Ааспыт нүөмэргэ “Байанай дьээбэрэр” диэн ыстатыйаны таһаарбытым. “Сырыһыннара ытан”, эмиэ биир дьээбэлээх түгэни суруйарга сананным. Ол сырыыга Баай Барыылаах Байанай чөркөйүнэн эрэ эҥээрдэммэтэҕэ, дьэ, маанылаан маанылаабыта! Ааһа баран, били, «Большая перемена» диэн киинэҕэ Александр Збруев артыыс Савелий Крамаровы «аттракцион неслыханной жадности» дии-дии сордообутун курдук буолбута. Санаттахха, иҥсэтин кыаммакка, киһитэ тиһэҕэр ускуорайынан балыыһаҕа барбыта. Биһиги да оннукка тиийэ сыспыппыт... *        *        * Ол саҕана атаһым Бочуок Дьэкиимэптиин уон үстээх эрдэҕэс уолаттарбыт. Чугастыы чараҥнарга хатыҥ уутун хомуйа кэллибит. Миигин икки саастаах Мохсоҕол диэн ытым батыһа сылдьар. Ону-маны ыаһыйалаһан баллыгырыы-баллыгырыы, булгунньахха ытынныбыт. Ойуур иһэ бүтүннүү уу-хаар, сүүрүк тыаһа чырылаан олорор. Арай, өйдөөн көрбүппүт, мас-талах быыһынан туох эрэ уста сылдьар. Биһигиттэн үргэн, чөҥөчөк кэннигэр сылыпыс гынна. Биһиги, сирэй-харах буолан, уос-тиис оҥостон, арагаайкаларбытын ииттэн, икки өттүттэн сэлэлээн киирдибит. Оо, дьэ, онтубут, уу бөҕөтүн бырдаҥалатан, эмискэ биһигини тула эргичис гыммата дуо?! Улахан дьонтон истибит бөрүкүтэ суох тылларбытын барытын ыһыктан, өрүтэ ойуоккаластыбыт. Өйдөөн-дьүүллээн көрбүппүт, адаҕа саҕа собо эбит! Улахана бэрт буолан, көхсө чалбахха көстө сылдьар. Акулабын диэх айылаах. Биһиги обургулар ону аахсыахпыт дуо, сонно дьөлө ытан ыллыбыт. Уонна “бу собо хайдах буолан ойуур ортотугар, буолаары буолан, булгунньах үрдүгэр уста сылдьарый?” диэн сөҕүү-махтайыы буолла. Дьиктитэ диэн, чугастааҕы көлүйэ биэрэстэ аҥаара ыраах уонна кыһын дөйө тоҥор, собо үөскээбэт. “Соболор олус сайдан, сиргэ тахсан эрэллэр эбит. Сотору андаатар курдук атахтаныахтара”, – диэн күлсэ истэхпитинэ, төрүөтэ бу көстөн кэллэ. Улахан киһи хардыытын аҥаара кэтиттээх сүүрүк уста сытар эбит. Уута хараарыҥнас собо көхсө! “Ээ, мантан үс биэрэстэлээх Дьампа күөлүттэн бу аллара сытар көлүйэҕэ собо көһөн эрэр эбит!” – диэн дьэ өйдөөтүбүт. Бастаан утаа бэлэм булду илиибитинэн хаһыйдыбыт. Сонно тута тарбахтарбыт бөҕүөрдүлэр. Онон Бочуогум дьиэтиттэн “подсачек” диэн куйуур курдук тэрили аҕалла. Ол саҕана биһиги туттубат тэрилбит, спиннинг диэни билбэппит. Хантан булбута буолла? Эбиитин хас да үрүсээк, суумка, “авоська” диэн ааттанар сиэккэлэри аҕалбыт. Сүүрүкпүт биир сиргэ дириҥ аҥхай хаспыт. Дьэ, “куйуурбутун” онно уктубут. Уонна нэһиилэ ырычаахтаһан