Сахалар былыргыттан Баай Барыылаах Байанай үөрүнньэҥ, элэккэй майгытын бэлиэтииллэр. Сороҕор дьээбэлиир түгэннэрин даҕаны булчут барыта билэр. Ардыгар оҕо, дьахтар аймаҕы көһүппэтэх өттүттэн маанылаан соһутара эмиэ сонун буолбатах. Дьэ, оннук түгэннэри суруйарга сананным. Бастаан Эбээн Бытантай Дьарҕаалааҕын оскуолатыгар үөрэтэ сылдьыбыт Ваня Колесов-Уппаачык уонна Егорка Слепцов-Өччөөн диэн оҕолорум тустарынан кэпсиим. Уон икки саастаах сылдьан, атын оҕо-уруу бөҕөтүн баһылаан-көһүлээн, Бытантай өрүскэ сайын балыктыы диэн аймалаһан кэлбиттэр. Куруутун буоларын курдук, сып-сап хамсанар Уппаачык мас уктаах күөгүтүн бастакынан быраҕар. Ол кэмҥэ Өөччөөн кытылга ону-маны үндээрдии сылдьан, хабдьыны үргүтэр. Онтукайа кытылы кыйа көтөр. Сонно тута өйдөнөн, Егорка: «Уппаачык, саай!» – диэн хаһыытыыр. Анарааҥҥыта, аллаах муҥутаан, хабдьыны хараҕын кырыытынан көрөөт, күөгүтүн маһын эмискэ өрө тардар. Көтөр маска сааллар уонна ууга “пал!” гына олоро түһэр. Оннук олорбутунан, муодарҕаабыттыы чыпчылыйа-чыпчылыйа, тула эргийэ-эргийэ, сүүрүккэ оҕустаран уста турар. Уолаттар обургулар булт “сыалыйатын” өр илитиэх дьон буолуо дуо, сонно тута күөгүлээн таһаарбыттар. Хоолдьугун тосту эрийэн, үргээн бурҕатан, үөлэ охсон, үөр оҕо уос-тиис үллэстэн, сонно мэҥиэстэн кэбиспиттэр... Ол сайын эмиэ ити оҕолор аны күөлгэ балыктыы тиийэллэр. Бу сырыыга кытылга Өччөөн бастакынан кэлбит. Маһа суох, илиинэн быраҕан баран субуйар блесналаах күөгүтүн эргитэн киирэн барбыт. Ол кэмҥэ Уппаачык атаҕын анныттан кус көтөн тахсыбыт. Егорка көхсүнэн турар, ону көрбөт. Бу сырыыга: “Өччөөн, бырах!” – диэн хаһыы сатараабыт. Кус Егорка кулгааҕын аттынан иһиирэн ааспыт, өрө дайаары гыммыт. Өччөөн, блеснатын эргиирин чыпчылыйыах түгэнэ көннөрө охсон, сырыһыннара кыыраппыт. Онто хап-сабар кус кынатыгар иилистибит, умса сөрөөн түһэрбит. Дьэ, кылбар хамсаныы диэтэҕиҥ! Били, үөр оҕолорбут эмиэ ойуоккалаһан кэлбиттэр. Кутаа отто охсон, тоҕус быраат Чорбойдор курдук, кустарын аҕыйахта уобан кэбиспиттэр. *       *       * Ону кэпсээбиттэригэр бэйэм сырыыбын санаан кэлбитим. Мин эмиэ уон икки саастааҕым. Моой отчут эһэм звенотугар сылдьарым. Тастыҥ убайым Женяны кытта сорук-боллур оҕолор этибит. Сэлиэнньэттэн көс кэриҥэ ыраах сирбитигэр сытан оттуубут. Дэриэбинэҕэ сайылыыр оҕолору ордугурҕаан бөҕө – кинилэр күнү быһа оонньуур, сөтүөлүүр кыахтаахтар. Аны туран, Робин Гуд туһунан сэрийээли хатылааһынын кытта көрүөхтэрин сөп. Биһиэхэ саҥа сиэрийэлэрин да көрөр быраап мээнэ бэриллибэт этэ. Убайбыт Оппуонньаны, киинэ көрө таарыйа, туох эмэ сорудахтаан дэриэбинэҕэ ыыталлара. Оттон кыра бэдиктэртэн биирбит хайаан да эбэбитигэр илии-атах буола хаалыахтааҕа. Биирдэ үөт ураҕаһынан кус оҕолорун бултуу бардыбыт. Дьиҥэр, саа баара даҕаны, эһэбит туттарбат этэ. “Аҕам оннооҕор буулдьа сааны миэхэ итэҕэйэр, ботуруон да иитэри сатыыбын”, – диэн элэ-была тылбын этэн да туһамматаҕым. Женябын кытта илии тутустубут – бүгүн ким элбэҕи бултаабыт, ол аныгыскыга киинэ көрө барсар. Киинэбит тиһэх сиэрийэтэ буолуохтаах. Онон “атыыр