Төрөппүттэрим суох буолуохтарыттан дойдубар дэҥ кэриэтэ сылдьабын. Бииргэ төрөөбүт убайым онно олохсуйан олорор даҕаны, саҥаспын кытта бэрт оччо тапсыбат буоламмын, атаҕым барбат. Үксүн убайым бэйэтэ миэхэ сылдьааччы. Киһи тыа сирин салгыныгар, сүрүннээн, сайынын тардыһар.        Дьахтар сиэринэн, бэйэбэр сөп буолар гына сир аһыттан бэриһиннэрээри сыл ахсын дьүөгэлэрбин кытта куодарыһан, атын дэриэбинэлэргэ тахсар идэлээхпин. Кыргыттарым дьоно барахсаттар ыалдьыкка анаан ас маанытын толору тардар, сирдээн илдьэн, сир астатар, сынньатар үгэстээхтэр. Чугас аймахтааҕар үчүгэйдик саныыр оннук хас да ыаллаахпын. Былырыын сылдьар ыырбын уларытан, тэрилтэбитигэр буҕаалтырынан саҥа үлэлии кэлбит Мария Игнатьевнаны кытта улуус кииниттэн тэйиччи турар дэриэбинэҕэ сугуннуу барсыбытым. Киэҥ тэлгэһэҕэ биир улахан, икки кыра дьиэ баарыттан кыратыгар олохтообуттара. Улаханыгар Мариям төрөппүттэрэ, ыал буола илик балта олороллор. Оттон орто дьиэҕэ куораттан сайылыы кэлэ сылдьар убайа кэргэниниин, улааппыт уолунуун уонна икки кыргыттарыныын бааллар.    Сайынын улахан дьиэ күүлэтигэр чэйдииллэр. Онно кийииттэрэ хаһаайкалыыр. Элэккэй, кэпсэтинньэҥ, түргэн туттунуулаах, асчыт бэрдэ Сардааналыын хара ааныттан олус тапсыбытым. Оҕонньордоох эмээхсин кийииттэрин таптыыллара, убаастыыллара көрөллөрүттэн-истэллэриттэн, тылларыттан-өстөрүттэн да көстөрө. Минньигэс астаах остуол тула олорон, өргө диэри ирэ-хоро кэпсэтэллэр, күлсэллэр. Сөрүүн түһүүтэ кырдьаҕастар утуйа бараллар. Оттон биһиги хат уу оргутан, Сардаана хомуйбут кучутун чэйин иһээри олордубут. Мариям ити киэһэ бииргэ үөрэммит кыргыттарыгар барбыта. Миигин ыҥыран көрбүтүн билбэт дьоммор барарбын сүрүргээн, Сардааналыын олорорбун ордордум.    Сардаана кэргэнэ, кэллиэгэм Мария быраата, куоракка чөкө биисинэстээх эбит. Массыынатын оҥостор кэмигэр үкчү бэйэтин курдук эдэр уол илии-атах буолар, киирэр-тахсар. Тэлгэһэҕэ сыры-сыллатааҕы кыргыттар тугу эрэ ботур-итир кэпсэтэллэрэ иһиллэр. Ийэлэригэр ордук майгынныыллар. “Сардаана, уолуҥ аҕатын куоппуйата эбит”, – диэтим. “Хаана ханна барыай?” – диэн Сардаана иһит сайҕыырын быыһыгар хардарда. Быстах ону-маны кэпсэтэ түспүппүтүн кэнниттэн остуолга кэлэн, чэй кутта. Сибиэһэй от чэйин сыта муннубар билиннэ. Сардаана иһиккэ кэмпиэт, бэчиэнньэ эбии ууран биэрдэ. “Мин бу ыалга иккис төгүл кийииттээн олоробун”, – диэтэ. “Дуо?!” – саҥа аллайбыппыттан бэйэм даҕаны соһуйдум. “Истиэххин баҕарар буоллаххына, кэпсиэхпин сөп”. Сардаана ыйытыыта да суох кэпсиирдии оҥостубут көрүҥнээх, оннун-олоҕун булунна. Мин кулгаах-харах иччитэ буолан, аймах аайы бэриллибэт ураты дьылҕалаах ыал устуоруйатын истэргэ бэлэмнэнним.   