Арассыыйа “Аргументы и факты” хаһыатыгар быйыл кулун тутар 19 күнүнээҕи нүөмэригэр  Австрия үрдүнэн соҕотох Мария Лангталер 1945 сыллаахха икки сэбиэскэй эписиэри быыһаабытын туһунан суруллубут. Санаан көрүҥ, бэйэлэрэ дьиэнэн өлөр өлүү кутталыгар киирэн туран, хайдах курдук хорсун быһыыламмыттарын, тыллаан биэрбэтэхтэрин! Маны тылбаастаан таһаарарга сананным. Буолаары буолан, бэйэтин төрөппүт уолаттара ньиэмэстэргэ сулууспалыы, саллааттыы сылдьар кэмнэригэр. Дьэ, туох да диэбит иһин, туһугар олус хорсун уонна быһымах быһыы. Өстөөҕү кистээһин иһин фашистар бырастыы гымматтарын бары да билэбит. Суруналыыс, бу дьахтар кыыһын (оччолорго – 13, билигин 88 саастаах) кытары кэпсэтэн кырдьыгы билээри, Австрияҕа тиийбит.     Венаҕа икки пуойаһынан, онтон оптуобуһунан, ол кэннэ дэриэбинэҕэ сатыы тиийиллэр эбит. Бу дэриэбинэҕэ Мария Лангталер дьиэтэ баар. Билигин онно 88 саастаах кыыһа Анна Хакль олорор.  1945 сыл олунньу 4 күнүгэр Маутхаузен диэн концлааҕыртан күрээбит сэбиэскэй эписиэр Михаил Рыбчинскай сарсыарда 6 чааска кэлэн тоҥсуйбут. Бииргэ күрэспит доҕоро Николай Цемкало чугас саспыт. Бу иннинээҕи түүн Маутхаузентан 500 билиэннэй күрээбит. Ол гынан баран, хомойуох иһин, СС көрдүүр этэрээттэрэ бу дьону үксүлэрин, сонно тута ир суолларын ирдээн ытыалаталаабыттар. СС-тэргэ олохтоохтор көмөлөспүттэр. 500 киһиттэн баара-суоҕа 11 эрэ киһи быыһаммыт. Ол иһигэр Рыбчинскай уонна Цемкало. Бу билиэннэйдэри  иккиэннэрин биэс уола бэһиэн Гитлергэ сулууспалыы сылдьар ийэлэрэ Мария Лангталер саһыарбыт. Салгыы Анна Хакль кэпсээнин ааҕыҥ:    – Ол күн дьиэбэр баар этим. “Маутхаузентан нуучча бандьыыттара уонна өлөрүөхсүттэрэ күрээбиттэрин” биллэрбиттэрэ. Олору көрбүт, билбит буоллахпытына былаастарга биллэриэхтээхпит туһунан эппиттэрэ. Мин элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтүм. Төрөппүттэрбит алта уоллаах, үс кыыстаах этилэр. Биэс убайбын вермахха сулууспаҕа ылбыттара. Сорохтор Сэбиэскэй Сойууска, сорохтор Францияҕа эҥин сэриилэспиттэрэ. Хас күн аайы уолаттарбыт тыыннаах төннөллөрүн туһугар сиэркэпкэ тиийэн үҥэр этибит. Эдьиийим Мария күнүс Швертбергэ бара сылдьан ынырык хартыынаны көрөн кэлбитэ. Таһаҕас таһар массыынаҕа элбэх да элбэх сэбиэскэй билиэннэйдэр өлүктэрэ сытарын көрбүт. Эсэсовецтар өлүктэри суолга быраҕаттаан баран, атахтарыттан быалыы-быалыы куусапка соһоллор эбит. Эдьиийим ону кэпсээбитигэр ийэбит ытаабыта уонна: “Ол күрээбит эрэйдээхтэр биһиэхэ кэллэхтэринэ, көмөлөһөрбүттэн аккаастаныам суоҕа!” –  диэбитэ. Оннук да буолбута.    