Геолог үлэтин араас ымпыгын, араас суол уустук, сэрэхтээх түгэн түбэһэрин сэрэйэн да көрбөппүт. Онон бүгүн эһиэхэ, этэргэ дылы, сири-сибиири эҥээринэн тэлбит, Арассыыйаҕа эрэ буолбакка, араас тас дойдуларга үлэлээн баай уопутурбут, устудьуоннары үөрэппит, билигин алмаас хампаанньатын кылаабынай геолога буолбут К.В. Гаранин элбэх, эгэлгэ сырыытыттан ордук өйдөнөн хаалбытын билиһиннэриим. Ааҕарга интэриэһинэй.        Дьэ, биирдэ Конго Өрөспүүбүлүкэтигэр хостонор баайдаах сирдэрэ төһө-хачча көмүһү биэрэр кыахтааҕын быһаарар сыаллаах матырыйаал хомуйа диэн, 2 нэдиэлэҕэ үлэлии барар буоллум.     Боруоба ыларга туттар тэриллэрбин хомунан, Конго киин куоратыгар – Киншасаҕа – тиийэн баран, салгыы дойду хотугу өттүгэр Кисангани диэн куоракка айаннаатыбыт.    Барыахтаах морсурууппутугар бэлэмнэнэн, онно 2 күн буоллубут. Таһаҕаспытын эрдэ ыыппыт буолан, сарсыарда “внедорожникка” олорсон, 150 км уһуннаах кутуу суолунан айаннаан, хараҥара илигинэ биир дьоҕус дэриэбинэҕэ тиийиэхтээх эбиппит. Онтон салгыы  аарыма улахан “долбленка”  диэн, букатын 15 м уһуннаах маһы оҥо хаһан оҥоһуллубут тыынан айаннаан, дьэ, били, үлэлиэхтээх сирбитигэр тиийиэхтээхпит.    Ол айаннаан истэхпитинэ, массыынабыт арадьыйаатары сойутар уута тэстэн, мотуорбут итийэн барда. Хата, аара үрүччэ эрэ дэлэй сирэ эбит. Онон 2-3 км буола-буола тохтоон, арадьыйаатарбытыгар уу кутабыт. Ити да буоллар санаабытын түһэрбэппит. Хонук сирбитигэр этэҥҥэ тиийдэрбит диэн, иннибит хоту айаннаан иһэбит.    Ыас хараҥа быыһынан      Онтубут ардах  таммалаан, устунан ыаҕастаах уунан кутар курдук буолан барда. Тулабыт хараҥаран барда. Африка түүнэ ыас хараҥа буолар. Эбиитин  айаммыт суола  экватор хойуу тыатын быыһынан ааһар. Оттон биһиги генераторбыт, кыһайбыт курдук, умулла-умулла үлэлиир. Фарабыт уота кытта мөлтөөн истэ.  Ол тухары айаммытын тохтоппоппут. Ол иһэн аара уонунан  муостаны туораатыбыт. Сороҕо букатын да өрүскэ аарыма маһы туора быраҕан оҥоһуллубут күргэ буолар.    Суоппарбыт кылгас туорааһыннарга мотуор олус итийбэтин, массыына төһө кыалларынан уһуннук бара сатаатын диэн, муҥутуур ускуораһынан түһүнэр. Дьэ, оннук айаннаан иһэн, биир түгэҥҥэ суолтан үрдүк сиргэ халыйан эрэргэ дылы этибит да... үчүгэй аҕайдык аллара диэки сурулаабатыбыт дуо! Фара уотугар ыйдаҥардан көрбүтүм, иннибитигэр мастары туора быраҕан оҥоһуллубут муоста баар эбит. Ол ортотунан хараҥа аҥайар. Эчи, кэтитин! Кэпсииргэ уһунун иһин, ити барыта кыл түгэнигэр буолла. Оттон ол кэмҥэ миэхэ бытаардыллыбыт киинэ лиэнтэтин курдук этэ. Хайаҕас улахана бөҕө, оттон биһиги ону көрдө-көрбүтүнэн иһэбит! Ол эрээри, хайдаҕын да иһин, ити хайаҕаһы тумнан, аттынааҕы мастарынан ааһар инибит диэн эрэл кыыма биллэн ааста. Ону