ХХ-с үйэ 80-с сылларыгар мин Эдьигээҥҥэ олоро сылдьыбытым. Дьэ манна бааллар эбит этэ чахчы кыанар, хорсун-хоодуот, дьиҥнээх хотугу хоһууттар. Мин кэпсиир киһим, норуокка биллэринэн Бычаар Бааска, сурукка киирбитинэн Сэмэкиэп Баһылай Баһылайабыс. Биир күһүн сэтинньигэ мин уоппускабын ылан, Баһылайдыын ыраах Лииндэ сиригэр күһүү таҕыстыбыт. Амыдай үрэх үрдүгэр олоробут. Киһим сопхуоска түүлээхтиир, хас да күн бураанынан сылдьан хапкаан бөҕөтүн бырахта, онтун кэрийэн көрөттүүр. Биир күн куолутунан эмиэ хапкааннарын көрөттүү барда. Ол киэһэ тоҕо эрэ олох хойутаан, халлаан лаппа хараҥарбытын кэннэ кэллэ. Аһыы олорон кэпсээбитэ, бэҕэһээ ааспыт суолун бөлүүн сэттэ кыыл таба быспыт. Оччону көрөн баран мин киһим кыыллар суолларын хайан барбыт. Киэһэриитэ ситэттээн ылан, эккирэтэ сылдьан барыларын охтортуур уонна миэстэтигэр биир-биир сүлэн, астаан баран кэлэр. Дьэ санаан көрүҥ, бу соҕотох киһи, ол ыппыта диэн, оннук төһөлөөх кыылы суоһарбытын ааҕан сиппэккин, аҥаардас быһаҕынан сэттэ кыыл табаны кыл тыынынан, ньылбырыта тыытан сүлэн астыыр. Күһүн балаҕан ыйыгар аатырар Мууна үрэҕэр тайахтыы сылдьабыт. Оччолорго тайах хойуу, тайахтар хотуттан кэлэн үрэх хайаларын намыһах сирдэринэн, аппаларынан киирэн, үрэҕи харбаан туораан, соҕуруу түһэллэр. Биһиги икки аҥыы хайдан, утары биэрэккэ талахтар быыстарыгар буолак тардынан олорон маныыбыт. Биһиги, улахан булка сыһыана суох дьон, табаарыспытын Баһылайы батыһа сылдьабыт. Биир сарсыарда туран, мин күөс буһуор диэри тэйиччи бараммын талах быыһыгар олорунан кэбистим. Туманнаах сарсыарда. Арай ол олордохпуна үрэх уҥуор мас тостор тыаһын истэн көрө түспүтүм доҕоор, арай тыа быыһынан халҕан саҕа баҕайылар күлүгүлдьүстүлэр. Өр буолбата, миигиттэн арыый туора сиртэн, күрүлгэн үрдүттэн, биир улахан тыһы ойон түстэ да, үрэххэ киирэн харбаабытынан барда. Кэнниттэн утуу-субуу өссө хас да тайах үрэх уутугар кииртэлээн эрэллэр. Ыксал буолла, мин ойон туран талахтар кэннилэринэн тайахтарбын күөйэ сүүрдүм, ол иһэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм — бастакы тыһы бэтэрээ биэрэккэ тахсан, тааска уутун тэбэнэн дьигиһийэ туран миигин көрөн, өрө хонос гына түстэ. Кини иннин хоту ыстанна да бүтүүтэ, атыттара бары кини кэнниттэн ойоллоро чуолкай. Мин ыксаан, оччо көстөн баран саһа оонньуу сылдьыам дуо, тааска сүүрэн киирэн олоро биэрээт, тыһы иннигэр таастары ытыалаан бардырҕаттым. Кыылым онтон сиргэнэн, соһуйан уутугар төттөрү түстэ. Атыттара эмиэ бары ууга киирбиттэр, арай биир аарыма атыыр лөкөй биэрэккэ сүүрэ сылдьар. Ол бириэмэҕэ икки өттүбэр мотуордар собуоттанан бирилэстилэр, ону кытары уолаттарым икки өттүттэн сүүрдэн кэлэн, ууга булумахтана сылдьар эрэйдээхтэри олох начаас икки ардыгар дьаһайтаан кэбистилэр. Лөкөй үрдүк күрүлгэни кыайан ыттыбакка сылдьарын сүүрдэн иһэн сүүрбэччэтэ ытан охтордулар. Хор, ол курдук аҕыйах мүнүүтэ иһигэр тоҕус тайаҕы дьаһайан турабыт. Ол гынан баран, манна диэн эттэххэ, булт аата булдунан, оттон ол хаһааҥҥыта эрэ өрдөөҥҥү дьыбардаах сарсыарда Мууна үрэх баһыгар эмискэ буолан ааспыт айдаан, сэрии тыаһын курдук хаптаһыны таһыйан эрэрдии бачырҕас саа тыаһа, дьон ыһыыта-хаһыыта, соһуччу аан алдьархайыгар түбэһэн, өлөн эрэр кыыллар орулаһыылара барыта холбоһон, улууканнаах үрэх устун ой дуораана буолан, ыраахха диэри дуорайан ааспыта мин өйбүттэн хаһан да сүппэттик хатанан хаалбыт. Биир кыһын олунньу ыйыгар табаарыстарым Баһылайдаах Бүөтүр уонна Ыстапаанап Бүөтүр Өлөксөөйөбүс Өлөөн сиригэр кыыл ыта сылдьыбыттар. Булт абылаҥар ылларан, эдэр дьон чиэски, сылдьыбатах сирдэригэр түһэн хаалан баран, төннөн иһэн бэнсииннэрэ бүтэн хаалбыт. Дьэ бу уолаттар аһаҕас халлаан анныгар сатыы туран хаалбыттар. Тэҥнэһиэхтэрэ дуо, олохпут манан баар буолуохтаах диэн баран, халыҥ сиһи быһа түһэр санаалаах айаҥҥа туруммуттар. Эрдэттэн уһун, кытаанах айан буолуохтааҕын сэрэйэн, хаары сиэбэккэ, сытан утуйбакка эрэ барарга диэн сүбэлэспиттэр. Ол курдук, самахтарыгар диэри тоҥуу хаары оймоон, туох да аһа суох бу уолаттарыҥ икки түүннээх күн хаампыттар. Аара бөрөлөр түбэһэн, батыһан көрөн баран, тыыппакка сүтэн хаалбыттар. Бу хоһуун-хоодуот уолаттар ол бөрөлөртөн куттана сылдьыахтара дуо. Бөрөҥ да сүрдээх өйдөөх кыыл, бу кинилэртэн олох куттаммат хорсун-хоодуот уолаттартан сүр баттатан, тыытыспакка дьаадьыйан биэрбиттэр. Уолаттар итинник тоҥуу хаары оймоон буран суолугар түбэһэ түһэн, дьонноох сири булан, тыыннаах ордубуттар. Дьэ кинилэр буолаллар, дьиҥнээх хотугу хоһууттар диэн. Кыһыҥҥы тымныы оройугар, олох аһаабакка сылдьан икки түүннээх күн халыҥ тоҥуу хаары тыыран хаамыах диэтэххэ, киһи санаата тиийбэт даҕаны. Онон бу уолаттарыҥ чахчы бэйэлэрин кыанар, кытаанах санаалаах эр бэртэрэ эбит. Кинилэр номоххо кэпсэнэр былыргы быһыйдартан, күүстээхтэртэн туох итэҕэстээхтэрий диэҕи баҕарыллар.   Захар Федоров, «Булт мүччүргэннээх түгэннэрэ», «Айар», 2024 с.
edersaas.ru сайтан