Михаил ол сарсыарда тоҥсуйан баран, бастаан ньиэмэстии саҥарбыта: “Мин Линцаттан кэлэн иһэр тылбаасчыппын, мунан хааллым, кыратык аһыам этэ”, – диэбитэ. Ааны арыйбыппыт сэлээппэлээх, пылаастаах уонна бэйэтигэр сөп түбэспэт улахан бачыынкалаах этэ. Ити – олунньу тымныытыгар. Ийэбит ол киһини куукунаҕа киллэрбитэ уонна: “Эн кимҥин билэбин. Куттаныма, эйигин тыллыам суоҕа. Мин уолаттарым эмиэ сэрииттэн кэлиэхтэрин баҕарабын, күүтэбин. Нуучча саллааттарын ийэлэрэ эмиэ күүтээхтииллэрэ буолуо...” – диэбитэ. Тоҕо ала-чуо биһиэхэ тоҥсуйдуҥ диэн ыйыппытыгар: “Түннүгүнэн көрбүппэр дьиэҕитигэр Гитлер мэтириэтэ суоҕун иһин тоҥсуйдум”, – диэбитэ. Чахчы, ийэбит Гитлери төрүт абааһы көрөр этэ. 1938 сыллаахха Австрияны ньиэмэстэргэ холбообуттарыгар бары үөрбүттэрэ. Фюрер остуоруйа курдук олоҕу мэктиэлээбитэ. Онно биһиги ийэбит эрэ: “Ити киһи биһиэхэ алдьархайы эрэ аҕалыаҕа”, – диэбитэ. Ийэбит аҕабытыгар баран: “Биһиэхэ нуучча киһитэ кэллэ, кинини саһыарыахха наада”, – диэбитэ. Биллэн турар, аҕабыт: “Эн иирдиҥ дуо? Гестаполар барыбытын таҥнарыахсыттар диэн ытыалыахтара, ону баҕараҕын дуо? Киһигэр эт, бара оҕустун”, – диэн улаханнык аймаммыта. Ийэбит, биллэн турар, буолумматаҕа уонна син биир тылыгар киллэрбитэ. Аҕабыт хайыай: “Биһиги олохпут эн суобаскар!” – диэхтээбитэ. Ийэбит биһиэхэ Михаилы аһатарбытыгар сорудахтаабыта. Аһыйбыт үүттээх уонна хортуоскалаах итии миин биэрбиппит. Ити сарсыардааҥҥы аһылыкпыт этэ. Аспыт кэмчи буоллаҕа. Михаил олус амтаһыйан аһаабыта. Мин ийэбин кытары мэлииппэлии барбыппыт, онно куукунаҕа хара таҥастаах, аҥаар харахтаах 15 саастаах убайым киирэн кэлбит этэ. Михаил, онтон соһуйан, ойон турбут. “Биһигини тыллаабыттарыгар тута кэллэ, билигин өлөрөллөр эбит” дии санаабыт.  «Олор, эйиэхэ туох да куһаҕаны оҥоруом суоҕа. Сорох доҕотторуҥ ханналарый?” – диэн ыйыппыт. Күрээбит дьон бары үстүү-биэстии буолан күрээбиттэрин истэ сылдьар буоллаҕа. Михаил бастаан доҕордооҕун туһунан кыккыраччы мэлдьэспит. Онтон дьэ итэҕэйэн, иккис киһитэ Николай биһиги оппутугар утуйа сытарын эппитэ. Ыҥыран киллэрбитин кэннэ, кинини эмиэ аһаппыппыт. Николай атах сыгынньах, туох эрэ тирээпкэтин бүрүнэ сылдьара. Уон килэмиэтири хайдах атах сыгынньах хаарга сүүрэн кэлбитин билигин да сөҕөбүн. Ол сарсыныгар биһигини туох күүтэрин ким да билбэт этэ.    