Улахан аймахха кийиит буолбутум      – Университекка иккис кууруска үөрэнэр сылбар дьүөгэбиниин катокка хатааһылаан бүтэн, хаҥкыбын уста олордохпуна аттыбар биир уол кэккэлэспитэ. Сып-сырдыгынан көрбүт ис киирбэх уолу көрөөт сөбүлээбитим. Сыырынан тахсан иһэн эргиллибитим – сүрдээх чэпчэкитик хаҥкылаан элээрдэ сылдьара. Эрдэ ханна да көрбөт этим. Ити түгэн кэнниттэн субу-субу көрөр буолбутум. Онтон университет биир тэрээһинигэр чуо хааман кэлэн билсибитэ. Биир күн көрсүбэтэхпитинэ, ахтыһан буорайарбыт. Наһаа да үчүгэй кэмнэр этэ! Оччолорго мин – 20, кини 22 саастаахпыт. Ол сайын манна аҕалан, дьонун кытта билиһиннэрбитэ. Дьоно бэйэлэрин оҕолорун курдук көрсүбүттэрэ. Машалаах тута эдьиийдэрин курдук ылыммыттара. Ити билигин эһиги түспүт дьиэҕитигэр сабыс-саҥа матараастаах,  таҥастаах орон оҥорон бэлэмнээбиттэр этэ. Аҥаардас ийэҕэ, кыра аймахха үөскээбит киһиэхэ халыҥ аймах үгэһэ, күүһэ сүүнэ буолан көстөр. Бу оттоотохторо-мастаатахтара, үлэлээтэхтэрэ-хамсаатахтара астыгын, кыайдахтара-хоттохторо үчүгэйин! Мин тута бу күүлэ хаһаайката буола түспүтүм. Хотунум “тугу сөбүлүүргүн астан, хайдах сатыыргынан дьаһан” диэн куукунатын бүтүннүү туран биэрбитэ. Кыргыттар да туорайдаспатахтара. Ол иһин илиим-атаҕым бара үөрүйэх. Хотуннарыттан илиилэрэ-атахтара бааллар кыргыттары истээччибин ээ. Ол чааһыгар эрэйи көрбөтөҕүм. Тута дьиэтийбитим.    Ахсынньыга манна, оскуола остолобуойугар, уруу тэрийбиппит. Сотору уолбут Арылхан төрөөбүтэ. Кэргэмминиин сыһыаммыт, нууччалыы эттэххэ, идеальнай этэ. Дьонун курдук холку майгылаах, киэҥ көҕүстээх, көнө сүрүннээх буолан, кыыһырсарга тоҕоос да суоҕа. Мин дьолбор, арыгыны испэтэ, табах туһунан санаабат этэ. Куоракка олорор тастыҥ убайа учаастак булан, Мишам, үөрэҕин бүтэрээт, дьиэ туппута. Онон мин дьупулуоммун дьиэ малааһынын кытта тэҥҥэ бэлиэтээбиппит. Биһиги баара эрэ түөрт толору сыл дьоллоохтук олорбуппут. Ол кэргэним Миша диэн ааттааҕа... Оттон ити көрөр киһиҥ, аатын өйдөөн истибит буоллаххына, Коля диэн. Миша быраата... Өйдүүбүн, төбөҕөр ыйытыы бөҕөтө күөрэс гыммыт буолуохтаах. Ону билигин саас-сааһынан кэпсиэм.   Сүтүктээх ыарахан кэмнэрим      Саас дойдутугар табаарыһын дьиэтин маһын кэрдиһэ тахсыбыта. Куһаҕан сырыы буоларын сэрэйбит эбиппин. Барарын ончу сөбүлээбэтэҕим. Бэйэбит да үлэбит ситэриллэ илигэ. Аны мин иккиспин ыарахан этим, олус ыарырҕатарым. Биир тылынан,  бэйэбиттэн араарыахпын, ыытыахпын баҕарбатаҕым. Сээкэйин умнан, хаста да кырыммытыттан сүрэхпэр ытырыктата санаабытым. Ол киэһэ дьонуттан эрийбитэ. Санаабар, тугу эрэ ситэри эппэт курдуга. Сарсыарда эрдэ тыаҕа тахсыбыттар этэ. Онтон тиэллэн киирбитэ. Маска дэҥнэнэн, икки эрэ күн ыарыылаппыта. Бүттэ...    