баара, биһиги  курулаччы кутар ардах быыһынан, эбиитин биһиги инчэҕэй суолунан, салгыы илийэн, ньылбырыйа сылдьар буолбут мас үрдүнэн ааһыахтаахпыт. Па, анаабыт курдук, били, дьаама хапкааммытыгар оруобуна “лап” гына олоро түстүбүт бадахтаах. Массыына сүр күүскэ туохха эрэ сааллар тыаһа иһиллэн эрэрэ да, тимир көлөбүт муоста маһыгар өрөҕөтүнэн ыйанан хаалла! Илин көлүөһэлэрбит муоста алын өттүгэр буола, салгыҥҥа кураанаҕынан эргийэ тураллар. Кэннинээҕи көлүөһэлэр инчэҕэй маска халты тэбинэ тураллар. Хайдах да гынан үс бэйэбит массыынабытын иннин диэки сыҕарытар кыахпыт суох. Бу билиэнтэн хайдах тахсабыт диэн, араас  барыйааны толкуйдаан, боруобалаан көрдүбүт да... Массыына илин муоһун аннынан дамкыраат ууруоҕу, кыаллыбат.    Аны түүн ортото. Хата, биһиги дьолбутугар, ардах намыраан, устунан тохтоото.    Сарсыарда халлаан суһуктуйарын кэтэһэрбит дуу дэһэн эрдэхпитинэ, арай иннибитигэр хас да туочука уот кыламныы-кыламныы сүтэр. Онтубут банаарыктаах дьон эбит. Эдэр дьон. Хата, кинилэри көмөлөһүннэрэн, хайаҕаспыт билиэниттэн төлөрүйэр дьоллоннубут. Тиийиэхтээх Баналья дэриэбинэбитигэр олох түүннэтэн тиийдибит.    Ол хонуохтаах сирбит ураты соҕус этэ диэхпин сөп. ВИП көстүүнэйэ буолан турар “пастор дьиэтэ” диир тутуулара – этээһэ суох, боростуой түөрт муннуктаах тутуу, тиэргэнэ киэҥ. Дьоҕус католическай миссия  курдук. Көрдөххө, манна дьон да баар, кыыл да баар. Элэктэриичэстибэ,  уунан хааччыллыы диэн көрүллүбэт. Түннүк оннугар – жалюзи. Тутуу субу аттыгар – обительгэ үлэлээбит дьон көмүллүбүт уҥуохтара барыйар.  Олортон эрэ арыый үрдүк сиргэ хаарбахтыйан хаалбыт таҥара дьиэтэ көстөр. Дьэ, ол гынан баран ити сир – биһиэхэ, айантан сылайбыт, туһугар улахан кутталы туораабыт дьоҥҥо – оччолорго букатын да ырай  олоҕун курдук көстүбүтэ.    Сарсыарда  биһигини уматык, аһыыр ас атыылаһан, били, аарыма улахан, уһун маһы дьөлө хаһан оҥоһуллубут тыынан айанныахтаах этибит да,  түүҥҥү мучумаан кэнниттэн арыаллааччыларбыт дэриэбинэҕэ тарҕаһан хаалбыттара.  Матасыыкыллаах дьону кэпсэтэн, аттынааҕы лааҕырга ас ыллара ыыппыппыт. Сарсыҥҥы күнүгэр, дьэ, айаҥҥа туруннубут.   Дьэ, уһун айан этэ     Конго өрүс салаата Арувими сүүрүгүн өрө өксөйөн, 70-ча км  устуохтаахпыт. Эбэ холку курдук эрээри, кэккэ сиринэн улахан сэрэҕи ирдиир улахан түһүүлэрдээх эбит. Инньэ гынан, төһө да ыксыы сатаатарбыт, бастакы күммүтүгэр айаммыт, бэл, аҥаарын да барбатахпыт. Хата, тыылаах дьоммут аара түҥ джунгли быыһыгар үс балыксыт дьиэ кэргэн олорор сирин билэллэр эбит. Кинилэргэ тохтоон, ардах анныгар да буоллар, хонон турдубут.    