Сарсыҥҥы күн өрөбүл этэ. Мин ийэбин кытары дьиэттэн тахсыбыппыт. Аҕыйах килэмиэтири бараат, апчааркалардаах эсэсовецтары көрбүппүт. Күрүөйэхтэри бултаһа сылдьаллара. Биир дьиэ муннугар саһан туран ийэм миигин: “Түргэнник дьиэҕэр сүүр, барыларын сэрэт”, – диэн  сахсыйбыта. Мин куттаммытым аҕай, баара-суоҕа 13 эрэ саастаах этим: “Мин буолбатах, мин эрэ буолбатах...” – дии-дии ытаабытым. Онуоха ийэм олус кытаанахтык көрөн баран: “Эн баран сэрэтиэхтээххин!” – диэтэ уонна СС саллааттарын быыстарынан бара турда. Мин хайыахпыный, дьиэбэр бардым. Кутталбыттан уоһум илибириирэ ынырык. Ол баран истэхпинэ, миигин эмискэ уп-уһун эписиэр тохтоппута. Бүттүм дии санаабытым.  Эсэсовец: “Ол дьиэҕэ ким эмэ олорор дуо?” – диэн ыйытта. “Суох” диэн хап-сабар эппиэттии оҕустум. Дьиэбэр сүүрэн бардым. Киирбитим – сэбиэскэй эписиэрдэр сарсыардааҥҥыларын аһыы олороллоро. Эдьиийбэр хаһыытаатым: “Түргэнник иһити хомуй”. Билиэннэйдэргэ оттоох күрүө диэки ыйдым уонна: “Түргэнник отунан бүрүнүҥ, нацистар эһигини көрдүү сылдьаллар», – диэтим. Үрдүлэригэр соломо бырахтыбыт. Бүтээппитин кытары эсэсовецтар тоҥсуйбуттара. Апчааркаларын илдьэ киирбиттэрэ, дьиэбитин, хотоммутун барытын дьэҥдьийбиттэрэ. Окко тиийэн ыстыыгынан анньыалаан көрбүттэрэ. Михаил барбыттарын кэннэ кэпсээбитинэн, гитлеровецтар кинилэр үрдүлэригэр турбуттар, ыттар бирээмэ кинилэр аттыларыгар ырдьыгыныылларын истэ сыппыттар. Апчааркалар хайдах сыт ылбатахтарын, билбэтэхтэрин баччааҥҥа диэри сатаан санаабаппын. Мин харахпын симэн туран таҥараттан көрдөһө турбутум.     Үс ыйы быһа, кырдьык, хас биирдии күммүтүн бүтэһик күн курдук санаан олорбуппут. Хас биирдии сөкүүндэ, чаас, күн ыгылыйыы, күүрүү этэ, уоскулаҥ олохпут сүппүтэ. Ыалларбытыгар да, доҕотторбутугар да итэҕэйэр, эрэнэр, кистэлэҥинэн да тугу эрэ кэпсиир кытаанахтык бобуллубута. Таһыттан туора харахтар, биһиэхэ билиэннэйдэр баалларын билбэттэрин курдук, туох баар быраабыланы барытын тутуһан олорбуппут.    Билиэннэйдэри оттоох күрүөттэн чардаакка көһөрөр туһунан кыра убайым этии киллэрбитэ. Ньиэмэстэр көрдүүллэригэр аан бастаан оту, хотону көрөллөрүн кэпсээбитэ. Биирдэ дэриэбинэни сүргэйэ сырыттахтарына, убайым  биһиэхэ киирэн үссэнэ түһэллэригэр ыҥырбыт этэ. Соруйан уорбалаабатыннар диэн. Куукунаҕа киирбиттэригэр ийэбит хомпуот уута уонна бутерброд биэртэлээбитэ. Билиэннэйдэр кинилэр үрдүлэригэр баалларын сэрэйэн да көрбөт этилэр. Олус туһалаах эрээри, кутталлаах ньыма этэ. Эсэстэр биһиги дьиэбитин өйдөөн хаалбыттара уонна хат биирдэ даҕаны өҥөйбөтөхтөрө. Атын дьиэлэргэ көрдүүллэрэ.    