Соһуччута бэрт буолан, олус оҕустарбытым. Саамай хомолтолооҕо – испэр илдьэ сылдьар кырачааммын быыһаабатаҕым. Куораттааҕы дьиэбин көрөр кыаҕа суох буоламмын, уолбунуун бастаан утаа манна кэлэн олорбуппут. Дьоммут өйөбүллэрэ баһаам буоллаҕа. Кэргэммин сүтэрбит бастакы сылларбын саныахпын да куттанабын. Бэйэм өттүбүттэн өйүүр киһим суоҕа. Ийэм оскуоланы бүтэрэр сылбар өлбүтэ. Сыһыарыах айылаах аймаҕым да суоҕа. Онон кэргэним төрөппүттэрин – ийэ, аҕа, бииргэ төрөөбүттэрин балыс, быраат оҥостубутум. Коляны кытта сыһыаным атыннык барыа диэн санаан да көрбөт этим.    Дэриэбинэҕэ олохсуйуох киһи куораттааҕы дьиэбин харыһыйарым. Онон сотору куоракка төннүбүппүт. Оччолорго Маша устудьуоннуур буолан, быстах олорсон ылбыта. Чааһынай дьиэ түбүгэ хара баһаам. Аҥаардас хаары күрдьэргэ, ууну баһарга күнүм-дьылым бүтэрэ. Онон кыбартыыраҕа атастаһарга толкуйданан барбытым. Ол эрээри ити былаан олоххо киирбэтэҕэ. Онуоха кэргэним быраата Коля улахан оруоллаах. Соһуччу этии      Кийииттии кэлэрбэр кини улахан кылааска үөрэнэрэ. Кэргэммин кытта игирэлэр курдук майгыннаһаллара. Арай саастарынан араастаһаллара. Мишам быраатын олус таптыыра. Колябытын үрдүк үөрэххэ киллэрбиппит, бастакы сылларыгар бэйэбитигэр олордубуппут, оҕобутун киниэхэ хаалларан, киинэҕэ барарбыт, ыалдьыттаан кэлэрбит. Ол тухары “бу уолчаан хаһан эмэ мин кэргэним буолуо” диэн өйбөр даҕаны суоҕа.    Кэргэним суох буолбутун кэнниттэн кэмиттэн кэмигэр кэлэн, сээкэйи өрө тардан барара. Доҕордоһор кыыстааҕа. Биир киэһэ уолбун уһуйаантан ылан, оптуобустан түһэн дьиэлээн истэхпитинэ, аараттан итирик киһи батыспыта. Хаамыыбытын түргэтэтэ сатаабыппыт даҕаны, адьас арахпатаҕа. Тыла-өһө дьаабы этэ. Аны куорат кытыытыгар олорор буоламмыт, оччотооҕу милииссийэни ыҥырдахха даҕаны, кэтэһиэххэ диэри туох буолара биллибэт. Сүрэҕим доҕуурга иҥнибит туллук курдук мөхсөн, дабылыанньам тахсыбыта. Оҕом кутталыттан саҥатыттан маппыта. Ол киһийдэх олбуорбут ааныгар диэри кэлсибитэ. Онтон... Уу, үөрдүм да этээ! Олбуор иһиттэн эмискэ Коля тахсан кэлбитэ уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ол күтүрү туора дайбаан түһэрбитэ. Сап-салыбырас буолбуппун дьиэҕэ киллэрэн, эмп-томп булан, абыраабыта.    