Кусчуттар этэллэринэн, кустар тыалы утары көтөн тахсар үгэстээхтэр. Онуоха бастаан утаа тыһы кус өрө кө­төн тахсар, кини кэнниттэн – атыыра. Кус да, хаас да сүрүн, улахан үөрүн иннинэ “эрэспиэччик этэрээтэ” инникилиир дьиктилээх. Олору аһардар ордук. Умсаах туттунуута олус түргэн. Саа уһуурарын доруоба көтөн кэлиэн ыккардыгар көрө охсон, ууга умсан хаалар. Оттон ыттаах буоллахха, онтугун кытыыга ыытан уонна эбэтэр тааһы эпчиргэлээн аралдьытыахха сөп дииллэр. Хаас да олус сэрэх көтөр. Сааһыт саһыан сөптөөх сирэ суох сиринэн көтөргө дьулуһар. Аны, куттал суоһуур сибикитин кэтиир-маныыр анал “харабынай” хаастаах буолаллар. Ол оннугар хаастар дьиэ кыылларыттан тоҕо эрэ куттаммат үгэстээхтэр. Быһата, хаастыыр түгэҥҥэ саһан олорор сиргин кыһанан оҥостуохтааххын. Мончууктанаргын умнума.   “Мончуук” кус кынатын сарбыйыы      Аныгы үйэҕэ хас биирдии кусчут маҕаһыын да, бэйэ да оҥоһуга мончуугу сөбүлээн туттар. Маҕаһыын киэнин туһа­ныы, биллэн турар, элбэх. Оттон ким иитиэх кустаах, онтун кынатын сарбыйан, мончуук оҥостуон сөп. Ону соҕотоҕун быһаарыахха диэтэххэ, судургута суох. Кус барахсан өрө холоруктаан, мөхсөн, эйиэхэ сытан биэриэ диэн саараама. Ол иһин иккиэ буолан көмөлүүр ордук. Биир – тутааччы, иккиһэ сарбыйааччы буолар. Эбэтэр биир “Охота с подсадной уткой” диэн кинигэлээх ааптар маннык сүбэлээбит: “Элбэх толкуй кэнниттэн кынаты сарбыйыыга биир албаһы булбутум. Ону да, кыһыыта, кинигэбин бэчээттэтэн баран. Түгэҕэр, кус тыынарыгар анаан, дьөлөҕөстөөн, түмүгэр баайыы быалаан мөһөөччүк тикпитим. Кынатын сарбыйаары гынар куһум төбөтүгэр ону кэтэрдэн, сэрэнэн баайан кэбиһэбин. Оччоҕо кус тута сыһыйар. Уйулҕата улаханных хамсаабат, сарбыйааччыга да олус табыгастаах.   Ыты булка сыһыарыы      Булка илдьэ сылдьыахтаах ыккын адьас кыра эрдэҕиттэн саа тыаһыгар, куһу кынатыттан хабарга уонна ууга сылдьарга үөрэтиигэ ылсыахтааххын. Сорох ыт сааттан, саа тыаһыттан олус куттанар буолааччы. Оччотугар утуйар сирин таһыгар сааны ууран, буорах сытыгар сыыйа үөрэтиэххэ сөп. Аатын ааттаан ыҥырар оннугар иһиирдэххэ кэлэр гына такайыҥ. Куруук булка сылдьар ыттар сыыйа иччилэрэ туттарыттан-хаптарыттан, бэл, хараҕын көрүүтүттэн туох кинилэртэн ирдэнэрин өйдүүр буолаллар. Ытыҥ аһыыр иһитэ тимир миискэ буолара ордук. Онто кыралаан дьэбиннирбитэ өссө ордук диэбиттэр. Нуучча булчуттара ыт сыты ылар дьоҕурун тупсарар диэн ааттаан, булка барыахтарын иннинэ ыттарын түүтүн анаан тарыыллар эбит. Аны, куобах күрэтиитигэр сырытыннарар ыттарыгар өлөрбүт куобахтарын кэлин атахтарыттан быһан, бэрсэллэр. Куобах курдук быһый буоллун диэн санааттан эбитэ дуу, туох билиэй.   