Аал уот киһи аймахха былыр-былыргыттан олох саҕаланыытын кэриэтэ. Уот сылытар, астыыр, сиэмэх кыыллары тэйитэр аналлаах уонна киһи хараҕар көстүбэт дьиктилээх. Уоту абы-хомуһуну, айылҕа күүһүн кытта ситимнииллэр. Ол да иһин күүһүттэн, кыаҕыттан куттанан, таҥара оҥостон үҥэллэрэ, көрдөһөллөрө-ааттаһаллара.      Билиҥҥи үйэҕэ уот оннун булла, уоскуйда: анал миэстэҕэ сөп буолар итиини, сырдыгы биэрэр. Арай дэҥ кэриэтэ уоттан сэрэхтээх буоларга сэрэтэн, дьиҥ сирэйин-хараҕын, күүһүн-уоҕун көрдөрөн ылаттыыр. Араас норуокка уоту кытта ситимнээх эҥин-эгэлгэ сиэр-туом ыытыллар эбит. Холобур, Самоаҕа төрүт култуура хайысхаларыттан уоттаах быһах үҥкүүтэ биир сүрүнэ буолар. Бу үгэс көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр уонна саҥаттан саҥа үҥкүү хамсаныыларынан ситэриллэр. Үҥкүү түмүгэр биис ууһун эр дьонун маастарыстыбалара уонна төһө хорсуннара көстүөхтээх. Болгарияҕа уоттаах чох үрдүнэн хаамар үгэс баар. Бу үгэһи толорор инниттэн хорсуннар эрдэттэн эрчиллэллэр. Илиҥҥи омуктарга уоттаах чүмэчини төбөҕө туруоран үҥкүүлүүр олус кырасыабай үгэс баар. Төбөтүгэр уоттаах үҥкүүһүт кыыс саҥа ыал буолар эдэр дьоҥҥо сылааһы уонна уоту иҥэрэр аналлааҕа. Хотугу Эмиэрикэҕэ индеецтэр биир уустара үксүлэрэ уокка ураты сыһыаннаахтара. Ол курдук, уокка ас быраҕа-быраҕа сиэр-туом үҥкүүтүн толорор үгэстэрэ элбэх киинэҕэ көстөр. Оттон Соҕуруу Эмиэрикэ индеецтэрэ саҥа төрөөбүт оҕону уунан уонна уотунан ыраастыыллара. Онуоха кырачааны ууга уган ылан баран, уот буруотугар туталлара. Дьобуруопа дойдуларыгар уот куһаҕан тыынтан ыраастыыр, өҥү-быйаҥы быһаарар, сүөһүнү этэҥҥэ туруорар, аптан-хомуһунтан быыһыыр диэн өйдөбүл баар. Төрүөҕү кытта ситимнээх араас сиэр-туом христианскай итэҕэлгэ элбэҕэ. Олортон киһи куйахата күүрэр биир үгэс кутаа уокка удаҕаннары уонна аптаах дьону уматыы буолар. Ити сиэр-туом Дьобуруопа тыһыынчанан олохтооҕун күл-көмөр оҥорбута. Славяннар уокка арыый сымнаһыар сыһыаннаахтара. Аал уот аан дойду киининэн, айыыттан-хараттан, куһаҕан тыынтан ыраастаныы бэлиэтинэн, араас кэс уонна билинии тыллар туоһуларынан ылыныллара. Тапталга билиниигэ уот эмиэ кыттыһара. Славяннар уоту кытта ситимнээх биир кэрэ-бэлиэ күннэрэ – Иван Купала түүнэ. Хонууга, хайаҕа, үрэх кытылыгар хас эмэ кутааны оттоллоро. Ити түүн кэргэн тахса илик эдэр кыргыттар сылга биир түүн үүнэр папоротник сэбирдэҕин булан, төбөҕө кэтиллэр киэргэли өрөллөрө уонна кэргэн тахсыан баҕарар киһилэрин кэтэһэн, ууга ыыталлара. Бырааһынньык кэмигэр эдэр дьон кутаа үрдүнэн ыстанар оонньуулаахтара. Уот төһөнөн күөдьүйэн умайар да, оччонон өҥ-быйаҥ дьыл кэлэр диэн тойоннууллара. Ити үгэс өссө биир атын суолталаах: уот төлөнүн таарыйбакка, үөһэ ойбут киһи дьолго тиксиэхтээҕэ. Ыалдьыбатын диэн, сүөһүнү кутаа быыһынан хаамтараллара. Ыалдьар оҕолор таҥастарын уокка уматаллара. Ити түүн утуйуллуо суохтааҕа. Тоҕо диэтэххэ, кикимора, русалка, домовой курдук нуучча абааһылара ордууларыттан тахсаллара. Кинилэри кыйдыыр инниттэн сэргэх