Ити күнтэн биһиэхэ көһөн кэлбитэ. Сыыһа өйдөөмө. Туох да кэтэх санаата суох, убайын дьонун өрүһүйэрдии, көмүскүүрдүү кэлбитэ. Киэһэ уолбун уһуйаантан ылан, миигин үлэбиттэн кэтэһэн, дьиэбитигэр тэҥҥэ кэлэр буолбуппут. “Коля, оттон доҕор кыыһыҥ?” диэн биирдэ ыйыппыппар “арахсыбыппыт” эрэ диэн хоруйдаабыта. Кини баар буолуоҕуттан сэргэхсийбиппит. Арай биир киэһэ тэлэбиисэр иннигэр олорон Коля миигин атыннык көрөрүн өйдөөн көрбүтүм. Үкчү Мишам курдук сып-сырдыгынан уратытык көрөн ылаттыыра. Оннук хас да түгэнтэн мух-мах баран, хоспор куотуталаабытым.    Биир күн “пааркаҕа барыахха” диэбитэ. Уолбутун икки өттүттэн сиэтэн, аттракционнарга хатааһылаабыппыт, дуоһуйа сынньаммыппыт. Тахсыыга хаартыскаҕа түһэрбитигэр Коля синньигэс биилбиттэн ылан, бэйэтигэр чугаһаппыта. Ол киэһэ “миэхэ кэргэн таҕыс” диэн соһуччу этиини көтөхпүтэ. Эн итинник түгэҥҥэ хайыаҥ этэй? Биирдэ да уураһа илик, эбиитин эдэркээн уолтан, онно эбии кэргэниҥ бииргэ төрөөбүт быраатыттан истибэтэхпин истэн, дьикти турукка киирбитим. Сарсыҥҥы күнүгэр туох да буолбатаҕын курдук тутта сатаабытым. Оттон уолум күн ахсын туруорсуута күүһүрэн испитэ. Мин даҕаны инчэҕэй эттээх буоллаҕым, кэлин тылын ылыммытым. Дьоммутугар эппитигэр эбэбит үөрүүтүттэн ытаабыт этэ. “Атын дьоҥҥо кийиит буолан, сүрэхпитин ытатан барыан кэриэтин бэйэбитигэр хаттаан кийиит буолан кэлэрэ дьолбут буоллаҕа” диэхтээбит. Эһэбит эмиэ хараҕа ууламмыт.    Иккиэн сиэттиһэн киириибитигэр дьиэнэн бары ытаспыппыт. Үөрүүбүтүттэн. Кыыстарын курдук ылыммыт үчүгэйкээн дьонтон арахсыахпын баҕарбатым биллэр. Аны туран, оччолорго соҕотох сиэннэрин туһугар олус долгуйаллар этэ. Эдэр дьахтар иккиһин кэргэн тахсан, сиэммититтэн матыахпыт диэн куттаналлара биллэр буоллаҕа. Онон, туох да буолбатаҕын курдук, олорон барбыппыт. Олохтон эрдэ барбыт кэргэним кутун хомоппот туһуттан уруу тэрийбэтэхпит. Этэллэрин курдук, үөһээттэн көрөр кыах баар буоллаҕына, доҕорум таптыыр дьоно бииргэ сылдьарбытыттан, этэҥҥэ олорорбутуттан үөрэр буолуохтаах дии саныыбын. Уолум убайын өр күүттэрбэккэ “аҕаа” диэн ыҥырар буолбута. “Кииринньэҥ аҕа”, “батыһынньаҥ оҕо” диэн өйдөбүл биһиги дьиэ кэргэҥҥэ суох. Өр кэмҥэ оҕоломмотохпут. Кэлин эрэ утуу-субуу кыргыттарданан, күн бүгүн толору дьоллоохпут.   ***    Сардаанаалаахха хас да күн ыалдьыттаабытым. Коля убайыгар, чахчы, улаханнык майгынныыр эбит этэ. Хаан уруу да буоланнар, Арылханы кини оҕото буоларыгар толору итэҕэйиэххэ сөбө. Убайын оннугар көмүскэлгэ туран, дьиэ кэргэнин араҥаччылаан сылдьар саха чулуу уолун олус убаастыы көрбүтүм. Итинник ситими омнуолуур дьон баар буолуохтара. Оттон кинилэри бэйэлэрин көрөн олорон, барыта этэҥҥэ буолбутуттан киһи үөрүөн эрэ баҕарар. Сарыада.
kyym.ru сайтан