Төһө да сылайдарбыт, илийдэрбит, сарсыарда туран,  салгыы айаннаан, 12 чаас курдугунан кумахтан көмүһү араарар үс дыраага баар хомотугар тиийдибит. Биир оннук дыраага хаһаайына дьоҕус матасыыкылынан эрэ тиийиллэр, кинилэртэн 40 км курдук тэйиччи сири, тиийэн үөрэтиэ этигит диэн сүбэлээтэ.    Ити дойдуга, аны, табаары, сүрүннээн, бэлисипиэтинэн таһаллар эбит. Онон бэлисипиэттээхтэр аспытын-үөлбүтүн тиэнэн инники туруннуннар, эһиги сарсын хоҥуннаххытына сөп диэн буолла.    Дьэ, ити буолбута саамай уһун-синньигэс айан: ыллык устун айанныыгын, аны, халлаан ардаан ылар. Ити курдук 18 чааһы быһа сотору-сотору сууллан ыла-ыла, айаннаан баран, салгыы, били, “долбленка” тыыга олорсон, эбэни туораан, дьэ, тиийиэхтээх сирбитигэр – старателлэр олорор улахан дэриэбинэлэригэр –  кэм да түүннэтэн тиийдибит. Балаакка туруорунан утуйдубут...    Сарсыарда биир кэм тиҥиргиир улахан тыастан уһукта биэрдим. Көрбүтүм, киин болуоссаттарыгар, ыстаарыста дьиэтин аттыгар үлэлиир тэрил тыаһа эбит. Аттынааҕы үс сиэркэп тулатыгар, этэргэ дылы, олох күөстүү оргуйа турар дойдута буолла... Ити сиргэ түстэнэн сытан, үс күнү супту чугастааҕы учаастактартан боруоба кумаҕы ылаттаатыбыт. Онтубутугар да, хомойуом иһин, эмиэ матасыыкылбытынан сылдьабыт. Өр да өр матасыыкылынан куһаҕан, ньылбырҕа суол устун, батылла сыһа-сыһа айаннаабыт суола-ииһэ суох хаалбат эбит. Хаамаргар да уустугураҕын, быһата, ыарахан.    Ол да буоллар кэмниэ кэнэҕэс бырагыраамабытын толорон, боруобаларбытын ылан, ол иһигэр боростой харах көрүүтүгэр кытта кылбайан көстө сылдьар быыкаа көмүс кыырпахтара эмиэ бааллара, төннөр айаҥҥа туруннубут. Ону да таах айаннаабаппыт, аара баар уулаах сирдэртэн эмиэ боруоба ылабыт. Айаммыт ортотугар эбэни туораан, боруомнаах тойон түөлбэлэммит сиригэр хонон турдубут.    Ол кэнниттэн – эмиэ айан. Онтубут түмүктэнэрин саҕана халлааммыт эмиэ ардаан барда. Матасыыкылларбыт туормастара аккаастаан ылаллар. Суол аҥхайа диэн сүрдээх, хааһы курдук бадараан убаҕаһа матасыыкылга олорор сиргэр тиийэ чалымныыр. Суол ньылбырыйан олорор.    Үчүгэйэ диэн, биһиги эбэни батыһа айанныыбыт. Инньэ гынан, баҕар-баҕарыма, дыраагалардаах хомоҕо чугаһаан истибит. Онно кэлэн, сэниэ ыла түһээт, эмиэ тыыбытыгар олорон, өрүс аллараа диэки туһаайыытынан, салгыы уһуннубут. Уунан айан этэҥҥэ этэ эрээри, дьэ, дохсун сүүрүктээх, түһүүлээх сирдэргэ адреналин “ийэтэ-аҕата” дьэ биллимэхтээбитэ. Киһи сатаан эппэт.    Хата, кытаанах сиргэ үктэнэн, били, “Пасторбыт дьиэтигэр” хонон баран, Кисанганига айанныахтаахпыт. Арыаллыыр этэрээппит дьоно эмиэ дэриэбинэҕэ тарҕаһан хааллылар.    Биһиги “внедорожникпыт” турбатын тоһоҕоһун убаҕас сыбаарканан силимнээн, генератор хантаактарын ыраастаан-сотон баран, куораппытыгар туруннубут. Биһигини кытта кыра  оҕолоох аргыс дьахтар олоруста. Төннөн эрэр дьон үөрүүбүт сүрдээх. Ону баара, бэрт аҕыйах км бараат көрбүппүт, мотуору сөрүүкэтэр турба саппалаахыта көтөн хаалбыт!  