Былыр саха ох саанан бултуура. Хоро сириттэн Сорсун диэн киһи чугас тыалары кэрийэн, ыраах Ботомоойу баһынан эргийэ атынан бултуу тахсыбыт. Кыах, сатабыл, үөрүйэх баар киһитэ, онон соҕотох сылдьан бултуурун сөбүлүүр. Элбэх иитимньилээх киһи атыыһыттарга түүлээҕин туттаран таҥас-сап, чэй-табах булунар кыһалҕалаах. Билиҥҥитэ уонтан тахса саарбалаах, сүүсчэкэ тииҥнээх. Мас көтөрүн өлөрөн аһылыктанар. Улахан булка дураһыйбат. Бүгүн уруккуттан өрөөн ааһар, манчаарылаах күөлүгэр тиийэн хонуохтаах этэ. Киэһэлик бэрдьигэс ычыгын кэнниттэн тахсан көрбүтэ – күөл чугаһыгар саҥа балаҕан тутуллубут. Үөлэһиттэн буруо унаарыйар. Балаҕан иннигэр кырыа буолбут ыҥыырдаах икки ат бааллан турар. Эркиҥҥэ икки туут хайыһар өйөннөрүллүбүт. «Урут манна дьиэ буолуохтааҕар булчут да сылдьыбат сирэ этэ», — диэн, Сорсун олус сөҕөр, дьиксинэр.      Атын маска баайаат, дьиэҕэ киирэр. Киирбитэ, дьиэҕэ түөрт киһи баар эбит. Көмүлүөк оһох умайан тигиниир. Остуол баһыгар отуччалаах киһи хоторуллубут эттэн сытыы быһаҕынан элийэн ыла-ыла аһаан-сиэн кимиритэ олорор. Ойоҕоско эмиэ биир эдэрчи, турбут-олорбут, сэлибирээбит көрүҥнээх киһи аһыыр. Онно утары эмээхсин баар. Төрдүстэрэ эдэр дьахтар ас бэлэмнээн бара-кэлэ сылдьар. Сорсун киирбитигэр соһуйбут курдук, кини диэки көрдүлэр. Таһыттан киирбит киһи быһыытынан: «Кэпсээҥҥит...» — диэтэ. Дьиэлээхтэртэн саҥа-иҥэ мэлигир, арай одуулаһыы сүрдээх. Ордук утары олорор, үүн тэрбэһин курдук эриличчи көрбүт харахтаах киһи Сорсуну чинчилиирдии, өтөрү-батары көрөр. «Туттарбакка сылдьар, бэрт хабыр ороспуонньуктар бааллар үһү» диэн сураҕы истибиттээх. Ол дьоҥҥо түбэстэҕим диэн салынна. Хамса табах быстыҥа ааспытын кэннэ: «Ыалдьыт, кэпсээҥҥит диэтиҥ дуу?» — диэн, били, кыра киһи Сорсуҥҥа хардарда. Ол кэнниттэн: «Биһиэхэ даҕаны кэпсээн суох, ол эрэн мантан инньэ уһуннук кэпсэтэрбит буолуо», — диэн, түгэхтээх соҕустук сэлибирээтэ.    — Соҕотоҕун сылдьаҕын дуу, доҕордооххун дуу?    — Соҕотохпун, бултуу сылдьабын.    Дьиэлээхтэр аһылыкка ыҥырдылар. Остуолга бэрт эмис сылгы этэ хоторуллубут. Сорсун, аччыктаан да кэллэр, аат эрэ харата аһаспыта буолла. Эт кэнниттэн чэй иһиитэ буолла. Чэйдии олорон, били, кэтит сарыннаах бас-көс киһилэрэ киирбит киһи кимин-тугун ыйыталаста. Сорсун Хороттон сылдьарын, кэргэннээҕин, икки кыыс, үс уол оҕолордооҕун, быйыл булт син баарын туһунан туох баарынан кэпсээн биэрдэ.    