уксуу” буолла. Киэһэ аайы хаартылаан имитэрбит, онтубут сиэринэн: “Һаккай бэтэрэк!” – дэстибит. Аныгы оҕолор оннук бултууру харахтаан да көрбөтөхтөрө буолуо. Улахан убайбыт Оппуонньа ыттаах күөлү кыйа хаамар. Сорох кус оҕотун ыппыт тутан убахтаан кэбиһэр. Мүччү туттарбыттара, кынаттарыгар уйдара илик буолан, күөлгэ куоталлар. Дьэ, ону Женя биһикки бүтүннүү от, салахай, ынах тыла, баҕа буолбут ууга хоннохпутугар диэри сылдьан үөт ураҕаһынан таһыйабыт. Сороҕор отой да төбөлүүн тимирэн баран күөрэйэҕин. Ууттан тахсыбытыҥ, эккэр-сииҥҥэр ынах тыла бөҕө сыстыбыт, хаан бөҕөтүн оборбут буолар. Куттас, сиргэмсэх оҕо санаммат да суола. Ол киэһэ Женябыныын иккилии кус оҕотун бултаатыбыт. Бүтүннүү кута буолбут күөлү нэһиилэ эргийэн, киниэхэ тиийдим. Арай киһим тоҕо эрэ дьикти баҕайытык көрөр, үөннээхтик ымайар. Хоонньуттан үгүрүөнү хостоон таһаарда! “Мин өссө маны бултаатым, онон кыайдым”, – диэтэ. Абабыттан ураҕаспын атаҕым анныгар бырахтым... Дьэ, доҕо-ор, ол хамсаныым сиэл-кутурук бөҕө буолан турбата дуо?! Бастатан туран, халтарыйан, турбут дулҕабыттан инним диэки охтон бардым. Иккиһинэн, бырахпыт ураҕаһым анныттан кус өрө көтөн таҕыста! Үсүһүнэн, охтон иһэн илиибинэн таарыйан, ону үрдүк хомустарга сабаатым. Төрдүһүнэн, ол бытаарбыт кэмигэр куска ыт ыстанна... Ити барыта чыпчылыйыах түгэнэ буолла. Биирдэ өйдөммүтүм, куһу ыга харбаан баран, кута уутугар сытар эбиппин! Салахай бөҕөтүн бүрүммүтүнэн, туран кэллим. Чөркөөкүм хоолдьугун тосту эрийдим. Үөрэн, тугу да саҥарар кыаҕа суох Женябар хайыстым. Киһим хараҕа үүн тиэрбэһин курдук дьэрэлийбит. Бааһынай муҥутаан, төһө да сайыны быһа күн уотугар быһа сиэттэр, сирэйэ кубарыйан хаалбыт... Арааһа, хойобуун кус кирийэн олорон, тулуйбакка көтө сатаабыта буолуо. Эбэтэр хойут сымыытыттан тахсыбыт оҕолордоох буоллаҕа. Оннук кустар бэрт тулуурдаах буолааччылар. Үрдүгэр ураҕаспын бырахпатаҕым буоллар, билбэккэ ааһыа эбиппит. *       *        * Төрдүс түбэлтэ тиэргэммитигэр буолбута. Убайым дьиэтэ аттыбытыгар турар. Онон саҥаһым Лена ийэбиниин санаатаҕын аайы киирэн кэпсэтэр. Ол сылдьан: “Булт этин амсайбатах ыраатта, саатар, сааскы кус да ордубатах”, – диир. Сарсыныгар ийэм күүлэҕэ сырыттаҕына, тиэргэҥҥэ саа тыаһа ньиргийэр! Соһуйан, таһырдьа ойон тахсар. Көрбүтэ – кийиитэ саалаах турар. Күлэн тугу да этэр кыаҕа суох. Оннук тугу да эппэккэ, күүлэ анныгар сыылан киирэр. Төттөрү тахсыбыта – илиитигэр  эрдэҕэс улардаах! Арыый уоскуйан кэпсээбитэ маннык буолбут. Лена сарсыарда тиэргэҥҥэ тахсыбыт. Көрбүтэ туох эрэ куурусса дуу, үндүүк дуу дьоһумсуйа туттан хаамыталыы сылдьар эбит. Харалҕан буолан, быһаарбакка турдаҕына, онто күүлэ анныгар киирэн хаалбыт. Дьэ, онно эрэ “эрдэҕэс улар буолбаат!” диэн өйдүүр. Саҥаһым, быыс эрэ буллар, биһигини кытта булка сылдьааччы. Онон сонно тута кыра халыыбырдаах саа тутан тахсан, бэҕэһээ Байанайтан “сакаастаабыт” булдун ытан ыллаҕа ол. Сыныйан көрбүттэрэ, көтөр боруобакка кэтиллибит. Кынатын тоһутан, тиэргэммитигэр охтубут... Александр ИЛЬИН-ЕГОРОВ, aa_egorov@mail.ru Кыым.Ру
kyym.ru сайтан