Оҕо сылдьан дьоммун кытта Оккуодай диэн алааска олорбуппут. Оччотооҕу ыал сиэринэн бэйэбит эрэ буолбатахпыт, дьукаахтардаахпыт.        Мин, кыра уол, ийэбиниин атахтаһа мас ороҥҥо сытабыт. Арай биир түүн туох эрэ хоонньубар киирэн эргичиҥниир, бөкүнүҥнүүр. Мин дьиктиргээтим эрээри, уубар аҥаарыйан улахаҥҥа уурбатым. Эргэ нэк сонум буолуо дии санаан, өссө ылан саптаары гынным. Онтукам, доҕоор, туох эрэ атын буолла. Этим тарта! Илиим иминэн таарыйбытым, эмиэ да оҕо төбөтүн курдук. Дьукаахтарым аҕыс ыйдаах оҕолоро сылдьар дуу дии санаатым. Ол эрээри дьукаах оҕом буолбатахха дылы. Уопсайынан, бу туох эрэ атын миигин муокастыы сылдьарын сэрэйдим. Олус ыксаатым. Абааһым буоллаҕына, сүгүннээбэт: биир кэм эргичиҥнээ да эргичиҥнээ. Өссө суорҕаммын тардыалыыр. Итинник бэрт өр кииристибит. Төһө эмэ өр эрэйдэнэн, ороммуттан үтэн-үтэн, төкүнүтэн түһэрэн кэбистим. Онуоха били баҕайым сүгүн арахпакка, аны суорҕаным быыһынан илиитин угар, тарбыыр. Мин суорҕан нөҥүө кини илиилэрин аллара бүк баттыы сатыыбын. Куттаммыт санаабар, түүнү быһа букунастым. Итинник балай да уһуннук мучумааннана сыттахпына, ийэм уһугунна. Туран оһоҕун отунна. Ол тыаһыттан били баҕайым, куттанан буолуо, сүтэн хаалла.    Сотору соҕус буолаат, соһуччу баҕайы аҕам оҕонньор ыалдьан өллө. Кэлин дьон “түүнү быһа утуппатах баҕайыҥ аҕаҕын сиэри сылдьыбыт абааһы буолуохтаах” диэн тойоннообуттара. Мин, улахан киһи эбитим буоллар, ол абааһыны хам баттаан кэбиһиэхтээх эбиппин. Оччоҕо аҕам өлүө суохтаах эбит.   Хаһыылар      Орто дойду олоҕор киһи сатаан быһаарбат дьиктилэрэ элбэхтэр. Киһи саҥата, күлүүтэ-салыыта, ытааһына-соҥооһуна эргэ маска олорон хаалар дииллэр. Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгэр буолан ааспыт түбэлтэлэри ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарыам. Итэҕэйэр итэҕэйиэҕэ, итэҕэйбэт итэҕэйиэ суоҕа. Ол ааҕааччы бэйэтин көҥүлэ.     Марбалаахха      80-с сылларга Марбалаах эбэтигэр күһүөрү дьон кустуу, хоно-өрүү сыппыттар. Марбалаах эбэтэ Хорулаттан сэттэ биэрэстэ ыраах сытар. Оччолорго уута толору буолан, дьон хара тыа быыһынан сылдьаллар эбит. Биир киэһэ уолаттар кус манаан бүтэн, үүтээҥҥэ тахсан утуйардыы оҥостон сыппыттар. Кырдьаҕас киһилээхтэр эбит. Кини, эрдэ сыппыт буолан, муннун тыаһа муораҕа тиийбит. Уолаттар саҥардыы нухарыйыах курдук буолан истэхтэринэ, арай Чиллэлиир аартык диэки “оой дуо!” диэн хаһыы иһиллибит. Уолаттар уһукта биэрбиттэр. Хаһыылара “оой дуо” диирин кубулуппатах. Уолаттар хайа эрэ эрэйдээх мунан хаһыытыы сатыыр дии санаан, таһырдьа тахсан утары хаһыытыыр дьон буолбуттар. “Оой дуоларын” хаһыыта ол курдук тохтооботох. Уолаттар ыксаан, кырдьаҕас киһилэрин уһугуннарбыттар: “Чиллэлиир аартыкка хайа эрэ киһи мунан хаһыытыы сылдьар. Баран аҕалабыт дуо?” – диэбиттэр. Оҕонньор: “Ханна да барымаҥ! Утуйуҥ,” – диэн кыыһыран турбут, кыккыраччы аккаастаабыт. Уолаттар оронноругар сыппыттар. Ол хаһыылара түүн хойукка диэри иһиллибитэ үһү.    