Бэйэбит тугу аһыырбытынан аһатарбыт. Киэһэ түннүкпүтүн ыксары сабан баран, бары бииргэ чэйдиир этибит. Күнүс көҕүрэттэллэрин тулуйалларыгар тиийэллэрэ. Хараҥардаҕына эрэ, тахсаллара. Олунньуга аҕыйах чаас сырдыыра, онон көҕүрэттэ охсон баран төттөрү киирэллэрэ. Биир сарсыарда ийэм ас таһаарбытыгар Михаил ыалдьыбытын туһунан эппитэ. Иһэ ыалдьан кыраадыстаабыт этэ. Концлааҕырга аһаабакка сырыттахтара дии. Биһиэхэ кэлэллэригэр уҥуох да тирии дьон этилэрэ. Эмискэ киһилии аһаан, куртахтара ыарыйдаҕа. Михаил лиискэ ханнык эмп наадатын суруйан биэрбитэ. Эдьиийим Мария сэттэ килэмиэтир тэйиччи баар аптекаҕа бэлисипиэтинэн эмп атыылаһа барбыта. Нууччалыы суруллубутун кыайан аахпатах. Хайыыр да кыаҕа суох буолан, аптекарга көрдөрбүт этэ. Ийэбитигэр инньэ диэбитигэр улаханнык ыксаабыта. Онтубут баара, Михаил сэрии иннинэ мэдиссиинэ кыһатын устудьуона эбит, латыынныы суруйан биэрбитин эдьиийим, латыынныы билбэт буолан, нууччалыы дии санаабыт.    Күрүөйэхтэри тутарга эсэстэр эрэ буолбакка, боростуой олохтоохтор кытары туруммуттар этэ. Бэл, саҥа улаатан эрэр 15-16 саастаах уолаттар ким төһө киһини өлөрбүтүнэн, тыллаабытынан киһиргииллэрэ. Рейх үс ыйынан хотторуохтааҕын туһунан  ким да өйдөөбөт, билбэт этэ. Сэрии бүтүө биир нэдиэлэ баарына, вермахт ротата дэриэбинэбит уулуссатынан айахтара хайдарынан: “Бүгүн Германияны баһылыыбыт, сарсын – аан дойдуну бүтүннүү баһылыахпыт!” – диэн ыллыы-ыллыы ааспыттарын истэн хаалбытым. Нууччалар төһө да Берлини ылбыттарын иһин, сорох австриецтар  рейх өссө да хотор диэн бигэтик итэҕэйэллэрэ. Күрээбит дьону үксүн эсэстэр бэйэлэрэ булан өлөртөөбүттэрэ, ону кытары олохтоохтортон нацистыы өйдөөх-санаалаах дьон кыттыспыттара. Кэлин сорохторо: “Биһиги бирикээһи толорбуппут, толорботохпут буоллар, бэйэбитин өлөрүө этилэр”, – диэн куотуммуттар этэ.    Ийэбит биһиэхэ барыбытыгар улахан аптарытыаттаах этэ. Кини саҥатыттан, санаатыттан ким даҕаны төлөрүйбэтэ. Дьиэни кини тутан олорбута. Эппит тылыгар турар этэ. Аҕабыт бастаан утарылаһан көрөр этэ да, кэнники биир санаалаах буолбуттара. Убайым эмиэ. Бары көрө сырыттахпыт дии эсэстэр дьону хайдах курдук кыыллыы өлөртүүллэрин.    