Дьиэлээх киһи көхсүн этитэн баран: «Дьэ, Сорсун, туох баарынан кэпсэтиэххэ. Манна бүччүм сир буоллаҕа. Эн тас көрүҥҥүттэн да көрдөххө, бэрт сэргэх, кыанар киһи эбиккин. Биһиги туспутунан урут истибит буолуоххун сөп уонна сэрэйэн олороруҥ да буолуо. Аатым Бачарах диэн, ити доҕорум — Сэһэрчин, бу — ийэм, ити — булан аҕалбыт кэргэним. Эдэр сааспытыгар олохпутугар очурга оҕустаран, санаабыт баҕатынан хантан баҕарар, тугу баҕарар булан-талан, аһаан-таҥнан, сиртэн-сиргэ уларыйа сылдьан уонна кыралаан булдунан дьарыктанан олорор дьоммут, — диэн билсиһэр курдук кэпсээтэ. – Эн, биллэн турар, олоҕуҥ илгэтинэн, майгытынан даҕаны биһигини кытта холбоспот киһигин. Биһигини ким да билиэ суохтаах. Аны саас мантан көһүөхтээхпит. Дойдуга киирэн дьоҥҥо биллэрэриҥ сатаммат, онон биһигини кытта кыстыыгын, аккын, бултуур тэрилгин, быһахтары-сүгэлэри барытын ылабыт. Манна дьиэ үлэтин үлэлиэҥ, аҕыйах сылгылаахпыт, ону бостууктуоҥ. Сөбүлэспэт буоллаххына, атыннык кэпсэтиэхпит», — диэн, мас-таас курдук этэн кэбистэ.    Сорсун барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буола түстэ. Бу дьон тылларыттан тахсара, утарылаһара туһата суоҕун тута өйдөөтө. Сорсун адьырҕа эһэҕэ хаанын да хамсаппакка тайыынан киирэр бэйэтэ санаата самынна. Сөбүлэһэригэр эрэ күһэлиннэ. «Мантан күрүү сатаатаххына, чупчурҕан оноҕос көхсүгүн үүттүөҕэ, суор-тураах аһылыга буолуоҥ. Өскө куота-хайыы сатаабакка, биһиэхэ дьиэ эргин үлэни толорон, сылгыларбытын көрөн олордоххуна, аны саас дойдугар ыытыахпыт», — диэн, били киһитэ күөйэ-хаайа ытаһалаата.    Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар диэн итини эттэхтэрэ. «Баҕар, аны сааска диэри быыс-хайаҕас көстүө, сир көхсө киэҥ», — дии санаан уоскутунна. Атын ханна эрэ илдьэн кэллилэр. Онтон сүгэтин, быһаҕын ылан баран, Сорсуҥҥа кэтэҕириин ороҥҥо утуйар миэстэ биэрдилэр.   Сарсыарда эрдэ туран, аттарын аҕалтаан ханна эрэ барарга тэриннилэр. Аһаан-сиэн, көрөр сылгылара ханна туралларын уонна туох үлэни толоруохтааҕын этэн баран, ханна эрэ ыраата барардыы тэриннилэр. Барыахтарын иннинэ, били, ымыылаах булчут ытын өлөрдүлэр, саатын илдьэ бардылар. Сорсун, кыната тостубут улуу көтөр курдук, кута-сүрэ тостон, бэйэтэ эрэ сохсоҥноон сырытта.    