Сарсыарда оҕонньордоро, туох да буолбатаҕын курдук туттан-хаптан, туран оһоҕун оттубут. Ас бэлэмнээн баран уолаттарын ыҥыртаабыт. Аһыырын тухары муннунан да, айаҕынан да тыымматах. Онтон аһаан бүтэн, тииһин-уоһун соттон баран: “Бөлүүн түүн истибит хаһыыгыт бу дойдуга маҥнай кэлбит сахалар хаһыылара. Маска иҥэн хаалан, дьыл хайа эрэ кэмигэр иһиллэн ааһар. Өйдөөн кэбиһиҥ”, – диэбит. Дьикти диэтэҕиҥ. Кырдьык, ити дойдуга дьыл хайа эрэ кэмигэр ити хаһыы иһиллэн ааһара үһү.   Элиптээҥҥэ      Сэттэ сыллааҕыта Элиптээҥҥэ оттуу сытабыт. Мин, аҕам, быраатым Бочуок уонна Тобуонап Өндөрүүс бааллар. Быраатым дэриэбинэҕэ килиэп ыла барда. Элиптээн дэриэбинэттэн үс көс ыраах сытар. Биир сарсыарда аҕам миигин Булааҥкыйга туох эрэ соругар ыытта. Бу күн быраатым дэриэбинэттэн кэлиэхтээх. Мин Булааҥкыйга кэлэн, таайдарбын кытары ирэ-хоро кэпсэтэн баран, Элиптээммэр төнүннүм. Арай Өлөҥнөөххө киириибэр хоп-хойуу буруо буолла. Күнүм барахсан кытаран эрэ көстөр. Бу кэмҥэ аҕам тыаҕа сиэрдийэ кэрдэ сылдьыбыт. Сиэрдийэтин кэрдэн табахтыы олордоҕуна, Хонуу диэкиттэн буруо кэлэрэ биллибит. Ону аҕам “дружбам буруота тоҕо хойуутай!” диэн саҥа аллайбыт. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр туох да көстүбэт хойуу буруо буола түспүт. Соһуйа-өмүрэ турдаҕына, Хонуу диэкиттэн хаһыы иһиллибит. Аҕам “уолум кэллэҕэ” дии санаан, “манна баарбын!” диэн утары хаһыытаабыт. Хаһыы төрүт чуолкайа суох эбит. Биир кэм “оо, оо...” диэн эрэ курдук иһиллэрэ үһү. Аҕам кимнээх эрэ кэлэн уоту ыыттахтара диэн, отууга ойбут. Кэлбитэ Тобуонап Өндөрүүскэ кэлэн олорор эбит. Эмиэ хаһыыны истибит. Аны иккиэн хаһыытыы сатаабыттар. Били хаһыылара эмиэ чуолкайа суох, биир кэм “оо, оо...” эрэ диэн иһиллэр эбит.    Хаһыы уурайаатын кытта быраатым Ииһэрдээх нууччатын суолунан тиийэн кэлбит. Дьонум: “Муна сырыттыҥ дуо? Эн хаһыыгар утары хаһыытыы сатааммыт, күөмэйбит бүттэ”, – диэбиттэригэр киһилэрэ “суох, мумматым, хаһыыны да истибэтим” диэбит. Ол кэннэ бырааппын бэриэтчиттээх быһыылаах диэн уорбалаабыттар. Эмиэ киһи дьиктиргиир түгэнэ. Бэриэтчит хаһыытыан, саҥа таһаарыан сөп дуо?   Айсен НИКОЛАЕВ-Лэҥкэ. Итэҕэлгэ сыһыаннаах атынсуруйууларын @lenke_kepsiir киирэн ааҕыаххытын сөп.   Бөрө буулаабыта      Сүүрбэччэ сыллааҕыта күтүөппүт Мэхээлэ Абыйтан кэлэ сылдьан аҕам ааҕы кытта күһүн тыаҕа тахсыспыта. Үһүө буолан ыраах бултуур ыырдарыгар тиийэн баран “бөрө буулаата, бултуур сирбитигэр дьөрү суор-тураах да хаалбатах, бары күрэнэн хаалбыттар” диэн, бултаабакка төннөн кэлбиттэрин өйдүүбүн. Бу туһунан Мэхээлэ бэрт сиһилии кэпсээбитэ да, үксүн умнан-тэмнэн кэбиспиппин.      