Элбэх норуот үһүйээннэригэр уонна номохторугар үрдүк хайаларга, халыҥ тыаларга cэдэхтик көстөр, түүнэн бүрүллүбүт дьикти харамайдар туһунан кэпсэнэр. «Хаар киһи», «йети» – диэн ааттарынан кинилэр аан дойдуга биллэллэр. Оттон Саха сиригэр олохтоохтор ортолоругар хайаларга  чучунаалары көрсүбүттэрин туһунан үһүйээннэр тарҕаналлара. Хаар киһи баарын дакаастыырга сорох чинчийээччилэр уонна учуонайдар  100-чэ сыл кэриҥэ кэм устата араас чинчийиилэри ыыппыттара. Бу кэм устата дьикти харамайдары көрсүбүттэрин туһунан иһитиннэрэр туоһулар — булчуттар уонна олохтоохтор кэпсээннэрэ биирдэ эмит өрө күөрэйэн тахсаллар, чинчийэр эспэдииссийэлэр тэриллэллэр, уо.д.а. Он кытта сахалар уонна хотугу норуоттар фольклордарыгар эмиэ «ойуур дьонун» туһунан араас үһүйээннэр бааллар: чучунаалар, мюленнар, тыа дьоно, куотар киһи. Бу үһүйээннэргэ олоҕуран, 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар Николай Абыйчанин «Чучуна уонна Суланя» диэн кинигэни суруйбута — бэйэтин кэмигэр олус киэҥник биллэн тарҕаммыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбыгар 1929 сыл кулун тутар 9 күнүнээҕи биир интэриэһинэй докумуон харалла сытар, онно дьикти чучунаалар уонна мюленнар туһунан этиллэр. Бу — Нуучча судаарыстыбаннай географияҕа уопсастыбатын Арҕаа Сибиирдээҕи салаатын иһинэн үлэлиир айылҕа уонна былыргы кэм пааматынньыктарын көрдөөн булар уонна үөрэтэр хамыыһыйа мунньаҕын боротокуолуттан быһа тардыы. Докумуоҥҥа бэрэпиэссэр П. Л. Драверт уонна Сибиирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын уонна ойуур үөрэҕин институтун устудьуона Д. И. Тимофеев «Тоҥустар уонна сахалар кэпсээннэринэн дьон-мюленнар уонна чучунаалар» диэн дакылааттарын туһунан кэпсэнэр. Дакылаатчыттар мустубут дьоҥҥо сахалар уонна тоҥустар ортолоругар Дьугдьуур хайаларыгар уонна Саха сирин хотугу сис хайаларыгар биллибэт норуот олорорун туһунан санаалар тарҕаммыттарын дьүүллэспиттэр. Бу норуоту сахалар уонна Аайаан-Нэлькээн тоҥустара «мюленнар» диэн аатынан, оттон Дьааҥы аллараа тардыытынан тоҥустар «чучунаа» диэн аатынан билэллэрин иһитиннэрбиттэр. Кинилэри тыаҕа көрбүт туоһулартан, сүнньүнэн булчуттартан, бигэргэтиллэ илик кэпсээннэртэн биллэр. Ол кэпсээннэринэн, мюленнар уонна чучунаалар сайдыы олус намыһах кэрдииһигэр турар, соҕотоҕун, сороҕор хайа хаспахтарыгар олорор дьон курдук ойууланаллар. Кыыл тириититтэн оҥоһуллубут судургу таҥаһы таҥналлар, үҥүүнэн, ох саанан, оноҕосторунан уонна улахан, ходурҕайдык оҥоһуллубут тимир быһаҕынан сэбилэнэллэр. Курдарыгар хатат иилинэ сылдьаллар. Сороҕор мюленнар уонна чучунаалар олорор сирдэригэр булчуттарга уонна сэдэх айанньыттарга кыыл курдук, биллибэккэ-көстүбэккэ чугаһаан кэлэн саба түһэллэр эбит . Саба түһэригэр мюлен үксүн киһи дьигис гынар улахан иһиирэр тыаһы таһаарара биллэр  — ол сиэртибэтин уйулҕатыгар дьайар эбит. Дакылаатчыттар этэллэринэн, дьикти норуот баарын туһунан дааннайдар суохтар, дьиҥнээхтии туспа норуот буоллаҕына, уонна кыылыйбыт, уйулҕалара кэһиллибит эбэтэр атын ханнык эмит биричиинэнэн уопсай олохтон туораабыт баар норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ буолбатах буоллахтарына, өссө манныгынан быһаарыллар: Хотугу кыраай олоҕун кытаанах сокуоннарынан, мюленнары кытта көрсүһүү үксүн көрсүбүт дьонтон биирдэстэрин өлүүтүнэн түмүктэнэр эбит. Ол иһин сахалар эбэтэр тоҥустар мюленнары уонна чучунаалары кытта көрсүһүүлэрин туһунан олус сэдэхтик кэпсииллэр, кинилэри суох гыммыттарын иһин эппиэккэ тардыллыахтарыттан куттаналлар үһү. Дакылаатчыттары истэн баран, хамыыһыйа Дьокуускайга баар «Саха кэскилэ» чинчийэр уопсастыба болҕомтотугар мюленнар уонна чучунаалар тустарынан сибидиэнньэлэри хомуйуу уонна бэрэбиэркэлээһин наадалааҕар уурарга уураахтаабыт. Ону таһынан, ити боппуруоска