Дьоно үс хонон баран, икки сылгыны сэтиилэнэн кэлбиттэр. Сырыыларын туһунан тоҕо-хоро кэпсиир дьон буоллулар, Сорсунтан даҕаны кистии сорумматтар, туох эрэ улаханы оҥорбут, өҥнүбүт курдук тутталлар. Киһибит син биир биһигини тыллыыр кыаҕа суох диэтэхтэрэ. Дьоно халабырдаах сырыыларын киниттэн кистээбэттэрин тоҕо «арааһа, миигин бу дойдуттан тыыннаах ыыппат санаалаахтар эбит» диэн, сүрэҕэр ыттара санаата. Ол да буоллар үлэтин барытын толоро сырытта. Арыт талкыга тирии баттаталлар, имиллибит тириилэринэн этэрбэс тиктэллэр, ичигэс таҥас оҥостоллор. Сылгылары көрөрүн таһынан, көмүлүөк оһох күҥҥэ сыарҕанан сиир маһын мастаан киллэрии, иһэр, туттар муус уулааһына — барыта Сорсун үлэтэ.    Бачарах, Сэһэрчин өтөр буола-буола, ханна эрэ хастыы да хонон кэлэллэр. Сороҕор эмиэ сылгы сэтиилээх, сороҕор аттарыгар толору ындыылаах кэлэллэр. Ити курдук кыһыҥҥы кылгас күннэр ааһаннар, халлаан дьыбара тахсар буолан, күн арыый даҕаны уһаан, саас сибикитэ биллэн барар. Эмээхсин чугас эргин айааҥҥа ыалыкыга туһахтыыр идэлэннэ.    Сорсун дьахтардыын билсэн, улам кэпсэтэр буолан истилэр. Дьахтар аата Сиибиктэ диэн. Сэниэ ыал мааны кыыстара уоруллан кэлэн олорор эбит. Кэлин чугастык билсэн, атылыы дьылҕалаах, иккиэн тутулла сылдьар дьон быһыытынан быыс булан, арааһы эргитэн кэпсэтэр, сүбэлэһэр идэлэннилэр. Ити курдук бириэмэ аастар ааһан истэ. Сорсуну хаар халыҥ, ханна да күрүүр кыаҕа суох диэн, соччо кэтээбэт буоллулар.    Дьоно ханна эрэ барбыттарын кэннэ, эмээхсин эмиэ туһахтарын көрө барда. Сорсун сылгыларын көрөн, үлэтин эрдэлик бүтэрдэ. Сиибиктэ чэйдии олорон: «Бачарахтаах икки хонугунан кэлиэхтээхтэр. Аны саас сылгы уоһунан барарын саҕана, сылгыларын үүрэн, Харыйалаах сиринэн соҕуруу бултаах-алтаах Намана үрэҕин диэки тиийэн, Өлүөхүмэ баайдарыттан тииһинэр санаалаахтар. Эйигин дойдуга киирэн тыллаан биэриэ, бу дойдуга “дьаһайан” барыахпыт дэһэллэрэ», — диэн истибитин кэпсээтэ. Өссө сүбэлээтэ: «Сотору тоҥот буолан, кинилэр дьиэлэрин эргин буолуохтара. Оччоҕо эйигин ханна да куоттарыахтара суоҕа. Онон субу түүн хайаан даҕаны куоттаххына сатанар. Мантан илин диэки биэс биэрэстэ холобурдаах, манчаарылаах күөл ходуһата бүтэйдэммит сиригэр аттар хааллан аһыы тураллар. Ол аттары кытта саһыл кэрэ өҥнөөх, орохтоох систээх, ааттаах сүүрүк ат баар. Ол атынан эрэ куоттаххына, ситтэриэҥ суоҕа. Дойдуга тиийэр күннээх буоллаххына, Харыйалаахха сэриилэһэр дьонноох тоһуйаарыҥ. Саарбах сэриинэн тоһуйбатыннар, маннааҕылар дьон киэнэ мургуннара, харса-хабыра суохтара. Сэрэнниннэр», — диэтэ. Түмүгэр Сиибиктэ хантан тутуллан кэлбитин уонна ити сүбэни дьонугар тиэрдэригэр эттэ.    