Хантайан туран силлээмэ, хараххар түһүөҕэ (өс хоһооно) Былыр бэрт өрдөөҥҥүтэ Мырыла сиригэр-уотугар Чаалка Ойуун олорбут. Эмээхсининээн иккиэйэх эбиттэрэ үһү. Ойуун киһи үлэни кыайбат буола тоҥхойо кырдьаахтаабыт. Кыһайбыт курдук, сүрдээх тымныы кыһын буолбут. Оҕонньордоох эмээхсин астарын сыыһа бүтэн, хоргуйа быһыытыйбыттар. Арай биир сарсыарда Чаалка Ойуун түүл түһээн уһуктар. Түүлүн эмээхсинигэр кэпсиир: — Дьэ, эмээхсиэн, бөлүүн бу Арыылаах Эбэбитигэр тыыраахы көтөр буолан түстүм. Сэп-сэбиргэл ылынан киирэн көрөрбүт дуу, — диир. Соҕотох ынахтаахтарын көлүнэн, куйуур, анньыы ылан күөллэригэр таҥкынаһан киирээхтииллэр. Аччык дьон бэрт өр сыралаһан, аҕылаһан-мэҥилэһэн ойбоннорун алларааттарын кытта, эмис да эмис собо өрөҕөтө кытар гына түһэр. Онуоха туран ойуун киһи: — Эмээхсин, баар ханна даҕаны куотуо суоҕа. Өрүсүһүмүөххэ. Хата, таһааран буһарына охсуохха, сэниэтэ киллэриниэххэ. Сарсын даҕаны күн үүнүөҕэ. Эбэбит бэркэ бэристэ, — диир. Балыктарын сыарҕаларыгар тиэнэн төннөн тахсаллар. Эмис собо миинэ сүһүөхтэригэр түһэн, онуоха эбии сылаалара таайан, оҕонньордоох эмээхсин утуйан буккураһан хаалаахтыыллар. Арыылаах Эбэ — анды сөбүлээн түһэр, кураанах кус үөрэ быһа ааспатах күөлэ. Эбэ уҥуоргу эҥээригэр сэттэ ини-бии тоҕус ураһанан олохтонон олороллор. Бу ийэ ууһа Балаһа диэн аатынан биллэр эбит. Сырыыны-айаны кыайымтыа дьон буолан, хотон муҥунан сүөһүлэнэн, сыспай сиэллээҕи үөрдээн, байан-тайан, бултаан-алтаан олорбуттар. Бу ини-биилэртэн саҥардыы холун этэ хойдон, буутун этэ буһан эрэр оҕо киһи оҕустаах сыарҕанан мас тиэйэ сылдьан, Чаалка Ойуун Эбэ хоту баһыттан балык хоторон эрэрин бэлиэтии көрбүт. Ону убайдарыгар кэпсээн биэрбит. Ийэ ууһун дохсун дьоно иһиттибиэт-истибэтибиэт диэт, сыарҕалаах ат үрдүгэр түһэн, Эбэ хоту баһыгар көтүтэн киирэллэр. Үгүс-элбэх кэпсэтиитэ суох бэлэм ойбонтон собону баспытынан бараллар. Ойуун киһи эрэйдээх хааннаах хара көлөһүнүн, атын ойбону аллара да соруммаккалар, олорчу сотон ылаллар. Сарсыарда ойуун эмээхсининээн соҕотох ынахтарын сыарҕаларыгар көлүйэн, Эбэлэригэр таҥкынаһан киирээхтииллэр. Бүөмчү санаан киирбит ойбонноро, били бүөлүү өрө анньан турбут собото мэлийэн, чөҥөрүйэ харааран көрсөр. Хомойуу бөҕөнү хомойоохтууллар. Тоҥуу хаары тоҕо кэстэрэн, Эбэ уҥуоргу өттүн диэки тыргыллан, Балаһа ийэтин ууһун ураһаларыгар сыарҕалар суоллара тахсан барбыттарын абара-сатара көрөөхтүүллэр. Чаалка Ойуун эмээхсининээн ытаһан-соҥоһон балаҕаннарыгар төннөн сукуһан тахсаахтыыллар. Аһыыр-сиир диэн кэлиэ дуо, аба-сата үүйэ-хаайа тутар… Ойуун уотун иннигэр, киһи билбэт буола уларыйан туран, илбистээх тылы этэн, хааннаах кырыыһы дьаҥсыйан, үс түүннээх күнү быһа кыырар. Кыырдаҕын үһүс күнүгэр Чаалка Ойуун эмээхсинигэр этэр: — Эмээхсиэн, биһиги сордоохтору атаҕастыы оонньообуттарын аны сайын сай ортото үс ньүкэн күлүктээхтэрим уот садаҕа силлиэ-холорук буолан таҥнары сатыылыах, амтыын кырыыс апчарай айахтаахтарым ыардык ыалдьыттаан күллэрин таптайыах, күөнэхтэрин тимирдиэх буоллулар, — диир. Эмээхсин эрэйдээх саҥата-иҥэтэ суох сукуллан туран уокка ас биэрэр. Чаалка Ойуун эппитин курдук, сай ортотун саҕана, мэҥэ халлаан оройуттан силлиэ-холорук эмискэ таҥнары сатыылаан түһэр уонна өрө ытыллан тахсан, Эбэни ортотунан күөрчэхтэнэн, соруктаах курдук Балаһа ийэтин ууһун тоҕус ураһатын көрдө-көрбүтүнэн тиийэн, туос тордуйа курдук түүрэ харбаан ылан тоҕута-хайыта сынньар, күн-ый күдэнэ оҥорор, сүөһүлэри, дьоннору үлтү сөрөөн, таллан таас оройдорунан Эбэҕэ быраҕаттыыр, ол кэннэ кэлбит суолунан өрө ытыллан тахсан бара турар. Үтэһэтэ туолбут ийэ ууһуттан арай биир дьахтар ордон, хара тыаҕа куотан тахсан быыһаммыта диэн буолар. Онуоха өһүн-сааһын ситиспит ойуун киһи үөрэн үс төгүллээн иһин түтэҕиттэн тартаран сүр хатаннык күлбүт уонна тыыннаах орпут дьахтарга туһаайан: – Баҕар, киһи-хара төрдө буолар баатыҥ тарпыта буолуо. Оччотугар долоҕойгор тохтот — кыраны-кыамматы, кырдьыбыты-бокоорбуту атаҕастыыр сэттээҕин-сэлээннээҕин илэ көрбүт мин баарбын дэнэн кэнэҕэски ыччаккар кэпсэл оҥостоор, — диэн үөгүлээн хаалбыта үһү.   Сэмэн Тумат  “Номох уонна дьылҕа” (үһүйээннэр) кинигэтиттэн “Айар”, 2023 с.
edersaas.ru сайтан