Сылааска тартаран, утуйан бара турабын, бара турабын. Наар тоҥо, онтон сылтаан хачыгырайбытынан, сүпсүгүрбүтүнэн барар бэйэм бу сырыыга тоҕо эрэ нукаай курдукпун, туох эрэ сылааска, сымнаҕаска талбаарыйан, чэпчэкии-чэпчэки баҕайытык уйдаран ханна эрэ аргыый аҕай устабын. Ханна сытарбын билбэппин, билэ да сатаабаппын, маннык уу нуһараҥтан арахсыахпын адьас баҕарбаппын.      Төһө өр бу курдук талбааран сыппытым буолла, арай эт-этим, били, баччааҥҥа диэри иһийэн, долгураҥҥа куустаран устаҥнаабыт бэйэтэ туох эрэ минньигэстэн улам дьигиргээн барбыта. Эмиэ да бу сүпсүгүрдэр туох эрэ дьайыыттан босхолонуохпун баҕарабын, эмиэ да үчүгэйэ бэркэ дылы...    Кэмниэ кэнэҕэс өйүм-санаам дьэҥкэрэн кэлбит курдук буолла – Тайааналыын сытар эбиппин. Улаҕа сытан куба маҥан илиитинэн кууспут аҕай, оттон уҥа илиитэ суорҕан иһигэр көҥүл “күүлэйдээн” ырааппыт эбит. Сымнаҕас сылаас тарбахтарынан муусука үстүрүмүөнүгэр үөрүйэх баҕайытык оонньуур талааннаах исписэлиис курдук... Тугун баҕас үчүгэйэй! “Ама, бу илэ дуо?” диэн санаа ытыллан киирэр, ол эрээри кыратык да хамсаан, уһуктубуккун биллэриэхпин адьас баҕарбаппын.    Уһуктубуппун билбэтэҕэ эбитэ дуу, биитэр биллэр да миэхэ үчүгэйи оҥоруон, баҕар, бэйэтэ да ымсыыран-талаһан эбитэ дуу, улам аллара киирэн, хойуу баттаҕа испин кычыгылатан барда...    Маннык күн-хаан ыган тиийэн кэлбитин эрэллээх “чособуойум”, чөрбөс гынан, сыылан киирэн иһээччигэ биллэрдэҕэ, дьэ, тутуу былдьаһыыта буолла, “кытаанах киирсии” саҕаланна... * * *    Бэҕэһээ “оҕуруоппар кэлэн көмөлөс” диэн төлөпүөннээбитигэр үөрүүнү кытары сөбүлэспитим. Мэктиэтигэр, иккис этээскэ баар хоспор тахсан ыҥырбытын иһин вахтёр эмээхсиҥҥэ үрүт-үрдүгэр махтаммытым. Дэлэ буолуо дуо, өлбөөрөн устар күнүм соһуччу баҕайытык чаҕылыс гына түспүтүн кэннэ!    Тайаана, Бокуруобускайдыыр аартык диэн аатырдар даҕаны, куорат иһигэр кэриэтэ мас дьиэҕэ олороро. Даача да диэххэ сөп, оннук дьоҕус, кыра. Инньэ гынан икки оптуобуһунан чаастан ордугунан айаннаан таҥхалытан тиийиллэр сир. Бэйи, ол кэнниттэн бүтэһик тохтобулга түһэн баран, аны сүүрбэччэни кыайбат мүнүүтэ хаамыллар.    Хаһаайка үөрэ-көтө көрсүбүтэ. Оруобуна эбиэт саҕана кэлбит буоламмын, маҥнай эт кэнсиэрбэтинэн миин өрбүтүн аһаабыппыт. Ол кэнниттэн өл хабан сэниэлэнэ түспүт киһи сиэринэн икки улахан тэпилииссэтин буорун начаас икки ардыгар хаһан тибилийбитим. Тайаана онтубун эргэ тимир кыраабылынан бараналыыр түбүгэр түспүтэ.    