Ити курдук Сорсуннаах Сиибиктэ инники дьылҕалара, киһи эбэтэр кии буолаллара быһаарыллар кэмэ ыйааһын бэскитигэр уурулунна. Сорсун түүн үөһүн саҕана туран, сүбэлэспиттэрин курдук, бэлэмнэммит ыһыгын, сүгэтин, быһаҕын сүгэн аттар турар сирдэригэр барда. Ыйдарбыт атын сиэгигэ хаайан тутан, ыҥыырдаан, халлаан саҥа атыыта дойдутун диэки тутан кэбистэ. Ата, чахчы, кыахтаах сылгы быһыылаах: сулбу сэлиинэн айаннаата. Ол түүнү быһа айаннаата. Бачарахтаах төннөн иһэн суоллаан кэлиэхтэрэ диэн, ыраахтан аттаах дьон иһэллэрэ көстүөх миэстэтин талан тохтоото. Сэрэйбитин курдук, чэйдээн бүтэрин саҕана икки аттаах киһи үөгүлүү-үөгүлүү хатыстыы ууннаран иһэллэр эбит. Көрөөт, атыгар ыстанан куотарга барда. Атын үрдүгэр түһэн куотан иһэн хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, инники түһэн иһэр Бачарах ата харбаакка киирэн, өрөһөтүн хайа көтөн төбөтүнэн хойуоһунна. Бачарах ата турар кыаҕа суоҕун көрөн: «Абаккабыын!» — диэн хатаннык кыланаат, охтоох саатынан ытыалаан субурутта. Сорсун оноҕос сыыһа-халты ааһарыттан кыл мүччү ойуурга тахсан быыһанна. Сэһэрчин ата быстан даҕаны уонна Сорсун кинилэр сүүрүктэрин миинньэн иһэрин көрөн, син биир ситиэ суоҕун билэн тохтоото. Ата аһыы түспүт буолан уонна сырсар дьонтон уйуһуйан, омурҕан устата атара сэлиинэн айаннаата. Үтүө ат барахсан хайдахтаах даҕаны күҥҥэ дойдутун хайысхатын бэйэтэ ылан, курдары-хардары түһүтэлээн дойдутугар этэҥҥэ тириэртэ.    Дойдуга киирэн Сиибиктэлиин сүбэлэспиттэрин курдук, наадалаах дьонун барыларын көрсүтэлээн, ороспуонньуктары тоһуйар былааннарын оҥостон бараллар. Бачарахтааҕы тоһуйарга элбэх киһини түмэллэр. Ол иһигэр Кус Тойоно диэн бэргэн ытааччы баар. Кини көтөн иһэр куһу тумсун быһа ытан түһэрэр бэргэн ытааччы. Орто харыйа төрдүгэр туран түөрт өттүн мутуктарын сулуйа ытан таһаарар дуолан ытааччы эмиэ баар. Ону таһынан, баайдарын халаппыттар, сылгыларын уордарбыттар, күрэппит дьахтардарын дьоно, үгүстэрэ мин аҕай дэммит дьон мустубуттар. Сир аайы сааскы көтөрү бултаһар дьон курдук тэринэн кэтэбиллэр тэриллэллэр. Кэмниэ кэнэҕэс «Харыйалаахха, Сүөдэр алааһа диэн сиргэ, сылгы үүрүүлээхтэр, хас даҕаны ындыылаах көтөл аттаахтар кэлэн хонордуу тэринэн эрэллэр» диэн сураҕы истэллэр. Кэтэһэр дьонноро буолалларын сэрэйэн, киэһэ кэтээччилэр онно бараллар. Чугаһаан баран биир кыраҕы киһилэрин чинчийтэрэ ыыталлар. Киһилэрэ кэлэн, ол дьон Сүөдэр Алааһын арҕаа өттүгэр туос отуунан түһүүлэммиттэрин кэпсиир. Сарсыарда күн тахсыыта отуулаах ырааһыйаны, сааларын-сэптэрин