Төрөөбүт кыраайдарын устуоруйатын билиэн баҕалаахтар ортолоругар Саха сириттэн Арассыыйа уонна Сэбиэскэй Сойуус аармыйатыгар сулууспалаабыт дьонтон ким, хаһан маҥнайгы генерал буолбутун туһунан кэпсэтии, мөккүөр тахсыбыта ыраатта. Ол туһунан бэчээккэ элбэхтик суруллан турар. Олорго хас да генерал аата ахтыллыбыта. Ол иһигэр Өлүөхүмэттэн төрүттээх Л.И. Котельников (1895–1941) уонна Хаҥаластан А.И. Притузов (1885–1977) биир бастакынан ааттаммыттара. Онтон Сунтаарга төрөөбүт Е.И. Попов (1928), Ньурбаттан сыдьааннаах М.Ф. Филиппов (1944–2005) уонна Саха сирин таһыгар төрөөбүт И.Н. Колесов (1918–1968) биллибиттэрэ. Онон сыллар, үйэлэр аастахтарын, төрөөбүт кыраайбыт устуоруйататын саҥаттан, дириҥник үөрэтэн истэхпит аайы, саҥа чахчылар, урут биллибэтэх дьон аата биллэн, киэҥ эйгэҕэ тахсан иһэр. Ол курдук бу соторутааҕыта ити үөһэ ахтыллыбыт генерал сололоох дьон ортотугар өссө биир саҥа аат эбилиннэ. Ол – гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥ аармыйатын генерала буола сылдьыбыт Иннокентий Семенович Смолин. Биллэрин курдук, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн хас да сыл устата буолбут гражданскай сэрии Арассыыйаҕа улахан охсууну оҥорбута. Кыһыллар уонна үрүҥнэр утарыта туран сэриилэспиттэрин түмүгэр, кыргыһыы хонуутугар, маассабай хоргуйууттан, суттан, араас ыарыыттан, эмиграцияттан уонна да атын биричиинэнэн, сорохтор суруйууларынан, дойдубут 25 мөлүйүөн кэриҥэ киһитин сүтэрбитэ. Дойду экэниэмикэтэ улаханнык айгыраабыта. Суруйуулартан көрдөххө, сорохтор ааҕалларынан, экэниэмикэҕэ уопсайа 50 млрд көмүс солкуобайдаах охсуу оҥоһуллубут. Улахан хаан тохтуулаах гражданскай сэриигэ кыһыллар үрүҥнэри кыайбыттара. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуо быдан иннинэ Дьокуускайга Муттерперль дуу, Муттерперл дуу диэн диэн араспаанньалаах, Кырыымтан төрүттээх, түүр тыллаах, аҕыйах ахсааннаах караим омук дьиэ кэргэнэ олохсуйан олорбута. 1884 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр куорат мэссээнэ Муттерперль (Муттерперл) дьиэ кэргэнигэр Иннокентий диэн уол оҕо төрөөбүтэ. Оҕо толору аата Иннокентий Константинович диэн. Уол Дьокуускайга оскуоланы бүтэрэрин саҕана байыаннай буоларга бүтэһиктээхтик быһаарыммыта. Арааһа, байыаннай үөрэххэ киирэринэн сибээстээн буолуо, православия итэҕэли ылынан, Иннокентий Семенович Смолин диэн ааттаммыта. 1905 сыллаахха Смолин Иркутскайдааҕы байыаннай училищены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ уонна оччолорго хайыы үйэ саҕаламмыт Нуучча-дьоппуон сэриитигэр кыттыбыта. Онтон Аан дойду маҥнайгы сэриитигэр Сибиирдээҕи стрелковай пуолкаҕа эписиэринэн сулууспалаабыта, рота, батальон хамандыырыгар тиийэ үүммүтэ. Кэлин Финскэй стрелковай пуолкаҕа сулууспалаабыта. Сэриигэ иккитэ бааһырбыта, биэс бойобуой уордьанынан, кэлин, гражданскай сэрии саҕана, өссө эбии үс уордьанынан наҕараадаламмыта. 1917 сыл сэтинньитигэр Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин ылыммакка, ыраахтааҕы диэки бигэ санаалаах (монархист) полковник Смолин байыаннай сулууспаттан астаапкаҕа тахсыбыта. Аймахтарыгар Тобольскай күбүөрүнэтигэр Туринскай куоракка тиийэн олорбута. Манна эписиэрдэр кистэлэҥ тэрилтэлэрин салайбыта. Ол иһин кыһыллар кытаанах сойуолааһыннарыттан куотарга, саһарга күһэллибитэ. 1917 сыллаахха бэс ыйыгар фронт линиятын туораан Омскайга тиийбитэ. Онно үрүҥнэр бартыһааннарын этэрээтин салайбыта. Оренбург – Тюмень тимир суолунан икки бронепоеһы күрэппитэ. Тобольскайга ыраахтааҕы Николай II уонна кини кэргэннэрин аҕалбыттарын билэн, олору босхолуурга туруммута. Ол гынан баран, хойутаан, сыалын-соругун кыайан ситиспэтэҕэ. Кинилэри Ураалга баар Екатеринбург куоракка илдьэн ытан өлөрбүттэрэ. Ити кэнниттэн Смолин аны ыраахтааҕы чугас аймахтарын – улуу кинээстэри уонна кинилэр кэргэннэрин – хаайыыттан быыһыыр санаалаах Алапаевскайга тиийэр. Ол эрээри эмиэ баттаспатаҕа. Онон кинилэри өлөрбүт миэстэлэригэр тиийэн, силиэстийэ үлэтигэр кыттыбыта. 