ииттинэр киһи буолар.        Аҕам сэрии хонуутугар охтубут убайдарын мэлдьи ахтара-саныыра. Кыра быраатын, улахан Уйбаан аатынан ааттаммыт уолу, Махно Уйбааны наһаа таптыыра, атаахтатара. Кини амарах аҕа, эйэҕэс эһэ, туруу үлэһит, патриот этэ. Аҕа дойду сэриититтэн аҥаар хараҕыттан матан кэлбитэ, 2-с курууппалаах инбэлиит этэ. Сэрииттэн кэлэригэр кыратык ньиэмэстии саҥарар эбит.    Аҕам, даачатыгар оҕуруотун бэйэтэ көрөрүн таһынан, кыыл арааһын тутара. Куруолуктары  төрөтөн күһүн 200-250-ҕа тиэрдэрэ. 10 кууруссаны уонна биир бөтүүгү сайын аайы ылан иитэр буолан, сибиэһэй сымыыты сиирбит, биир ландрас боруода чооскуну тутара. Онон төһө да куорат ыала буолларбыт кимнээҕэр сибиэһэй эти, сымыыты сиирбит. Онон ас барыта нуорма кэмигэр аһынан тутахсыппатаҕа. Байанайдаах булчут, балыксыт этэ. Кини бултаабыт этэ-балыга аймахтарыгар, табаарыстарыгар кэһии буолан барара. Дьону үөрдэрэ, манньытара.    Сүрдээх айар-тутар дьоҕурдаах киһи этэ. Илими, муҥханы бэйэтэ оҥороро. Табаарыстарын бу сэдэх идэтигэр үөрэтэрэ. Ол курдук, түҥүрүн Егор Михайлович Друзьяновы муҥха таҥарга үөрэппитэ. Көтөрдөр чуучалаларын, чубуку чуучалатын оҥорбута.    ССРС Олимпийскай кэмитиэтин сакааһынан булчут аҕам доҕоро, өрөспүүбүлүкэтээҕи физкультурнай дьыспаансыр бырааһа Д.С. Тимофеевтыын  Москубатааҕы Олимпиада талисманын – эһэ чуучалатын оҥорбуттара. Эһэ тириитин, олимпийскай чөмпүйүөн Роман Дмитриев дойдутуттан, Эдьигээнтэн ыыппыттара. Аҕам уоппускатын кэмигэр, даачатыгар бу чуучаланы ый устата оҥорон бүтэрбиттэрэ, Саха сириттэн бэлэх буолан Моссовекка бэриллибитэ. Ол чуучала Олимпийскай кэмитиэккэ тиэрдиллибитэ. Билигин Москубатааҕы успуорт түмэлигэр көрдөрүүгэ турар.    Аҕам кэпсэтинньэҥ, көнө суобастаах, ирдэбиллээх киһи этэ. Начаалынньыга П.И. Дудкин хайгыыра, эрэнэрэ. Аҕам туруу үлэһит буолан, бырааһынньык күннэригэр почта ыскылааттарыгар туох да хаалбатын ситиһэрэ. Сөмөлүөккэ, бастатан туран, почтаны тиэйэллэрэ, онтон пассажирдары ылаллара. Чугас оройуоннарга массыынанан тиэрдэллэрэ.    Олус кытаанах санаалаах этэ. Инсуллаан, сатаан аһаабат буолан сытан, туруупканан убаҕас аһы оборон аһыыра. Онно тимир ньуосканы аһыгар уган ылан, иэдэһигэр таҕайан итиитин бэрэбиэркэлиирэ. Даачатааҕы ыаллара, доҕотторо ыараханнык ыалдьыбыт киһиэхэ санаатын көтөҕө диэн кэллэхтэринэ, хата, бэйэлэрин уоскутан, олоххо тардыһыыга күүстээх санаа эбэн ыытара.    Оҕолорум, сиэннэрим, аймахтарым аҕам туһунан  биллиннэр диэн суруйбутум бу буолла. Мантан аллара аҕам Георгий Васильевич Саввин Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сылдьыбытын туһунан  кэпсээн хаалларбытын сурукка тиһэбин.   Бастакы сүрэхтэниим Белоруссияҕа саҕаламмыта      Кыһыл аармыйа кэккэтигэр 1944 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Дьокуускайтан ыҥырыллыбытым. Өлүөнэ эбэнэн бастакы борохуотунан устубуппут. Тимир суолунан Мальта ыстаансыйаҕа аҕалбыттара. Манна харантыыҥҥа тохтотон, байыаннай дьыалаҕа үөрэппиттэрэ. Харантыын бүтэн, Кяхта ыстаансыйаҕа тиийэн аттары ылбыппыт. 