Күн-дьыл бачча тупсан турдаҕына, уопсай дьиэ хоһугар тугу гына сытыллыай, бу курдук ыраас салгыҥҥа үлэлээбит-хамсаабыт быдан ордуга биллэр. Хаһаайка тэпилииссэлэрэ, иккиэн даҕаны бүтүннүү өстүөкүлэ буолан, сайын оҕурсу, биэрэс өлгөмнүк үүнэрэ. Кирээккэлэргэ сүбүөкүлэни, моркуобу, салаат арааһын олордоро. Буолатыгар хортуосканы таһынан лууга, хаппыыстата, миигинньик киһи төрүт билбэт онтон да атын үүнээйитэ толору буолааччы.    Ити курдук ону-маны үлэлээн (биирин үксүн кур лаҥханы кытта “сэриилэһэн”), киэһэ буолбутун билбэккэ да хаалбыппыт. Тыала суох буолан, анал баакка ол бөхпүтүн-сыыспытын хаалаан түптэлээбиппит биир туспа арамаантыка этэ. Хаһаайка бүгүҥҥү үлэттэн чахчы астыммыт киһи быһыытынан “чэ, бүгүн элбэҕи үлэлээтибит, сөп буолуо” диэбитигэр хайдах эрэ хомойуох курдук буолан ылбытым быһыылааҕа. Маҥнай утаа, кырдьык,  “ол аата дьиэлээ диэтэҕэ” диэн өйдөөбүтүм. Ол санаабын сэрэйбит курдук, Тайаана, миигин бобо кууһан ылаат, иэдэспиттэн, сүүспүттэн уураан-сыллаан ылбыта. Итиччэ сүргэтэ көтөҕүллүбүт дьахтары санаа-оноо буолан турбут муҥнаах үөрбүппүн биллэрэн, кууһан эбэтэр, муҥ саатар, көххө чоп гына уураан ылар да диэн суох киһитэ буолан биэрдим.     Киэһээҥҥи аһылыкка уопсайбыттан кэлэн иһэн бэрэспиэккэ баар маҕаһыынтан атыыласпыт үс сулустаах ханньаакпын боруобалаабыппыт уонна дьэ ахтылҕаммытын таһааран, тахтааҕа таптаһа хоннохпут. Көрсүспэтэхтэрэ ырааппыт, эбиитин имэҥ-дьалыҥ диэни умна быһыытыйбыт дьон омуммут оһуобай этэ. Хомнуо-хойут уохпут хараан, хас чааска харахпытын симмиппит буолла – ким билиэ баарай. Дьэ, ол кэнниттэн ити уһуктан, өрүскэлэспит курдук тутуу былдьастахпыт... * * *    Тайааналыын билсибитим хас эмэ сыл буолла. Маҥнай аармыйаҕа икки сыл сулууспалаан, сыл аҥаарын кэриҥэ сопхуоска оробуочайдаан баран, үөрэххэ туттарса Дьокуускайдыыр күнүм тирээн кэлбитэ. Дьиҥэр, туох идэни баһылаан, кэнэҕэс тугу үлэлээн-хамсаан айахпын булунарбын төрүт билбэт этим. Аармыйаҕа стройбат диэн анархыыстыҥы бэрээдэктээх чааска бетоҥҥа, аспаалга, кирпииччэҕэ үрүҥ-хара көлөһүммүн тохпут, тутууну добуочча билбит курдук сананан, тутуу үөрэҕэр холонон көрүөххэ диэн быһаарыммытым. Ол санаабын дьоммор эппиппэр тоҕо эрэ өрө тыынан кэбиспиттэрэ. Баҕар, тутуу инсэньиэрэ дуу, барараап, маастар буолан, самнайбыта ырааппыт дьиэбитин өрө тардыа диэбиттэрэ эбитэ дуу. Инньэ гынан Дьокуускайга тиийэ да илик сылдьан кырата барараап буолбут саҕа санаммытым. Дьэ, атын үлүгэрдик туттан-хаптан хаамыталыыр быһыылааҕым.    Арай, чыркымай, били, тугуттан эрэ иҥнибитигэр дылы, куоракка түһэр ыалым төрүт да суох эбит! Ийэм, сылабаарыгар күлүгүн көрүнэ-көрүнэ, былыр үйэтээҕи дьүөгэлэрин барыларын ырытан көрбүтэ да, буоссалааҕы булбатаҕа: сибээстэспэтэҕэ күтүр үйэ буолаахтаабыт.    