Мин оччолорго аҕыс саастаах, оҥой-соҥой көрбүт, атаах кыыс этим. Ийэлээх аҕабар оҕо кыайан турбакка, урууларбыттан эдьиийбин – Дуунньаны иитэ ылбыттар этэ. Онтон кини сэттэлээҕэр кэтэһиилээх-манаһыылаах кыыс оҕо буолан мин кэлбиппин. Төрөппүттэрим 18-та оҕолоно сатаабыттар этэ. Онон миигин харахтарын харатын курдук харыстаан, күннэрин-ыйдарын курдук көрөн, атаахтатан, бүөбэйдээн улаатыннарбыттара. Онон аҕыс сааспар диэри далбарга сылдьыбыт, дьоллоох оҕо саас диэни билэн испит кыысчаан этим.        Алаадьы курдук төгүрүк алаас халдьаайытын үрдүгэр киэҥ нэлэмэн бааһына тыргыллар. Бу бааһынаны өрдөөҕүтэ ыалбыт Ылдьыыска уолаттарын кытары хара тыаны солоон оҥостуммут бааһыналара этэ. Ол холкуос биир бастыҥ бааһыната буолан турара. Маннык үтүө алааска күн сирин көрбүт, биһикпин ыйаабыт кыыс хас саас ахсын ыһыы үлэтин саҕана үөрэ-көтө, ыаллыы оҕолору кытары тэлэһийэ көтөрүм, үлэһиттэргэ уу уонна өйүө таһарым. Кырдьаҕас аҕам, үлэ-хамнас буола сылдьан, мин утары сүүрэн тэлэмээттэнэн иһэрбин ыраахтан көрөн, утары сүүрэн кэлэрэ. Ол күн хайдах эрэ син үчүгэй сайын үүнүөҕүн билгэлиэх курдук, саас эрдэ салаллан кэлэн, самаан сайын диэки охтон эрэрэ. Ол эрээри хайдах эрэ дууһаны баттыыр, санааны аймыыр туох эрэ бадык-бүдүк күлүктээх ыарык баар курдуга. Ийэбин кытары холкуоска ыанньыксыттыыр Балааҕыйа диэн сааһыра барбыт дьахтар баара. Кини барыны-бары билэр-көрөр, көстүбэт эйгэ кистэлэҥнэрин этинэн-хаанынан удумаҕалатар, туспа дьарыктаах эбит этэ. Биирдэ ынах ыы олорон иирбит курдук, күлэр-ытыыр икки ардынан мэнэрийэн барбытыгар олус куттаммыппын өйдүүбүн. Ол киэһэ биһиги эргин уончалаах кыыс муҥура тэһэ баран өлбүтэ. Ону ийэм аҕабар “Балааҕыйа ити буолуоҕун түүйбүт” диэн кэпсиирин олох умнубакка хаалбыппын. Мин аҕабар атаахтаан, ыһыгын тиэрдэн баран, аны күнүскү ыамҥа ийэм аах титииктэригэр ыстаҥалаан тиийдим. Дьон боростуой өттө күн-дьыл эккирэтиитигэр, күүстээх үлэ үөһүгэр сылдьан олох өрүү бу курдук сымнаҕастык уста туруоҕун курдук саныыра, оччо-бачча санаатын аралдьыппакка, нус-хас олороро. Эдьиийим Дуунньа үүтүн тутан, дьаһайа охсон иһиттэрин сууйаары сылдьара. Онно көмөлөһөбүн диэн ааттаан, иһит сууйаары уурбут уутун тоҕо көтөн кэбиһэн, эдьиийбиттэн мөҕүллэн, ытыы-ытыы ийэбэр сүүрэн иһэн, эмискэ Балааҕыйа суон иһигэр кэтиллэ түстүм да, иккиэн сиргэ охтон, биэдэрэлээх уунан суунан эрэ хааллыбыт. Миигин сырбатыан оннугар аны иирбит курдук өрө ытыллан турда. Бастаан утаа киһи кута көтүөх күлэн саһыгыраата, онтон үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, халлааны ыйа-ыйа ытаан барда. Аймалҕан буолбутугар титииктэн хас да киһи сүүрэн таҕыста. Ийэм миигин ыксары кууһан ылла. Балааҕыйабыт туох да иһин тохтобот, аны кырыыр, сири кырбыыр икки ардынан, өрүтэ ойуоккалаан барда. Эмискэ “хаптайыа-ааҥ!” диэн хаһыырар уонна мырылаччы ытаан барар. Чочумча буолаат, Балааҕыйабыт сиргэ охтон түстэ уонна чуумпуран хаалла. Дьахталлар көтөҕөн ылан титииккэ киллэрдилэр, уу биэрдилэр. Ол олорон киһибит этэр: “Арай көрдөхпүнэ, халлааҥҥа ынырыктаахай сэрии буолла. Тыас-уус өрө ытыллан олорор, киһи бөҕө таах кус курдук буорахтаах сааҕа киирэн биэрэр. Хаан-сиин, ыар ынчык... Көрдөхпүнэ, биһиги холкуоспут эр дьоно бары сэрии толоонугар сылдьаллар, дойдуларыгар төннө сатыылларын, уокка өрө анньан быраҕаллар... Биһиги бэйэбит эрэ хаалан, үллүбүт сирэйдээх, салаа оту былдьаһан, алаас саҕатыгар киирэн сытынан кэбиһэбит”, – диир. Онуоха дьахталлар “ону-маны тыллаһыма” диэн салгыы үлэни үмүрүтэ барбыттара.    