хостоотубут. Тэрилбит уга синньигэс, тосто сыста. Оччо элбэх собо киирдэ. “Бырамыысыланнай мастааптаах” балыктааһын саҕаланна. Биирбит куйуурдуур, иккиспит соболору бэрийэр – кыраларын төттөрү быраҕаттыыр, улаханнарын “бугуллуур”. Хамса быстыҥа куйуурдаан баран, бачча элбэх балыгы хайдах да сатаан илдьэ барбаппытын өйдөөтүбүт. Дьэ, били, үрүсээктэрбитин, килиэп атыылаһар хаппардарбытын, сиэккэлэрбитин толору хааланныбыт. Онуоха “бугулбут” аччаабата да кэриэтэ. Бу урдустар: “Бачча бултаан баран хаалларыахпыт дуо? Барытын илдьэбит! Төрөппүттэрбит сөҕөн харахтара тэстиэ!” – дии-дии, өрүкүнэстибит. Тоҕо даҕаны иккитэ кырымматах урааҥхайдар эбиппит буолла?! Ону көрөн, Байанайбыт салгыы дьээбэлээтэ – чугастааҕы сыбаалкаттан аны бириһиэн наһыылка булан ыллыбыт. Арааһа, балыыһаҕа туттулла сылдьан баран быраҕыллыбыт. Эрдэҕэс оҕо илиитигэр соччо табыгаһа суох килэрийбит модьу мас тутаахтаах. Балыкпытын наһыылкаҕа өрөһөлүү уурдубут, тутаахтарыгар хаппардарбытын, сиэккэлэрбитин ыйаатыбыт. Үрүсээктэрбитин кэтэн баран, саҥа көтөҕөөппүтүн кытта, наһыылкабыт түөрт сиринэн тостон “харк!” гынна. Күн быһа сиэбит бириһиэнэ ортотунан хайа барда. Оо, дьэ, таах-сибиэ ол наһыылканы булан! Син биир булпутун барытын илдьэ барар санаалаахпыт. Итинтэн ыла иҥсэ уонна “былааһы ылар” бэрдимсик санаа биһиги кырыыспыт буолла. ...Тэрилбитин араастаан сэлбийдибит. Уонна унньуктаах уһун айаммытыгыр туруннубут. Наһыылкабыт сотору-сотору тостор. Ону саҥа мас булан уларытан иһэбит. Син биир тулуйбат. Аны бириһиэммитин абырахтыы сатыырбыт эмиэ өнүлээбэт – хайа бара турар. Эргэ кууллары булан, эбии болокууса оҥостон состубут. Аҥныы-бохтуу амырыына буолла. Аччары быстан, Бочуогум “балыктарбытын хатырыктыахха, оччоҕо таһаҕаспыт арыый чэпчиэҕэ” диэтэ. Бытыылка үлтүркэйдэринэн хатырыктыы сатаатыбыт да, күммүтүн-дьылбытын халтайга бараатыбыт эрэ. Онуоха мин обургу аны бэдэр мэйиилэнэн турдум. Ыппын өттүктээн түһэрэн тиэрэ баттаатым, саамай кыра үрүсээкпин кэтэртим уонна ыга баайан кэбистим. Һэ-һэ, киһи куһаҕантан да күлэр – ытым тура сатаан ырычаахтаста уонна кыаммата. Ындыытын көҕүрэтэн биэрдим. Барахсан, мин көмөбүнэн син турда. Сонно тута, үрүсээгэ туора баран, эмиэ сытан хаалла. Таһаҕаһын өссө көҕүрэтэн биэрдим. Лээмкэлэрин хам тартым, ытым аат-харата тыынаахтыыр... Салгыы бардыбыт. Наһыылканы тутан, мин инники иһэбин, Бочуогум болокуусатын соспутунан саппай уопсар. Иккиэн толору балыктаах үрүсээктээхпит, наһыылкабыт