Булчуттар сарсыарда эрдэ туран бөһүөлэктэн биэс көстөөх Лаабыгы үрэҕэр хоно тиийбиттэр. Киэһэ хараҥаҕа үүтээннэригэр тиийэ охсор эрэ мөккүөрдээх дьон айаннаан истэхтэринэ, чугас бөрө халыҥ үөрэ батыһан иһэр сибикитин билбиттэр. Тула эргийэ сылдьан улуйаллар үһү. Аны туран, дьыл ити кэмигэр бөрө үөрэ ортотунан уонча чилиэннээх буолар эбит буоллаҕына (ийэлээх аҕа, былырыыҥҥы оҕолоро, таһыттан сыстыбыт үс-түөрт дьэллик бөрө), кинилэр бултуур сирдэрин буулаабыт бөрө үөрэ халыҥынан сөхтөрбүт. Булчуттар “отуттан тахсалар быһыылаах” диэн быһаарбыттар. Үгэс курдук, бастакынан кинилэр иннилэригэр иһэр биир адьырҕа улуйар эбит. Ону булчуттар куолаһыттан эндэппэккэ араара үөрэммиттэр. Кини улуйбута балай эмэ буолбутун кэннэ кэннилэригэр-ойоҕосторугар иһэр бөрөлөр онолуйан бараллар эбит. Үкчү ыт курдук үрэн, ньааҕынаан, ыйылаан улуйууларын түмүктүүллэр үһү. Ол курдук улуйан бөрөлөр илэ-бодо кэпсэтэллэрин, булчуттар ханан баран иһэллэрин, хайа диэки халыйалларын барытын ыйсан-кэрдиһэн, тугу гыныахтаахтарын былааннаан иһэллэрин аҕам аах илэ-бодо итэҕэйбиттэр. Инньэ гынан булчуттар аттарын-ыттарын үүтээннэрин иннигэр уот оттон хоннорорго күһэллибиттэр.     Ол түүн саамай кырдьаҕас булчуттара түһээбит. Сарсыарда туран Мэхээлэттэн: “Түүн бөрө үөрүн баһылыга, уҥуох-сула дьүһүннээх, көҕөрөн көстөр уоттаах харахтаах, хааһыттан дьабадьытыгар диэри хайа тардыллыбыт чэр оннулаах, туора ыртаччы оспут уостаах эдэрчи киһи буолан киирэ сырытта. Көрөн-истэн, дьэ, амырыын сирэй-харах... Эйигин ыйыталаһар, ылсар-бэрсэр иэстээх этим” диир. Тугу гыммыккыный? Кэлээри сылдьан бөрөнү бултаабытыҥ дуо?” – диэн ыйыппыт. Кырдьык, Мэхээлэ дойдутугар зоотехнигынан үлэлии сылдьан, эбээһинэһин быһыытынан, урут хаста да бөртөлүөтүнэн бөрөнү бултаһа сылдьыспыттаах эбит. Ол сылдьан, дьиҥэ, ыраах хоту дойдуттан бөрөлөр анаан-минээн Саха сирин киинигэр “иэстэһэ” кэлиэхтэрин курдук элбэх бөрөнү сууһарбатаҕа эбитэ үһү. “Саанан ыппытым да ахсааннаах ини” диирэ. Ол эрээри кырдьаҕас булчут ону билбитин Мэхээлэ улаханнык сөхпүт этэ.    Сарсыарда буолбутугар аҕам маҥнайгынан таһырдьа тахсыбыт. Ол тахсан иһэн, соһуйан сүрэҕэ хайда сыспыт. Үүтээннэрин аанын ойоҕоһугар хоно сыппыт аарыма бөрө кинини арыычча түҥнэри көтө сыһан, ойоҕоһуттан ыстанан тахсан тыаҕа түспүт. Ойоро ырааҕыттан улаханнык саллыбыттар. Саҥа түспүт кыраһа хаарга бөрө биир ойуунан уонча миэтэрэни аһара түспүтэ ырылыччы көстө сытара үһү. Кыһыыта диэн, үүтээн иннигэр оттуллубут кулуһун таһыгар баалла сытар ыттар аттыларынан бөрө киирэн хаамыталыы сылдьарын, дьиэлээхтэри тоһуйан ааннарын иннигэр сыппытын үрэн да, ыйылаан да биллэрбэтэхтэр. Саҥата суох уу чуумпутук көрөн баран сыталлар үһү. Ол сырыыга аҕам аах туох да хаана-бааһа суох дьиэлэригэр этэҥҥэ эргиллэн кэлбиттэрэ. Бөрөлөр бөһүөлэккэ тиийэллэригэр биир көс эрэ хаалбытын кэннэ арахсыбыттара үһү.   Егор МАКАРОВ.   