сылдьыллыахтааҕа. Аал уот – сахаҕа        Сахаҕа эмиэ аал уот үрдүк суолталаах. Сылга тоҕус ый устата салҕанар томороон тымныыга сылытар, аһатар аал уокка саха сыһыана ураты. Айыы үөрэҕэ этэринэн, уот Үөһээ Үрдүк Айыылары кытта сир дьонун ситимниир аналлаах. Үрүҥ Аар Тойон сэттэ уолуттан саамай кыралара Таҥха Дьаралаксы сир ийэҕэ уоту бэлэхтээбит. Ол уот дьиэлээхтэри дьаҥтан-дьаһахтан, тымныыттан быыһыыр-абырыыр. Сир дьоно кинини Күрүөлүүр диэн ааттаабыттар. Холобур, балаҕаҥҥа куһаҕан саҥнаах ойуун киирбит буоллаҕына, холумтан кэнниттэн тахсара. Бу ыал дьоллоох буоллаҕына, холумтантан уот ыстанан, ойууҥҥа түһэр эбит. Ол уот чэрэ оспокко, куһаҕан санаалаах ойуун өлөрө. Былыргы сахалар уһун айаҥҥа турунарга уот иннигэр олорон, мас умайар тыаһынан сырыыларын билгэлииллэрэ. Аһара күүдэпчилэнэр уоттан “айаным табыллыа суох” диэн аккаастаналлара.    Аал уот иччитэ, бэл, улуу суруйааччы Өксөкүлээх Өлөксөйү быыһаан турардаах. Муммут ынаҕын көрдүүр дьахтар буолан кубулуммут илэ дэриэтинньик кинини иччитэх өтөххө кучуйан киллэрбит. Туох дьиэҕэ-уокка киирэн турарын сэрэйбэккэ, Өксөкүлээх аал уокка туһаайан эппитин-саҥарбытын кэнниттэн уот иччитэ Бырдьа Бытык Хатан Тэмиэрийэ төкүнүс гына түспүт. Илэ дэриэтинньик айаҕар киирэн эрэрин сэрэтэн, тэскилииргэ сүбэлээбит. Өксөкүлээх атахха биллэрбит. Ити быһылаан кэнниттэн суруйааччы икки эрэ сыл олорбут.    Уот иччитэ киһиэхэ көмөлөһөр эрэ аналлаах буолбатах. Кытаанахтык үөрэтиэн эмиэ сөп. Чуолаан киһиргэстэри уонна барыны-бары билэ-көрө сатааччылары. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар хомуньуустар уонна хомсомуоллар ойууннары – хаалынньаҥ олох тобохторун – суох гынарга туруммуттара. Оннук кэмҥэ үс актыбыыс хомсомуол уол доҕотторун кытта икки атахтаах үктэммэт былыргы өтөҕөр хонон турарга мөккүспүттэр. Ити өтөххө былыр сэнэх ыал олорбут. Салгыы да бэркэ олоруохтарын ыал аҕа баһылыга күһүҥҥү балыгыттан ойууҥҥа бэрсибэккэ, ойуун ыар тылларынан кыраабыт. Ол кэнниттэн ыал оҕолоро биир-биир өлүтэлээн, бэрт кылгас кэм иһигэр бүтүн ыал имири эстибит. Бу иэдээн иччитэ ааһан иһэр дьону моһуоктаан, билэр дьон ырааҕынан сылдьар буолбуттар.    Хомсомуол уолаттар күһүҥҥү хараҥа киэһэ сааланан, өтөххө хонордуу тиийбиттэр. Кинилэр абааһы диэн Орто дойдуга суоҕун дакаастыахтаахтара. Доҕотторо тыа саҕатыгар диэри атааран баран, сарсыарда көрсүөх буолбуттар.    Ытыс таһынар күһүҥҥү хараҥаҕа иччитэх балаҕан тымныыта бэрдин иһин уолаттар уот умаппыттар. Өйүөлэрин сиэн, кэпсэтэ олорон, эдэрдэрэ өтөн, утуйан хаалбыттар.    Эмискэ умуллан эрэр уот күөдьүйэн, өрө уһуураатын кытта көмүлүөктэн уот кыһыл баттахтаах ийэттэн төрүү сыгынньах дьахтар тахсан, саҥа уһуктубут уолаттары итии чоҕунан тамнааттаабыт. Эдэр дьон өлө куттанан, буут биэрбиттэр. Кэннилэриттэн абааһы кыыһын куйаха күүрэр күлүүтэ сатарыы хаалбыт. Чоххо таптарбыт икки уол тыаны нөҥүөлээбэккэ, охтоохтообуттар. Биирдэстэрэ мүччү түһэн, кэлин доҕотторугар кэпсээбит. Сарсыарда кэлбит уолаттар сойбуттара быданнаабыт табаарыстарын өлүктэрин булбуттар.   