тутаахтарыгар хастыы даҕаны суумка “бэрэмэдэйбит” иэҕэҥнэһэр. Тылын былас бырахпыт, хараҕа быччайбыт ыппыт туора-маары үктээн, бүтэһик сордонон иһэр. Аны чугастааҕы пиэрмэлэргэ суор-тураах аармыйата таба көрөн, халлаан хараҥарыар диэри мустан, даах-дуух бөҕө буолан арыаллыыр. Ол обургулар куһаҕантан ас таһаарынар кыдьыктарын умнуохтара дуо! Бу үлүгэргэ түбэһэн иһэр барахсаттары, көрдөрөн туран, халаабытынан-талаабытынан бардылар. Хара холорук курдук умса элиэтээн, болокуусабыт балыгын барытын сонно суйдаан ыллылар. Ааһа баран, ыппыт хараҕын оҥуох курдуктар. Дьэ, кыһыы! Суолбут аҥаарыгар тиийбиппитигэр аны тыраахтарын бадарааҥҥа батылыннарбыт киһи таба көрдө. Дьөлө хаһыытаан, далбаатаан, ыҥырталаан ылла. Уонна “дэриэбинэттэн тыраахтарда ыҥырыҥ” диэтэ. Хайыахпытый, булпутун адарай буолбут эмэх муоста анныгар кистээн, аттыгар ыппытын баайан баран, аны ол сорукка баран кэллибит. Төннүбүппүт – кынаттаах халабырдьыттар булпут чиэппэрин эрэ хаалларбыттар. Аат көтөрдөрө кылгас быалаах ыт хайыыр да кыаҕа суоҕун сонно өйдөөтөхтөрө. Били, “Старик и море” диэн Эрнест Хэмингуэй кинигэтин курдук быһыы-майгы бүрүүкээтэ. Оҕонньор сүүнэ кылыс-балыгы (меч-рыба, марлин) хаптаран баран, төбөтүн эрэ илдьэ кэлбитин курдук буолаары гынна... Инньэ гынан үс аҥаар биэрэстэни сэттэ чаас кэриҥэ айгыстан, дьиэбитин нэһиилэ буллубут. Төрөппүттэрим сирэйдэрин-харахтарын санаан, бу суруйа олорон да күлэбин. Сылайан, дьүһүн-дьаабы буолбутум өссө бэтэрээнэн көстүү буолуо. Саамай туора-маары хааман кэлбит ындыылаах ыппын көрөн быардара быстыбыта. Үрүсээги устубуттарыгар онтубут дьиэ үрдүгэр ыстанан тахса сыспыта. Бугуһуйан, сүүрэкэлээ да сүүрэкэлээ буолар. Миэхэ саараама чугаһаабат. Хас да күн куота сылдьыбыта. “Бу хара кырыыстаах эмиэ ындыыһыт оҥостуо” диир быһыылааҕа... Булпутуттан аймах-билэ дьоммутугар барыларыгар бэрсибиппит. Биһигиттэн истэн, ол сүүрүккэ тастыҥ убайым отой даҕаны илим үппүтэ. Балык бөҕөтүн атыылаабыта. Ол да буоллар аллараа көлүйэ син биир балыгынан оргуйа сытара. Биһиги баартаах сырыыбытын дьон бары истибит буолан уонна кыһын син биир дөйө тоҥор диэн, муус киһини уйар буолаатын кытары муҥхалаабыттара. Бэрт элбэҕи ылбыттар этэ. Оттон Бочуок биһикки... Ээ, саай эбэтээ, кэһэйбит дьон ол сиргэ чугаһаабат да буолбуппут. “Бэрт харам киһи бэйэтигэр өстөөх” диэн өс хоһоонун үйэбит тухары өйбүтүгэр хатаабыппыт.   Александр ЕГОРОВ, aa_egorov@mail.ru Кыым.Ру
kyym.ru сайтан