1944 сыл от ыйын 7 күнүгэр бирисээгэ биэрбиппит. Ол кэнниттэн маршал Константин Рокоссовскай  хамандыырдаах Бастакы Белорусскай фроҥҥа тиийбитим. Польшаҕа сэриилэһэр аармыйаҕа түөрт төгүл  Кыһыл Знамя уордьаннаах хаһаактар 7-с кавалерийскай куорпустарыгар, 14-с дивизияҕа, 56-с пуолка 1-кы эскадронугар  гвардия эрэдэбиэйинэн түбэспитим. Пуолкаҕа хаһаактар кэтэр кубааҥкаларын, кыһыл лампаастаах ыстааннарын аҕыйах киһи кэтэрэ, үксүбүт көннөрү саллаат пуорматынан сылдьарбыт.     Пуолкабытыгар араас боруода  аттар бааллара: орловскай, буденновскай, казахскай, монгольскай уонна  саха аттара. Чааспытыгар саамай бастыҥ сүүрүктэринэн кабардино-балкарскай сылгылар ааҕыллаллара. Генерал-лейтенант Константинов хамаандатынан сулууспалаабыппыт. Бандеровецтар, бульбовецтар, сибуловецтар диэннэр бааллара. Кыһыл аармыйа саллааттарын өлөртүүллэр диэн, биһигини сэрэтэллэр этэ.    Бастакы сүрэхтэниим Белоруссияҕа буолбута. Гомель уонна Кобрин куораттары босхолооһуҥҥа кыттыбытым. Бу куораттарга кырыктаах кыргыһыылар түмүктэригэр биирдии эмэ дьиэ ордубута – барыта урусхалламмыта. Сэбиэскэй аармыйа элбэх сүтүктэммитэ. Кимэн киирэн кыргыһа-кыргыһа, Польша сиригэр тиийбиппит. Стружа  дэриэбинэни ылыы иһин кыргыһыыга этэрээппититтэн 8 кавалериһы сүтэрбиппит. Онтон биһиги кавалерийскай чааспыт Люблин куораты ылыыга кыттыбыта.   Одер өрүс кырыктаах кыргыһыыта умнуллубат      Варшаваны ылаары, ыйы быһа элбэхтик кимэн киирэ сатаабыппыт. Чугуйарбыт, онтон эмиэ пехота, тааҥкалар – бары саба көтөн киирэ сатыырбыт. Тула ытыалаһыы, буомбалааһын тохтообокко барара. Ол кэмҥэ Германия туһаайыытынан Берлин диэки үрдүбүтүнэн тохтоло суох биһиги сөмөлүөттэрбит көтөллөрө. Кэмниэ кэнэҕэс элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыылар кэннилэриттэн Варшаваны ылбыппыт. Дьэ, ол кэнниттэн атын куораттары уонна кыра нэһилиэнньэлээх пууннары ыла-ыла, Одер өрүскэ тиийбиппит.    Өрүс анараа биэрэгэр Эмиэрикэ уонна Франция саллааттара бааллара. Сир-дойду бүтүннүү кытыаста умайара. Ол быыһыгар аармыйалар тохтоло суох кэлиилэрэ-барыылара үгүһэ, олус элбэх бааһырбыт дьону тиэйэн ааһаллара. Ньиэмэс сөмөлүөттэрэ сотору-сотору сууллаллара, лүөччүктэрэ парашютунан ыстанан баран, билиэн бэринэллэрэ.    Одер өрүһү туорааһыҥҥа улахан кырыктаах киирсиилэр буолбуттара. Баһаам киһи өлбүтэ, бааһырбыта. Кэмэ суох тиэхиньикэ алдьаммыта, тулабыт барыта уотунан кытыастара, биһиги аттарбыт өлөллөрө. Ол барыта үрүт-үрдүгэр дьаарыстанан сытара, көрүөххэ ынырык көстүү этэ. Киһи умнубат ынырык көстүүтэ: кып-кыһыл халлаан, хара хоруонан, буруонан бүрүллүбүт сир, ким да, тугу да истибэт тыаһа-ууһа, тэргэннэр эстиилэрэ, бааһырбыт, уолуйбут аттар ынырык иҥэрсийиилэрэ... Ыарахан хартыына буолара.    Өстөөх күүстээх буомбалааһынын анныгар түбэһэрбит. Онно мин бастаан төбөбөр бааһырбытым, контузия ылбытым. Өйдөнөн кэлбитим, бүтүннүү буорунан көмүллүбүт этим. Төһө өр сыппыппын өйдөөбөппүн. Тараненко диэн доҕор саллаатым быыһаан таһаарбыта. Төбөм наһаа улаханнык ыалдьара, олох суулла сылдьарым. Онтон тута санчааска ыыппыттара. Онно икки нэдиэлэ эмтэммитим. Эмтэнэн тахсыбытым кэнниттэн 56-с пуолкаҕа, бэйэм дивизиябар, ыыппыттара. Бу кыргыһыы иһин “За отвагу” мэтээлинэн наҕараадалаабыттара.   