Уот хомуһунун туһунан      Киһи аймах сайдыытыгар уот эниэргийэтин баһылааһын улахан суолталааҕа. Ити күүс икки өрүттээх. Биир өттүнэн, олоххо-дьаһахха кутталлаах: уот тыаны сиэн, булкаан буолан эстиэн сөп. Иккиһинэн, дьиэни-уоту сылытар уонна сырдатар аналлаах. Ол да иһин уокка сүгүрүйүү уруккуттан баар.    Бары күүстэртэн уот – саамай сэрииһиттэрэ. Уота суох биир даҕаны сэрии буолбатаҕа. Халлаан уотун таҥаралара Один, Зевс уонна Перун ити кэмҥэ улуутуйан, тупсан тураллара. Кинилэргэ улаханнык сэрэнэн сыһыаннаһаллара, уоту харыстыыллара, умулларбаттара.    Дьон имэҥириитигэр, үлүскэнигэр, айар чаҕылхай кэмигэр уот кыттыгастаах. Баайы-дуолу, ааты харыстааһыны, былааһы уонна иерархияны кытта быһаччы ситимнээх. Уот дьон сүрэхтээбит, алҕаабыт дьонун араҥаччылыыр.    Куһаҕанын ыллахха, уот күүһэ дьон кыыһырымтаҕай, өһөс, улахамсык, бэйэмсэх майгытыгар кыттыгастаах. Уоттаах кэминэн – сайыны, уоттаах бириэмэнэн – күнүһү, уоттаах хайысханан соҕурууну ааттыыллар.   Уот абын хайдах баһылыахха сөбүй?      Уот күүһүн чопчу туох эрэ сыалга туттуохха сөп. Холобур, сорох дьон уоттан баайы-дуолу, ситиһиини, тапталы көрдөһөллөр. Оннук сиэри-туому толорорго чопчу тугу баҕарары чуолкайдыахха наада. Итинник сиэр-туом уруккуттан баар. Оччолорго дьон кыһалҕата, баҕата бүгүҥҥүттэн атын. Уокка үҥэн, өҥү-быйаҥы, өрө турбут баһаары, ууну уҕарытары, кыргыһыыга, айаҥҥа кыайыыны көрдөһөллөрө. Оччоттон баччаҕа диэри дьон омугуттан тутулуга суох уот иннигэр сөһүргэстииллэр.    Аныгы киһи уоту талбыт сиргэ булар. Уот көмөтүнэн бэрт кылгас кэм иһигэр кыһалҕаны быһаарыахха, баҕа санааны толоруохха сөп. Ол эрээри аһара бастахха, төттөрүтүн ылыахха сөп. Ап-хомуһун хаһан баҕарар икки өрүттээх.   Уоту кытта хайдах “кэпсэтиэххэ”?      Уоттан көрдөһүөх иннинэ, анаан турукка киирэр наада. Бу үгэс, хас эмэ үйэни уҥуордаан кэлбит буолан, дириҥ ис хоһоонноох. Былыр анал айдарыылаах эрэ дьон уоту кытта сыһыаннаах сиэри-туому толороллоро. Ол эрээри дьиэҕэ-уокка эмиэ биирдиилээн толоруохха сөп эбит. Уоту кытта “кэпсэтэргэ” маннык быраабылалар бааллар:    1. Уот умайар сирэ хайдаҕыттан күүһэ тутулуктаах. Дьиэҕэ тутуһуллар үгэскэ чүмэчи эрэ барсар.    2. Уокка силлиир хайдах даҕаны сатаммат.    3. Уот күүһүн кытта алтыһарга санаммыт буоллахха, бүтүн бэйэҕин онно аныахтааххын.    4. Эрдэттэн медитациялыы үөрэнэр ордук. Икки илиини утары уунан, ытыстары ыга тутуллар. Онтон олору араартаан, саһархай өҥнөөх саарыгы илиигэ ылар курдук сананан хамсаныллыахтаах.    5. Саардаах илиилэри тэҥинэн тутан, бэйэҕэ чугаһатыллар. Ытыстары бэйэ-бэйэлэригэр чугаһатан, саарыгы бэйэҕэ киллэрэр курдук хамсаныыны оҥоруллуохтаах.    Ити саар киһиэхэ күүһү-күдэҕи, сэниэни биэриэхтээх. Алгыс тылынан уот күүһүнэн баҕа санааны толоруохха сөп. Онуоха айдарыылаах дьону кытта сүбэлэһэр, анал алгыһы, сиэри-туому толорор наада. Уоту кытта “кэпсэтэн”, бэл, тапталлааҕы анатыахха, ыҥырыахха сөп.
kyym.ru сайтан