Баһылай сарсыныгар Туллугу Уһун Ууга көһөрөөрү аттарын сэтиилэнэн, Хохту үрэҕэр барда. Мин дьонум Уһун Ууга кэллэхтэринэ кустуохтаах сирдэригэр сэһээккэлэрин оҥортолоотум, онон сылайбычча сиспин көннөрүөххэ диэммин, киэһээҥҥи кус көтүүтүгэр диэри куҥ гынан ыларга сананным. Утуйар-утуйбат икки ардынан өр сыппахтаатым, үүтээним иһэ киһи кулгааҕа чуҥкунуох чуумпута буолла, саатар кутуйах тугу да хачыгыраппат. Оһоҕум сөҕүрүйэн үүтээн иһэ сөрүүдүйэн барда. Уум кэлэн биэрбэтэ. Арай ол сыттахпына эмискэ сатыы киһи сурдурҕаччы хааман отуубар тиийэн кэллэ. Хантан эрэ хааман кэлбит киһи отуум аанын иннигэр тохтоото. Кэлбит киһи тоҕо эрэ аан иннигэр чочумча соҕус турбалаата, салгыны күүскэ эҕирийэн тыынарын үүтээн иһиттэн ала-чуо истэбин. «Сүгэһэрин устар быһыылаах. Чэйи сылыппыт киһи. Утаттаҕа буолуо» диэн санаабыппыттан, наарабыттан туруох курдук өгдөҥнөөн иһэммин, тимир оһоҕум сыыгынаан умайан чачыгырыыр тыаһын истээт, тэллэхпэр өссө чиҥник дьиппинийэ сытынан кэбистим. «Арба, чэй сылаас турар этэ дуу. Бастаан киирдин эрэ. Кимин-тугун билиэххэ» диэн санааттан, салгыны да хамсаппаккабын, киирэр ааны одуулаһабын. «Бачча ыраах хайалара кэлбитэ буолла?» «Бөлүүҥҥү дьыбарга саам тыаһын иһиттэҕэ. Кимнээх манна кэлбиттэрин билээри дуу, сонуну-нуомаһы истээри дуу кэллэҕэ. Хайа, тоҕо киирэн испэтий?» диэн даххаһыйыах курдук буолан эрдэхпинэ, эмискэ, ааны нэлэччи арыйан, хараны куоппат хара бараан киһи нөрүйбүтүнэн, отуубар киирэн кэллэ. Дорообо эҥин суох буолла. Киирбит киһи мас олоҕу ылан, оһох иннигэр олордо, аанын арыйан, мас быраҕан уоту күөдьүттэ. Саҥата суох оһоххо нөрүйэн, бөппүрүөскэ уматтан сор наҕыллык табах тардан унаарытта. Ол кэнниттэн тимир куруускаҕа чэй куттан, куруускалаах чэйин тоҕо тутан кэбиһиэм диэбит курдук, икки ытыһынан холбуччу тутан, буруолуу сылдьар ип-итии чэйи үрэ-үрэ сыпсырыйбалаан испэхтээтэ. Ол быыһыгар оһоххо иттэрдии тарбахтарын саратан оһох ааныгар сырайталаата. Оттон мин бу тухары, саҥата суох наарабар сытаммын, киирбит киһини болҕойон одуулаһабын. Киирбит киһи киһи сытаҕын диэн мин диэки хайыһан да көрбөтө, кэпсэппэтэ даҕаны. Оттон мин кини кимин-тугун, туох соруктаах манна кэлбитин ыйыталаспаккабын, наарабыттан тургутардыы одуулаһабын. Хара бараан киһи тимир оһох суоһуттан, ньылаҕар сүүһүгэр бачыгыраан тахсыбыт көлөһүннэрин нэктийбит андаатар бэргэһэтинэн туора сотунна. Онно эрэ дьэ өйдөөн кэллим. Мин бу киһини билэр эбиппин. Тоҥус Уйбаан — сорсуннаах улуу булчут. Бу кини Тоҥус Уйбаан эбит буолбат дуо?! Мин испэр соһуйабын уонна билэр киһибин көрөммүн үөрэ саныыбын. Тоҥус Уйбааны кытта оҕо сылдьаммын, Кыагдааҥҥа биир сайын кэккэлэһэ оттоон турардаахпыт. Кини биитэ дэлби элэйэн хаалбыт буускап хотуурдааҕа. Ол хотуура олус сытыы этэ. Отуубутугар кэлэн, аҕабын кытта кэпсэтэр кэмигэр хотуурун ыламмын өнөрдүк үүммүт кулун кутуруга оту охсон көрбүтүм. Уйбаан хотуура биһиги хотуурдарбытыттан быдан сытыытын сөҕө санаабыппын бу сытаммын, санаан кэлэбин. Оччолорго да кини аҕыйах саҥалаах курдук буолара да, син, киһини кытта кэпсэтээччи этэ дии саныыбын. Киһим өссө табахтаата ол кэннэ, эмискэ икки ньилбэктэриттэн тайанаат, сулбу ойон турда, үүтээн аанын сабан иһэн, тоҕо эрэ, саараабыттыы тохтоон ылла уонна миэхэ туһаайан быһыылаах «Чэ! Сылдьыыһыккын!» диэн саҥа аллайаат, эмискэ хайдах кэлбитин курдук, отууттан тахсан барда, кэнниттэн аан «лип» гына сабылынна. Уйбаан атаҕын тыаһа хорууну бата иһиллимэхтээн иһэн, иҥэн-сүтэн хаалла. Мин маннык дьикти көрсүһүүттэн соһуйаммын, наарабар олоро биэрбиппиттэн, уһуктан кэллим. Отуум иһигэр киһи кулгаааҕа чуҥкунуур чуумпута сатыылаабыт. Тимир оһоҕум умуллубута быданнаабыт, иэдэстэрбин тыбыс-тымныы салгын хаарыйар буолбут. Үүтээним иһигэр сибилигин аҕай хара бараан киһи хаһан да сылдьыбатаҕын курдук, талах олоппос остуол кытыытыгар тиэрэ баран, иҥнэйэн сыппытын курдук сытар эбит. Чэй испит куруускам остуол муннугар турбутун курдук турар эбит. Арай, оһоҕу оттоору арыйбытым, оһох аанын айаҕар икки бөппүрүөскэ сотолоро кириэстии үрүт үрдүлэригэр ууруллубуттарыгар хараҕым хатанна… « Чэ! Сылдьыыһыккын!» диэн, ити тугу сэрэтэн эттэ?!.. Бу эҥээргэ, инникитин да сылдьыахпын сөбүн, эбэтэр этэҥҥэ сылдьыахтаахпын сэрэйэн эттэ дуу. Хайдах эрэ санаабар сорсуннаах булчут түүлбэр кэлэн көстөн ааспытын уонна эппит тылларын алгыс курдук ылынаммын, көнньүөрэн кэллим.   Андрей Яковлев — Чуос. “Үүтээн кэпсээннэрэ” кинигэтиттэн, “Айар” 2025 с.
edersaas.ru сайтан