Инники күөҥҥэ эрэспиэскэҕэ сылдьарбыт      Биирдэ биһигини, үс кавалериһы, Висла өрүһү туоруур сири көрдөтө эрэспиэскэҕэ ыыттылар. Муоста аттынан ааһан иһэн, миинэҕэ тоҕо тэбиллэн икки доҕорум суорума суолланнылар,  мин хайдах ордубутум буолла, төннөн тиийэн туох буолбутун, муоста миинэлэнэн турарын биллэрдим.    Син кыралаан кимэн киирэбит, хайа эрэ дэриэбинэни ыллыбыт. Хамандыырым, табаарыс Пинков, 14-с дивизия ыстаабыгар суһаллык  бакыат тиэрдэргэ сорудахтаата. Сорудаҕы толорон, дивизия хамандыырыгар тус илиитигэр бакыаты туттаран  баран, төннөн истим. Суолум тыаттан тахсан хонуунан барда. Арай, нөҥүө тыаттан тахсан, тыа диэки ньиэмэс эписиэрэ сүүрэн эрэрин көрө биэрдим. 100 миэтэрэ курдук чугаһатан баран, аптамаатынан уһун уочаратынан саайдым. Өстөөх сууллан түстэ, тиийэн сирийэн көрөн парабеллум, былаан-исхиэмэни, докумуоннары ылан, саҥа анаммыт хамандыырбыт Спиридоновка тиксэрбитим. Хамандыырым сыаналаах докумуоннары аҕалбытым иһин хайҕаабыта уонна “наҕараадаҕа түһэриэм” диэбитэ.    Биирдэ эскадрон хамандыыра хапытаан Спиридонов, биһигини – сэттэ кавалериһы – биир дэриэбинэҕэ ньиэмэстэр баалларын дуу, суохтарын дуу биллэрэ эрэспиэскэҕэ ыытта. Дэриэбинэҕэ килэмиэтир курдук тиийбэккэ эрэ, тыаҕа аттарбытын биир байыаһы кытта хааллардыбыт. Ыраахтан чуҥнаан, “ньиэмэстэр суохтар эбит” диэн дэриэбинэҕэ киирдибит. Биир дьиэҕэ киирээт, матасыыкыллар тыастарын, ньиэмэстии саҥаны иһиттибит. Саһан туран көрбүппүт, матасыыкыл аайы иккилии ньиэмэс олорор эбит. Үс киһибит дьиэҕэ хаалбыттара, биһиги үһүө буолан тэлгэһэҕэ баарбыт. Матасыыкыллаахтары чугаһатан баран, соҕотохто уһун уочаратынан аптамаатынан ытыалаан тиҥийдибит. Алтыаннарын тыла суох ыыттыбыт. Ол кэнниттэн дэриэбинэни барытын кэрийэн көрдүбүт. Аҕыйах оҕонньор, эмээхсин эрэ бааллара.   Өстөөҕү салгыы чугутан, үүрэн испиппит. 200 киһилээх ньиэмэс батальонун ситэн кыргыбыппыт. Онно тыаҕа докумуоннардаах икки эписиэр мундирын булан пуолка хамандыырыгар тиэрдибиппит.    Ити сэриилэһиилэр кэннилэриттэн эскадрон хамандыыра хапытаан Спиридонов уонна пуолка ыстаабын хамандыыра табаарыс Тарасов 233 №-дээх Сталин бирикээһин туттарбыттара. Ол тохсунньу 19 күнүнээҕи 1945 сыллаах бирикээскэ Лодзь, Томашев куораттары ылыы иһин кыргыһыыларга хорсун бойобуой сырыыларбыт иһин үрдүкү  главнокомандующай, Сэбиэскэй Сойуус Маршала табаарыс Сталин Махталын биллэрбит этэ. Маны тэҥэ табаарыс Сталин 1945 сыл кулун тутар 5 күнүнээҕи бирикээһинэн, Штаргард, Наугард, Польцин куораттары ылыы иһин, биһиги холбоһукпут личнэй састаабыгар барытыгар, ол иһигэр миэхэ эмиэ, генерал-лейтенант Константинов илии баттааһыннаах Махтал сурук бэриллибитэ.    