1918 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр полковник Смолин этэрээтэ генерал Г.А. Вержбицкэй сэриилэрин кытта Тюмень куораты кыһыллартан босхолоспута. Онно буолбут параакка Смолин үрүҥ бастаанньаһыттар, казактар уонна чехословактар сэриилэрин хамаандалаабыта. Адмирал Колчак хомуйбут сэриилэригэр полковник Смолин Сибиирдээҕи стрелковай дивизияны, онтон Сибиирдээҕи степной куорпуһу хамаандалаабыта. 1919 сыл олунньутугар Смолиҥҥа генерал-майор, онтон 1920 сыллаахха генерал-лейтенант солотун иҥэрбиттэрэ. Кини “Сибиирдээҕи Улуу Муустаах поход” диэн аатырбыт суһал чугуйууга кыттыбыта. Кыһыҥҥы тымныы ыйдарга 2500 килэмиэтири тайҕа суолунан айаннаан, 1800 байыаһы хамаандалаан Чита анныгар тиэрдибитэ. Смолин бэйэтэ ахтарынан, гражданскай сэрии кэмигэр кинилэр Семенов дьонуттан куораты былдьаабыттар. Онно тимир суол ыстаансыйатыгар бронепоездка биир богуоҥҥа кыһыллар госпиталлара баара үһү. Семеновецтар медперсоналга кыыллыы сыһыаннаспыттар. Ол курдук, быраастары ытыалаан кэбиспиттэр, онтон сиэстэрэлэри күүһүлээн баран, тыыннаахтыы умайа турар паровоз оһоҕор (топкатыгар) бырахпыттар. Итини билэн баран, генерал Смолин бэйэтин бирикээһинэн Суһал байыаннай-полевой сууту анаабыт. Суһал суут быһаарыытынан, буруйдаах семеновецтары булан, сууттаан, эмиэ тыыннаахтыы паровоз оһоҕор (топкатыгар) бырахпыттар. 1921 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Николаевскай-Уссурийскай куоракка буолбут контрреволюционнай переворот кэнниттэн куоракка атамаан Семенов сэриилэрэ киирбиттэр. Онон куоракка күүстээх былаас суоҕун туһанан, саалаах-саадахтаах дьон өттүттэн бэрээдэги кэһиилэр тахсыталаабыттар. Итинник уустук, ыарахан балаһыанньа үөскээбитигэр, генерал Смолин бэйэтин куорат кэмэндээнинэн биллэриммит уонна быстах кэмҥэ былааһы ылан, кытаанах бэрээдэги олохтообут. Онон куорат олохтоохторун, тэрилтэлэрин урусхаллааһынтан быыһаабыт. 1922 сыл күһүнүгэр генерал Смолин Уссурийскайга бастакы кэргэнэ Вера Ивановна дизентерияттан уонна сыпной тифтэн ыалдьан өлбүтүн көмпүтэ. Кэргэнэ сэриигэ бааһырбыттары үрүҥ–кыһыл диэн араарабакка, барыларыгар тэҥник сыһыаннаһан эмтии сылдьан ити ыарыыларга сутуллан өлбүтэ. 1922 сыл алтынньытыгар Спасскай аттыгар буолбут сэриигэ генерал Смолин хамаандалыыр байыаннай чааһа үрүҥнэр сүрүн күүстэрэ кыһыллартан кыайтаран куоппуттарын көмүскээн, хаххалыы охсон, букатыннаахтык урусхалланалларыттан быыһаабыта. Ити сыл Смолин Приморьеҕа тиийэн генерал Дитерихс аармыйатыгар сулууспалаабыта, онтон Шанхайга эмиграциялаабыта. Ити кэмтэн ыла кини араас тэрилтэҕэ, ол иһигэр Аан дойдутааҕы сберегательнай уопсастыбаҕа ааҕынынан, домуправленияҕа, бэл, жокейынан кытта үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Сингапурга, онтон Филиппиҥҥэ уонна АХШ-ка тиийэн олорбута. Эмиэрикэҕэ иккиһин кэргэннэммитэ, онно уола Борис төрөөбүтэ. Кэлин уол Израильга көһөн тиийбитэ. Сиэнэ Авигдор Смолин онно аармыйаҕа бронетанковой сэриилэргэ эписиэринэн сулууспалаабыта. 1982 сыллаахха кини ливанскай сэрии кэмигэр өлбүтэ. Билигин генерал И.С. Смолин сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, барыта 20-чэ киһи, Израильга олохсуйан олороллоро биллэр. Иннокентий Смолин бэйэтэ 1973 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр, 90 сааһыгар сылдьан, Таити арыыга (Француз Полинезията) соҕотоҕун олорон өлбүтэ. Тыыннааҕар төрөөбүт дойдутун сүрдээҕин ахтара. Ол гынан баран, кыайан барар, тиийэр кыаҕа суоҕун толору билинэрэ. Ордук бастакы кэргэнэ көмүллүбүт сирин кыратык, кылгас кэмҥэ да буолар, көрүөн олус баҕарара. Генерал И.С. Смолин тус олоҕор өлөр өлүү, кытаанах, дьиппиэн сыһыан, патриотизм уонна ыраахтааҕыга (троҥҥа) бэриниилээх буолуу бииргэ дьүөрэлэспиттэрэ. Виталий Слепцов. Кыым.Ру
kyym.ru сайтан