Бэрэссэдээтэлбит Харах Сэмэн оройуоҥҥа мунньахха барбыта. Сарсыныгар кэлэн: “Аан дойдуга быһыы-майгы бөрүкүтэ суох үһү. Арҕаа Дьобуруопаҕа үлүгэрдээх сэрии өрө үллэн тахсыбыт. Улуу Сталин ньиэмэс дойдутун кытары сэриинэн түһүспэт кэпсэтиилээх үһү, онон дойдубут эрэллээх курдук да... Ким билэр...” – диэн кэпсээннээх.    Биһиги моҕотойу эккирэтэн, тыаны кэтии сырыттахпытына, Мөйгө Бааска сүүрэн кэллэ уонна “оҕолоор, сэрии буолбут!” диэтэ. Биһиги бары Сэбиэт Өтөҕөр ыстанныбыт. Алдьархайдаах иэдээн ыган иһэр сибикитин сэрэйбэккэ, эдэр дьон күлэ-үөрэ сырыттахтарына, сэрии саҕаламмытын туһунан ыар сурах кэлбит эбит. Ол күн сайыҥҥы куйааспыт сэриини кытары тэҥҥэ уларыйбыта, тыал сирбиэтэммитэ, киһи дууһатын амньыратар тоҥ былыттардаах тымныы күнүнэн бүрүллүбүтэ. Сэрии кэмин уталытыллыбат балаһыанньатынан, фроҥҥа ыҥыртаан, тоҕо тардыллыбыт харах уутун ортотугар, саба халыйбыт алдьархай быыһыгар кимнээх бу күн аттаналларын ааттаабыттара... Эһиилигэр сааһыра барбыт аҕам эмиэ ытык иэһин төлүү барбыта. Сэрии биллэриллиэҕиттэн ыла урукку үүт тураан олохпут тосту уларыйбыта, ким да күлбэт-үөрбэт буолбута. Биирдэ миигин Балааҕыйа ыҥыран ылбыта уонна “тукаам, ийэҕин көрө сырыт,  Дуунньа тылын хайаан да иһит, улаатыаҥ этэ” диэбитэ. Сэрии буолуоҕуттан төрүт да иинэҕэстик үүнэ турбут оппут куура хаппыта, иэдээн хас биирдии ыалы бүрүйбүтэ. Аһыыр аспыт суох буолбута, сүөһүлэрбит сутаан торҕонноон барбыттара. Сэриигэ барааччыларбыт “хайаан да төннөн кэлиэхпит” диэн эрэннэрээхтэбиттэрэ да, сотору-сотору ол уот олгуйуттан бохоруоҥкалар кэлэн барбыттара. Атаахтыы сылдьыбыт кыыс эмискэ улаатан, улахан дьону кытары тэбис-тэҥҥэ икки күнү холбоон үлэ үөһүгэр умса түспүтүм...    Ыаллыы холкуостар улаханнык сутаан, аны аччык дьон ас көрдөөн илэ мэнээктээбиттэрэ. Биирдэ 13-тээх кыыс ас көрдөөн дьиэни бары кэрийбитин, бэйэлэрэ да нэһиилэ сыккыраһа сылдьар дьон туохтарын куду анньыахтарай, үүрэн ыыттахтара дии. Аҕыйах хоноот, ол кыыс барахсан суол айаҕар дьэҥкэрэн өлбүтүн ыттар тоҕута тыытан кэбиспиттэрэ. 1943 сыл тохсунньутугар Балааҕыйа уон сэттэлээх кыыһа дьэҥкэрэн өлбүтүн, көмөр кыаҕа суох буолан, балаҕан үрдүгэр таһаарбыттара. Ол саас Балааҕыйа өлүгү киһилии кистээри балаҕан үрдүгэр тахсан баран, олоччу үөн ыспыт өлүгү көрөн, отой да харааччы иирэн хаалбыта. Сотору буолаат, бэйэтэ өлбүтэ. Сэрии бүтүүтүн саҕана ийэм эмиэ ыалдьан өлбүтэ. Миигин оҕо дьиэтигэр утаарбыттара. Дуунньа атын улууска көспүтэ да, онно эмиэ уһаабатаҕа. Аҕам сэриигэ сураҕа суох сүппүтэ. Онон мин соҕотох ордон хаалбытым... Түүлбэр Балааҕыйа ол мэнэрийэр саҥатын иһиттэхпинэ, уҥуоҕум халыр босхо баран уһуктабын...   Мария Прокопьевна, тыыл бэтэрээнэ.
kyym.ru сайтан