Букатын буорайыах киһини, хата, эдьиийим Биэрэ быыһаабыта – аҕыйах сыллааҕыта медучилищены бииргэ бүтэрбит бодуруугата куоракка баар эбит. Кыһыары эмчиттэр идэлэрин үрдэтэр кууруска ол дьүөгэтин көрсөн, өссө хонон-өрөөн ааспыт. Арыый куһаҕаннааҕа диэн, бииргэ үөрэммит кыыһын дьиэтэ куорат арҕаа уһугар, киинтэн быдан ыраах сиргэ, баар үһү.    Ол дьүөгэтэ куорат хайа эрэ балыыһатыгар сиэстэрэлиир Тайаана эбит.    Төрүкүттэн тоҥуй соҕус майгылаах ыччакка – миэхэ – куораттыыр күммэр эдьиийим “Тайаанаҕа биэрээр” диэн сурук оҕотун туттарбыта. Абырыахтаах суругум сыыһын бинсээгим хаҥас сиэбигэр – илиим кыра кыһалҕаҕа тиийбэт сиригэр – уктан баран, хам тигэн кэбиспитим. Ол курдук хаһан да харахтаабатах (аармыйалаан иһэн биир-икки хонукка таарыйбыппын аахпаппын) Дьокуускайбар айаннаабытым.   * * *    Оптуобус бүтэһик тохтобулуттан күөлү кыйа баран иһэн, хас да киһиттэн ыйытан тиийиэхтээх сирбин соччо эрэйдэммэккэ булбутум. “Куорат ыаллара ытырыык ыттаах буолаллар” диэн ким эрэ кэпсээбитин өйбөр хатаан, сэрэнии-сэрбэнии бөҕөтөбүн.    Ол сылдьан өйдөөн көрбүтүм: сыгааҥҥа дуу, эрмээҥҥэ дуу майгынныыр хайа эрэ эдэрчи дьахтар сэбэрэх тутуулаах олбуоругар туран “хайа бырадьаага тиҥсирийэ сылдьарый?” диэбиттии, бирээмэ көрөн-истэн чоҕулуйуу. Онтум, били, эдьиийим ойуулаан-дьүһүннээн кэпсээбит дьүөгэтигэр майгынныыр курдук.    Кыһалҕалаах киһи баарбынан-суохпунан култуурабын киллэрэн дорообо-дыраастый бөҕөтүн түһэрдим, хантан сылдьарбын кэпсээччи буоллум уонна чугаһаан кэлэн, арыый сымныы быһыытыйбыт эдэр дьахтарга эдьиийим суругун туттардым.    Тайааналыын аан маҥнай оннук билсибиппит. Эдьиийбинэн охсон холуйдахпына, миигиттэн биэс хас сыл аҕа быһыылаах. Миэхэ холоотоххо, этиргэнэ сүрдээх, чугастан сыныйан көрдөххө, хап-хара баттахтаах, кылдьыылаах харахтаах, ол эрээри, киһи сөҕүөх, бүлгүнэ, сотото сотон кэбиспит курдук үүт маҥан.    Дьиктитэ диэн, бастаан утаа “бэйэбэр дылы олус тоҥуй быһыылаах” диэн санаа киирбитэ. Хайдах эрэ эр киһиэхэ ордук маарынныыра: туттара-хаптара, бэл, куолаһа кытта сөҥ буоллаҕа үһү. Чэ, ол миэхэ туох буолуой, үөрэххэ киирдэхпинэ, уопсай дьиэҕэ көһүллүө, кылаабынайа, үүрбэтин эрэ диэн санаалааҕым.    Хата, эдьиийим дьүөгэтигэр оруобуна кэмигэр кэлбит быһыылааҕым: сарсыныттан үлэ үөһүгэр төбөм оройунан түспүтүм. Хортуоскатын уга түүҥҥү ардах кэнниттэн өлгөмнүк өрө анньан тахсыбыкка дылы буолбут этэ. Онон тээпкэлэнэн-тойдонон үлэ бөҕөтүн үмүрүппүтүм. Кырабыттан окко-маска, үүнээйигэ сыһыаннаах үлэҕэ миккиллэн улааттаҕым – үөрүйэҕим ханна барыай. Өссө, бу киһиҥ баара, Тайаана “үөрэнимэ да, үлэлээмэ да, бу курдук дьиэбин-уоппун көрөн олор” диирэ буоллар, сөбүлэһиэх да курдук буолан ыларым.    