Сааны харайыы, сууйуу      Хас биирдии булчут саатын үчүгэйдик көрө-истэ, харайа, сууйа-сото, дөрүн-дөрүн арыынан ньылҕаарда сылдьыахтааҕа өйдөнөр. Ол гынан баран, сорохтор булт сезона бүттэҕинэ биирдэ сотуллуо диэн, уһата-кэҥэтэ сылдьар буолааччылар. Ол сыыһа. Бултаан кэллиҥ да, кырата, уоһун истэри-тастары сотор куолу. Ордук сииктээх күн бултаабыт буоллахха, булгуччу сотоҕун. Бэл, сааҕынан ытар түгэн көстүбэтэх да буоллаҕына, уоһун уонна тимир мэхэньиисимин хайаан да ыраас тирээпкэнэн сотуллар. Төһөнөн сааҕын үчүгэйдик харайа, сото сылдьаҕын, оччонон дьэбиннирбэт, туттуллар болдьоҕо уһуур.    Сорохтор бэрт үчүгэй албаһы толкуйдаабыттар: пробка мастан бүө оҥорон, ону кыратык арыылаан баран, сааларын уоһун бүөлүүллэр. Сииги бэркэ оборор уонна быылы киллэрбэт, ону ааһан охсууттан көмүскүүр диэн. Сииктээх, силбит күн бултуурга полиэтилен гильза ордук. Кумааҕы курдук, сииктэн үллүбэт. Оттон тымныыга, дьэ, кумааҕы гильза быдан ордук. Полиэтилен -30 С кыраадыстан үөһээ тымныыга хайа барыан сөп. Саа уоһугар, бэл, кыра, көстөр-көстүбэт сарааппына баар буолла да, лаахтаан кэбиһэр ордук. Оччотугар дьэбиннирэр кыаҕа биллэ кыччыыр, салгыы тэнийбэт. Биир сааһыт саам уоһун тирээпкэнэн буолбакка... туалетнай кумааҕынан сотобун, буораҕы, сииги туох да ааттаах үчүгэйдик оборон тахсар диир. Ол кэнниттэн, дьэ, арыылаах тирээпкэнэн үһүстүүр эбит. Тымныыттан сылаас дьиэ­ҕэ киллэрэр чохуола суох сааҕын, эмискэ буолбакка, сыыйа сылыйарын курдук, саатар кууркаҕынан, соҥҥунан, биитэр суорҕанынан бүрүйэн киллэр. Чочумча буолан баран, сааҕын истэри-тастары кураанах таҥаһынан сот. Эмискэ киллэрдэххинэ, паарыттан ууланыа, сиигириэ. Дьэ­бин­нирдэҕэ ол. Бултууруҥ быыһыгар сылаас сиргэ киирэн тахсардаах буоллаххына, дьиэҕэ тутан киирбэккэ, таска, дьон, оҕо илиитэ тиийбэт сиригэр хаалларар ордук. Саа уоһун сото олорон вишер ленточката кылабачыгас үрүҥ тимир бүрүөһүннэм­митин (свинцовкаламмытын) көрдөххүнэ, тирээпкэни скипидардаан баран, хаста да төхтөрүйэн уос иһинэн суураалаа. Ол курдук, тирээпкэҕэр кыра да сибиниэс кылабачыгаһа хаалбат буолуор диэри ыбылы сот. Дьэ, ол кэнниттэн эрэ салгыы сааҕын ыраастаа. Буорах      * Буруота суох (бездымный) буорах инчэйбит буоллаҕына, хос тэмпэрэтиирэтигэр холкутук куурдан, кэлин туһаҕа таһаарыахха сөп. Оттон буруолаах буораҕы куурдан да туһа суох, хаачыстыбата биллэ мөлтүүр.    * Буорах төһө хаачыстыба­лааҕын быһаарарга улаатыннарар өстүөкүлэни ылан, буораҕы сыныйан көрүллэр.    Ол көрдөххүнэ, үрүҥ, саһар­хай уонна кугастыҥы да бээтинэ суох буоллаҕына, хаачыс­тыбалаахха түбэспиккин. Үчү­гэй буораҕы уматтахха, тута кү­лүбүрүү түһэр. Оттон буор­туйбутуҥ аат харата умайар уратылаах.   Бэлэмнээтэ Т. Захарова-Ло¤уура.
kyym.ru сайтан