Дьахтар кыламмыта      Миитэрэй – эдэр сааһыттан холкуос, сопхуос үлэтиттэн илиитин араарбатах киһи. Бочуоттаах сынньалаҥҥа да тахсан баран, өр тэһийэн-тулуйан олорботох. Сүүрэн-көтөн көрдөһөн, улахан эппиэттээх тэрилтэҕэ – оскуолаҕа – харабылынан үлэлии киирбит.   ***    Биир күн, мэлдьи буоларын курдук, эрдэ соҕус тиийэн, дьуһуурустубатын тутан, хосторун хатааһынын бэрэбиэркэлээбит. Ыкса киэһэ буолуута сылаас тиэрмэһиттэн чэй куттан, аһыы олорбут. Эмискэ хатыылаах түгэх хосторуттан биирдэстэригэр хатан баҕайытык дьахтар кыламмыт. Миитэрэй соһуйан өрө ходьох гына түспүт. “Хайдах баҕайыный? Тутарбар хостору барытын кэрийэн көрбүтүм, ким даҕаны суохха дылы этэ”, – дии санаат, төлөпүөн үрдүгэр түһэн, дьуһуурунай чааска эрийбит. Сотору буолаат, полиция үлэһиттэрэ тигинитэн кэлбиттэр. Хостору аһан, уоттары уматан, оскуола хас биирдии муннугун сирийэн көрбүттэр. Ким да суох үһү. Сулууспа үлэһиттэрэ “этэҥҥэ хон” диэт, чиэс биэрэн баран, тахсан барбыттар. Миитэрэй эмиэ холкутугар түһэн, солуута суохха дьону ыҥырбытын, ол эрээри ирдэбили тутуспутун саныы-саныы, аанын хатаммыт. Долгуйбута, күүрбүтэ ааһа быһыытыйбыт.    Бу – эргэ оскуола. Маҥнайгы кылаастар үөрэнэр хосторугар суот туораахтара таһыгырыылларын, тэтэрээт, кинигэ арыллан сырдыргыырын туһунан кэпсэл баара. Биир киэһэ оскуола уолаттара ону бэрэбиэркэлииргэ санаммыттар. Уолаттар өр кэтэһэрдии оҥостон, тас соннорун муостаҕа тэлгэтэн, онно тобуктаан олорбуттар. Устунан нухарыйан барбыттар. Туох да тыаһаабат, сымыйа кэпсээн эбит диэн, дьиэлэригэр тарҕаспыттар. Ити түүн Миитэрэй уолаттар харса суохтарын санаан сөҕө сыппыт. Ол сыттаҕына, арай аан аһыллан кэлбит, тымныы салгын биллибит. Киһи киирэн баран саппытын курдук, аана лип гына сабыллан хаалбыт. Ылтаһынтан оҥоһуллубут муннукка турар бөх кутар дьааһык хамсаан ылбыт. Быраҕыллыбыт кумааҕылар көппөрөҥнөөбүттэр. Миитэрэй, “кутуйах киирдэҕэ” дии санаан, дьааһыгы хаһан көрбүт. Туох да кутуйаҕа суоҕун билэн, куттанан, этин сааһа аһыллан барбыт. Сарсыҥҥытыгар доруобуйата мөлтөҕүнэн сибээстээн, үлэтиттэн уурайарын туһунан сайабылыанньа суруйбут. Ити түгэни кимиэхэ да кэпсээбэтэх. Аҕыйах хонон баран, дьиэ сууйааччы дьахтар үлэлии сылдьан, эмискэ өлөн хаалаахтаабыт.   ***    Ити кутурҕаннаах сурах кэнниттэн Миитэрэй эмээхсинигэр: “Көстүбэттэр Малаанньаны илдьэ бараары илэ сүүрбүттэр. Миэхэ ол иһин биллибиттэр. Урукку кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, бу дьиэ улахан иччилээх сиргэ тутуллубут. Ааттаммат ойууннар айаннаабыт, күлсүбүт, ытык дабаппыт сирдэрэ. Ону билэн, манна биир да ыал дьиэ туттубатах. Хойут, Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр оскуоланы тутан дьэндэтэн кэбиспиттэр. Кэлин да ыарахан тыыннаах сир буолсу” , – диэбитэ үһү.   Егор ФЕДОРОВ. Чүүйэ, Мэҥэ Хаҥалас.
kyym.ru сайтан