Дьэ, эмиэ аара баар үрүйэлэртэн арадьыйаарбытыгар уу кутта-кутта айанныыр “дьоллоннубут”. Фараларбыт эмиэ аатыгар эрэ кылайаахтыыр буоллулар. Аны,  массыынабыт тохтуо эрэ кэрэх, салгыы собуоттаммат буолан хаалар. Хайыахпытый, үтэбит. Кутар уубутун үлэлии турар мотуора толорор буоллубут. Айаммыт тэтимэ бытаардар бытааран истэ.   Этэҥҥэ буолуох быатыгар      Куораты киэһэ хойут булан, суоппар аргыс дьоммутун – оҕолоох ийэни, түһүөхтээх дьиэлэригэр тиэрдэргэ быһаарда. Ол олорон  дибиигэтэлин алҕас арааран кэбистэ да, эмиэ “бүттүбүт”. Түүн, хараҥа, билбэт куораппыт. Тохтолу билбэккэ ибиирэр ардах, кураанах уулусса. Оттон биһиги массыынабыт собуоттанан да бэрт!    Хата, табыллыах быабытыгар, олохтоох дьону булан, көрдөһөн, массыынабытын бэһиэ буолан хас эмэ килэмиэтири (!) анньан, түһүөхтээх  дьиэбитин, дьэ, буллубут. Сарсыарда туран билбиппит, бу да дьиэҕэ уу да, уот да мэлигир. Кэбис диэн, көстүүнэйгэ көһөргө быһаардыбыт. Сарсыҥҥы киэһэтигэр Киншасаҕа төннүөхтээхпит.    Мототакси диэн баарын сакаастаатыбыт, итинтэн атын дьону таһар такси суох. Онтубут тоҕо эрэ, бэрт дьиктитик, өр күүттэрэн баран кэллэ. Арай иһиттэхпитинэ, ханна эрэ тэйиччи, фейерверк тыаһын курдук төлө тэбэр тыас иһиллэр. Ону биһиги улаханнык аахайбатыбыт. Аара өссө кафеҕа киирэн, кофе иһэн аастыбыт.    Бэй, доҕоттор, онтубут бу кэмҥэ куоракка маассабай бэрээдэк сатарыйыыта буолбут эбит! Ханна эрэ букатын да бүлүмүөт тиҥийэн олороро иһиллэр. Биһиги диэки, хата, бакаа туох да биллибэт. Ол курдук, көстүүнэйгэ суукка буолан баран, сарсыҥҥы күнүгэр, били, куоракка кэлээт тохтообут дьиэбитигэр айаннаатыбыт. Малбыт-салбыт, сээкэйбит онно хаалбыта. Массыынабыт эмиэ.    Арай, аара айаннаан иһэн көрбүппүт: куорат киин уулуссатыгар турар дьиэлэр түннүктэрэ  биир да бүттэлээх ордубакка, алдьаммыт-кээһэммит, үлтүрүйбүт. Харах көрөрүн тухары барыта күөдэл-таһаа курдук. Дьиэбитигэр кэлбиппит, тиэргэнэ урусхалламмыт... массыынабытын уоттаан кэбиспиттэр! Дьиэ бастакы этээһин миэбэлэ бүтүннүү алдьанан-кээһэнэн көрүстэ.    Биһигини көрсүбүт олохтоох бэрэстэбиитэл кэлэн,  биир атын куоракка устудьуону өлөрбүттэрин иһин, маннык араллаан тахсыбытын быһаарда. Бастаанньалааччылар провинция күбүрүнээтэрин дьиэтин атаакалаабыттар. Ол гынан баран, тойон дьиэтэ анал манабыллаах, көмүскэллээх буолан, кыһыыларыгар, бу аттынааҕы дьиэлэри урусхаллаабыттар үһү. Биһиги тохтообут дьиэбитигэр эмиэ оннук саба сүүрэн киирбиттэр. Арыаллааччыбыт үс ботуруоннаах аптамаат саалаах буолан, хата, ол дьону куттаан куоттарбыт...    Константин Викторович, дьолугар, бу сырыы, хата, этэҥҥэ түмүктэммит.   Т.Захарова-ЛОҺУУРА.
kyym.ru сайтан