саамай элбэх матырыйаалы Дьугдьуур оройуонун уонна Аян-Нелькан суолун тула олорор нэһилиэнньэ биэриэн сөбүн бэлиэтээбиттэр. Эбиитин уопсастыбаҕа ити боппуруоска Нуучча судаарыстыбаннай географическай уопсастыбатын Илин Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи секциятын кытта сибээстэһэргэ сорудахтаабыттар. Докумуон билим өттүнэн улахан интэриэһи үөскэтэр, тоҕо диэтэххэ сахалар уонна тоҥустар итэҕэллэрин туһунан сибидиэнньэлэри эрэ буолбакка, хаар киһи уонна онно маарынныыр харамайдары баалларын туһунан боппуруос официальнай таһымҥа дьиҥнээхтик көрүллүбүтүн көрдөрөр. Холобур, бэрэпиэссэр Драверт «кыыл дьон» баалларыгар итэҕэйэр этэ уонна 1933 с. «Будущая Сибирь» сурунаалга «Кыыл дьон — муленнар уонна чучунаалар» диэн «кыыл дьон» туһунан чахчылары түмпүт улахан ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Бэлиэтиир буоллахха, ити нүөмэргэ саха этнограба Г. Ксенофонтов рецензията тахсыбыта. Онно кини чучунаа диэн — мифологическай персонаж, хайа иччитэ, былыргы гириэктэр Паннарыгар маарынныыр диэн суруйбута. Ол да буоллар, Драверт гипотезата ол кэмҥэ дьиҥнээхтик ылыллар бырааптаах этэ, тоҕо диэтэххэ Сэбиэскэй Сойуус улахан аҥаара  уустук  суоллаах, халыҥ тыалаах уонна хайалаах сирдэрдээх киэҥ нэлэмэн сири ылара, онно дьикти «кыыл дьон» хаалан хаалбыт буолуохтарын сөбө. Ол курдук, ахтыллыбыт мунньахтан сыл аҥаара буолан баран, «Автономная Якутия» хаһыакка ССРС НА комплекснай эспэйдииссийэтин аатыгар туһуламмыт ыҥырыы бэлиэтэммит этэ. Онно Саха сирин территориятыгар биллибэт биистэр баар буолуохтарын сөбүн туһунан боппуруоһу чинчийэр наадалааҕа этиллибитэ. Бэлиэтиир буоллахха, ол сылларга Сэбиэскэй Сойууска судаарыстыба таһымыгар хаар киһини көрдөөһүнүнэн дьарыктаналлара. 1957 с. ССРС Наукаларын академиятын президиумун мунньаҕа ыытыллыбыта, онно күннээҕи былааҥҥа биир сүрүн боппуруос турбута: «Хаар киһи туһунан». Анал хамыыһыйа тэриллибитэ, кини састаабыгар биллиилээх учуонайдар киирбиттэрэ — геолог, ССРС НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ С. В. Обручев, антрополог М. Ф. Нестурх, ботаник К. В. Станюкович, физикаҕа Нобелевскай бириэмийэ лауреата, академик И. Е. Тамм, академик А. Д. Александров уо.д.а. Хамыыһыйа саамай көхтөөх чилиэннэринэн быраас-хирург Мария-Жанна И. Кофман уонна историк Б. Ф. Поршнев этилэр. Хамыыһыйа салайтарбыт үлэлиир гипотезатынан, хаар киһи — бу  биһиги кэммитигэр диэри тыыннаах хаалбыт неандерталецтар мөлтөөбүт бэрэстэбиитэлэ. 1958 с. хаар киһини — йетины көрдөөн Памирга эспэдииссийэ аттаммыта. Эспэдииссийэҕэ зоологтар, ботаниктар, этнографтар, геологтар, картографтар, ону тэҥэ олохтоох дьон — сирдьиттэр уонна булчуттар киирбиттэрэ. Эспэдииссийэ кыттааччылара шимпанзе сытыгар үөрэтиллибит сулууспалыыр ыттары туһаммыттара. Йети баарын туох да бэлиэтэ көстүбэтэҕэ, ол гынан баран учуонайдар атын элбэх арыйыылары оҥорбуттара, холобур, неолит үйэтинээҕи киһи тохтоон олорбут сирин булбуттара. Ити кэнниттэн, Наукалар академиялара хаар киһини үөрэтэр тиэмэни официальнайдык тохтоппуттара, оттон хамыыһыйа үлэтэ түмүктэммитэ. 1975 сыллаахха И. Гурвич ««Таинственный чучуна» диэн кинигэтэ тахсыбыта. Онно кыыл дьон баалларын туһунан баар үһүйээннэри уонна сибидиэнньэлэри түмэн, ырытарга холонуу оҥоһуллубута. Ааптар чучунаа диэн — бэйэлэрин түөлбэлэриттэн тэйбит уонна мууһунан Саха сирин кытылыгар аҕалыллыбыт чукча-булчуттар диэн түмүккэ кэлбитин сырдаппыта. Билигин официальнай наука хаар киһи баарын бигэргэппэт, учуонайдар ол туһунан өйдөбүллэри үксүн аныгы үһүйээннэртэн биирдэстэрин курдук көрөллөр. Ол эрээри, ити тиэмэ биһиги өйбүтүн-санаабытын долгутар. Информационнай эйгэҕэ дьикти «харамай» туһунан сонуннар сотору-сотору күөрэйэн тахсаллар. Андрей Казаев
edersaas.ru сайтан