бэлэм тутан, эргийэн ылаллар уонна: «Ороспуонньуктар! Бачарах, Сэһэрчин түөкүннэр, тахса охсуҥ! Иэспитин-күүспүтүн аахса кэллибит», — диэн дорҕоонноохтук үөгүлэһэ-үөгүлэһэ, туос отууну курдарыта ытыалыыллар. Бачарахтаах, дьон эрэ буоллар, соһуччута бэрдиттэн уолуйан хаалан, таҥастарын даҕаны таҥныбакка, охтоох сааларын туппутунан тахсан, ойуур саҕатыгар барыҥнаһар дьону кытта ытыалаһан бараллар. Ырааска сырса сылдьар дьону, били аатырбыт бэргэн ытааччылар сыыһыахтара дуо?. Тутуу былдьаһан Бачарах көхсүгэр сарадах курдук оноҕоһунан батарыта түһэртииллэр. Кэлин Сэһэрчини курдары ытан өлөрдүү охтороллор. Онтон Бачарах ийэтэ тахсан, «Оҕобун сиэтэхтэриин!» — диэн кылана-кылана, уолугар батарыта түспүт оноҕостору турута тарда сатаабыт. Ону уола: «Кэбис, ийээ, туура тардыма, хааным тоҕо түһэн сотору охтуом, ол кэриэтин синим биир, охтуохпар диэри охсуһуом», — диэн хардьыгынаабыт. Ол сылдьан Бачарах ийэтэ өлөрдүү табыллан охтон түһэр. Бачарах кэлин аһара элбэхтик табылыннар да иннин биэрбэт, тобуктуу сылдьан кытары ытыалаһар. Дойдулаахтартан хас даҕаны киһини бааһырдыбыт, биир киһилэрин өлөрбүт. Дьахтары «отууттан тахсыма, аллара кирийэн сыт!»  диэн хаһыытыыр. Бачарах охтон да баран охсуһа сыппыт. Дойдулаахтар киһилэрин өлөртөрөн, бааһыртаран уонна халаммыттарын абатыгар Бачараҕы төбөтүн быһан, атахтарын тобуктарынан сүһээн, илиилэрин тоҕонохторунан бысталаан, дьэ, ситэри тыынын быспыттар. Уонна өстөөхтөрүн Сүөдэр Алааһын арҕаа өттүгэр, суол самаҕар көмөттөөн баран, сылгыларын, ордубут малларын, аттарын үллэстэн, дьахтардарын илдьэ дойдуларыгар тарҕаспыттар үһү. Кэлин Бачарах баһа-атаҕа суох, моонньун төрдүнэн хаанынан хардыргыы сылдьар абааһы буолан, түүн сылдьарын дьон көрөн кэпсээн оҥостоллоро үһү.    Хойут биһиэхэ Сүөдэр Алааһын суолун төрдүгэр томтойо сытар сири: «Бу Бачарах, Сэһэрчин ороспуонньуктар көмүллэ сытар сирдэрэ», — диэн көрдөрөр буолаллара. Уонна хойукка диэри сэрии буолбут сиригэр «тииттэргэ оноҕостор батарыта түһэн тураллар үһү» диэн кэпсииллэрэ. Биһиги оҕо сылдьан, тииттэри эргийэн оноҕостору көрө сатыырбыт да, биири даҕаны булан көрбөт этибит. Хайа уонна оноҕос маһа хас сүүс сыл туруой, баар даҕаны буоллаҕына, тимирэ эрэ хатанан турдаҕа.    Бу үһүйээни мин оҕус сиэтэр уол эрдэхпиттэн Е.В. Яковлев-Богдоҕор, И.Д. Габышев-Сэрбээк кэпсээн оҥостор буолаллара, ону санаан сурукка түһэрдим. Петр СЕМЕНОВ, Күндэйэ, Сунтаар.
kyym.ru сайтан