Германияҕа сылдьан аармыйа генерала Коневы илэ бэйэтин көрсүбүтүм. Атынан киниэхэ кэлэн, “аттары уулатар биэдэрэлэрэ суоҕун, барыта буулдьа тоҕо көтөн тэһэҕэстэрин”  эппитим. Конев бэйэтин ат көрөөччүтүгэр миэхэ икки бириһиэн биэдэрэ биэрэргэ дьаһайбыта.    Дьэ, ити курдук сэрии инники күөнүгэр дьулурҕатык кимэн иһэрбит. Сэрии уота тохтоло суох күнүстэри-түүннэри барара. Тута сылдьан аһыырбыт, уочаратынан утуйарбыт.   Кыайыы өрөгөйүн билбиппит      Өрөгөйдөөх ыам ыйын 9 күнүн, Улуу Кыайыы күнүн бу баар курдук өйдүүбүн. Аттарбытын кытта Берлин куораттан 30 килэмиэтирдээх сиргэ, улахан күөл кытыытыгар тохтообуппут. Ыам ыйын 9 күнүн олус үөрэн, өрө көтөҕүллэн туран көрсүбүппүт. Биирдии курууска буокка биэрбиттэрэ уонна кавалеристарга түөрт чаас устата көнө хонуу устун төттөрү-таары атынан көтүтэрбитин көҥүллээбиттэрэ.    Сэрии уотун быыһыгар биир дойдулаахпын, Хаптаҕай орто оскуолатыгар учууталлаабыт Николай Семенович Васильевы, көрсүбүтүм. Хайа эрэ пуолкаҕа замполит эбит. Телохранителэ бүрээт этэ. Өстөөхпүтүн сууһаран, бэйэтин территориятыгар көрсөммүт, оо, үөрдүбүт да этэ.    Кыайыы кэнниттэн 2-3 ый Белоруссияҕа турбуппут. Белоруссия куталарын сааһым тухары умнубаппын. Сылгыларбыт кутаҕа түһэн эрэй да бөҕөтүн көрөллөрө. Икки-үс көлөнөн нэһиилэ соһон таһаарарбыт. Сэрии аата сэрии, араас түбэлтэ барыта буолара. Биирдэ иннибэр иһэр аттаах саллаат, противотанковай миинэҕэ тоҕо тэбиллэн атын аҥаара, киһитин аҥаара буолан күдэҥҥэ көппүттэрэ. Көрөргө дьулаан хартыына этэ... Сэриигэ киһи арааһы барытын көрөрө.     Суолга билиэн бэриммит ньиэмэстэр холуонналарын көрсүбүппүт. Онно саллааттар эрэ буолбакка эписиэрдэр, оннооҕор генераллар кытта бааллара. Эдэр да, кырдьаҕас да баара. Холуонна хас эмэ килэмиэтиринэн субуллан иһэрэ.   Аттары кыраныысса таһыттан уларсаллара      Сэрии саҕаланыытыгар Кыһыл аармыйа элбэх сылгыны Ирантан уонна Турцияттан уларсыбыт эбит. Сотору аттарбытын илдьэ Нахичевань куоракка (Нахичеванская АССР) кэлбиппит. Бу – Ираны кытта кыраныыссалаһар сир. Мин икки төгүл Ираҥҥа оһуобай сорудаҕынан хомондьуруопкаҕа сылдьыбытым. Казбин, Тавризи Мэнэ куораттарга. Ираҥҥа английскай, французскай, сэбиэскэй байыаннай чаастар тураллара. Бастакы сырыыбытыгар тыһыынча аты илдьэн хаһаайыннарыгар төннөрбүппүт. Иккис хомондьуруопкабар оһуобай сорудаҕынан мойуор телохранителэ буолан барсыбытым.    Кыһыл аармыйа кэккэтиттэн 1946 сыл кулун тутар 26 күнүгэр демобилизацияламмытым. Сэрииттэн төннөн кэлэн, сэрии иннинэ үлэлээбит Дьокуускайдааҕы почтабар үлэлии киирбитим.    Кэргэним Татьяна Васильевна Саввина (Ядрихинская) үлэтин хассыыр-суоччутунан саҕалаабыта. 1945 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Иркутскайдааҕы үөрэнэр кэмбинээт биэс ыйдаах кууруһун бүтэрэн, Намҥа буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Куоракка көһөн кэлэн, тэрилтэлэргэ кылаабынай буҕаалтырдаабыта. Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ. Түөрт оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруоран, 55 сыл иллээхтик-эйэлээхтик ыал буолан олордубут.   Кыыһа Людмила Георгиевна Друзьянова ахтыыта.
kyym.ru сайтан