1945 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Швертберг куораты бүтүннүү Эмиэрикэ сэрииһиттэрэ ылбыттара. Эсэстэр куоппуттара. Ийэбит сарайга тахсан уолаттарга: “Оҕолорум барахсаттар, дьиэлиир буоллугут!” – диэн улаханнык дьоллонон туран үөрүүтүн биллэрбитэ. Кинилэргэ уолаттарын мааныга кэтэр таҥастарын биэрбитэ. Үс ый тухары биирдэ күнүс сырдыкка таһырдьа тахсыбыттара. Ыам ыйын 13 күнүгэр бары бииргэ хаартыскаҕа түспүппүт. Михаил эдьиийим Митцигэ: “Мин эйигин таптыыбын, миэхэ кэргэн таҕыс!” – диэбитэ. “Бырастыы гын, мин манастыырга барарга быһаарынным, эн дойдугар бар”, – диэбитэ. Ол эдьиийим, кырдьык, манастыырга барбыта. Эмиэрикэлэр барбыттарын кэннэ, Кыһыл аармыйа кэлбитэ. Михаил онно тылбаасчытынан үлэлээбитэ. Швертберг олохтоохторуттан Михаил улаханнык кэлэйбитэ. Эсэстэр баалларына хайдах ньыла түһүөхтэрин билбэтэх дьон нууччалар кэлбиттэригэр аны фюреры абааһы көрөр аатырбыттара. Михаиллаах Николай дойдуларыгар аттанар күннэрэ кэлбитигэр ийэбит олус уйадыйбыта. Биир ыал курдук чугасаһан хаалбыт этибит. Ийэбит кинилэргэ: “Мантан инньэ мин алта буолбакка, аҕыс уоллаахпын!” – диэбитэ.    Биэс уол бэһиэн тыыннаах дойдуларыгар эргиллибиттэрэ. Ийэбит үтүө санаатын, арааһа, таҥара көрөн турдаҕа. Биирдэ убайым: “Эн икки сэбиэскэй эписиэрин быыһаабыккар кинилэр, саатар, наҕараадалаа-батылар даҕаны. Гитлери уруйдуу сылдьыбыт дьон биһигиннээҕэр үчүгэйдик олороллор”, – диэбитэ. Онуоха ийэбит эмискэ кытаанахтык быһа түһэн: “Хайдах итинник саҥарыахха сөбүй?! Эн тыыннаах кэллиҥ, бырааттарыҥ-убайдарыҥ тыыннаахтар. Ити саамай баҕарбыт уонна күүппүт үрдүкү наҕараадам!” – диэбитэ.     Кэлин Николайдаах Михаил ийэбитин кытары иккитэ көрсө сылдьыбыттара. Бастаан 1964 сыллаахха Австрияҕа баар ССРС посола кинилэри биһиэхэ аҕала сылдьыбыта. Ытаһыы-соҥоһуу, үөрүү-көтүү, куустуһуу-сыллаһыы бөҕө буолбуппут. Ол кэннэ үс сыл буолан баран, ийэбит Михаилга  Киевкэ баран ыалдьыттаабыта. Онтон Луганскайга – Николайга. Николай ийэтэ ийэбитин көрөөт, ыксары да ыксары кууһан ылбыт. Ол ийэ барахсан аҕыс уола сэриигэ барбытыттан, соҕотох Николайа эрэ тыыннаах төннүбүт”.    Мария быыһаабыт билиэннэйдэрэ Николайдаах Михаил уһун олоҕу олорбуттар. Николай Цемкало 2001 сыллаахха 79 сааһыгар өлбүт. Михаил Рыбчинскай 2008 сыллаахха 92 сааһыгар тиийэн баран сырдык тыына быстыбыт. Хомойуох иһин, сэбиэскэй билиэннэйдэри быыһаабыт Мария Лангталеры  кэлин даҕаны туох да наҕараадаҕа түһэрбэтэхтэр.    Хаартыскаҕа: Үөһээ эрээккэ икки кытыы: Михаил Рыбчинскай, Николай Цемкало. 13 саастаах Анна – ортоку. Аллараа эрээккэ – хаҥас кытыы: Мария Лангталер, кэргэнэ, кыыһа. Бэлэмнээтэ Туйаара СИККИЭР.
kyym.ru сайтан