Үөрэх туттарса, өссө инсэньиэр дуу, барараап дуу идэтин баһылаары кэлбит ааттаах киһи, мин, Сэргэлээххэ, устудьуон аймах тоҕуоруһар түөлбэтигэр, биирдэ-иккитэ  эрэ баран кэлбитим. Бибилэтиэкэ диэннэригэр дьөрү үктэммэтэҕим даҕаны. Эксээмэҥҥэ нэһиилэ саллаҥнаан тиийбитим уонна матымаатыкаҕа биир да сорудаҕы толорбокко бырабааллаатаҕым ол. Дьэ, манна кэлэн биирдэ оройдоппутум: “матымаатыка бииһин ууһун саараама билбэт эрээри, туохха тарамачыһан, аҕыалайданан кэлбитим буолла?” диэн.     * * *    Үөрэхпэр бырабааллаан, дойдубар эрэ төннүмээри үлэ көрдүүр түбүгэр түспүтүм. Сүгэр-көтөҕөр үлэҕэ төһө баҕарар миэстэ баара эрээри, уопсай дьиэ диэни биэрбэт буолан хомотоллоро. Ол эрээри көрдөөбүт көмүһү булар дииллэринии, өрүс пуордугар байыаннай аҥаардаах харабыл тэрилтэтигэр киирэр дьолломмутум. Хамнаһа төһө да кыратын иһин, уопсай дьиэлээх, додо курдук кыахтаах тэрилтэ этэ.    Үлэ көстүбүтүн уонна сотору бу дьиэттэн көһөр буолбуппун истэн, Тайаана хайдах эрэ хомойбут курдук дьүһүннэммитэ. Мин даҕаны, син ыйтан ордук олорбут ыччат, кэри-куру буолбутум быһыылааҕа.    Биирдэ үлэлиэхтээх тэрилтэбиттэн хойутаан кэлбитим – Тайаана аһа-үөлэ остуол хотойорунан тардыллан, били, кыстык угун саҕа быыкаа дьиэбит кэҥээбиккэ, сырдаабыкка дылы буолбут. Остуолга өссө биэс сулустаах ханньаак бочуоттаах миэстэтин булан кылбайбыт.    “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх дииллэрэ бу эбит буоллаҕа” диэн, санааҕа баттатан олордохпуна, хаһаайка олорон эрэ сөҥ куолаһынан:    – Чэ, Сиимэн, олоххор биир улахан хардыыны оҥорон эрэргинэн, бу үрүүмкэбитин көтөҕүөх, – диэбитэ.    Туох да саҥа-иҥэ суох киһитэ, мин, үрүүмкэбин аатыгар эрэ охсуһуннарбытым уонна сонно хантас гыннаран кэбиспитим. Ол эрээри сотору соҕуһунан иккиэн даҕаны иммит тэтэрэн, харахпыт чоҕулуһан барбыт курдук этибит. Дьэ, манна Тайаана олус кырасыабай эбитин өйдөөн көрбүтүм. Элбэҕи тугу да кэпсэппэтэхпит эрээри, син балачча сэһэргэспит, өйдөспүт курдук этибит.    Аһаан бүтэн, күһүҥҥү үөл-дьүөлгэ таһырдьа тахсан, өөр да өр куустуһан турбуппут, аан бастаан дьиҥнээхтик уураспыппыт. Ол кэнниттэн дьиэҕэ киирэн, остуолбутун хомуйбакка да, Тайаана тахтаатыгар киирэн сыгынньахтаммытынан барбыппыт.    Бу барыта түүл-бит курдуга. Ийэттэн түспүтүнэн кэриэтэ дьон сыстыһыахпытынан-сыстыһан туран, олус сэрээттэммит киэбинэн дьип-дьигиргэс буолбуппут...    Көр, ол саҕана 22 саастааҕым, оттон Тайаана 27-лээҕэ. БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан