Хатыҥ чараҥ быыстардаах нэлэмэн толоонноох Суола үрэҕи батыһа хойуу үөт-талах, тиит арыы иһинээҕи ырааска Апросимовтар диэн аймах икки дьиэнэн олороллор. Олохтоох саҥа салайааччылар эппиттэринэн, манна уонча сыл устата дьиэлэрэ сугулаан буолан турар. «Боссоойко көстүбүт, кини баандатын эһэр сэрии саҕаланна» дииллэрин кытта манна, ол сэриигэ кытта баран иһэр дьону аһатарга анаан, эт, арыы, бурдук эбэтэр лэппиэскэ ампаар хайдарынан ыалларга түһээннээн мунньулунна. Ону дьаһалта быһаарыытынан, Дьаакыбылап Ыдьырыыс оҕонньор таскайдыыр. Айан дьонун атын солбуйарга диэн аттары эмиэ хомуйбуттара. Олбуорга, далга от бөҕөтүн таспыттара. Бэлэмнэнии үлэтэ итинник этэ. Итини даҕаспытынан Бүтэйдээхтэн, Амматтан, Чурапчыттан саалаах-сэптээх дьон субуруспуттара. Ол аайы сүпсүлгэн бөҕөтө: аһатыы-сиэтии, ырбыт аттары солбуйуу. Бары тута кэриэтэ арҕаа ааһа тэптэрэллэрэ. Харыйалааҕы уонна маннааҕы дьону кытта сибээһи Миитэрэй Искирээбин уола Тэрэнтэй тутуһуннарара… * * * Харыйалаахха саҥа дьон тиийэллэрин кытта эмиэ күө-дьаа буола түстүлэр. «Биир баай оҕонньору Бүтэйдээхтэн аҕалбыттар», — диэн кэпсэтии тарҕана оҕуста. Ол быыһыгар: «Оҕо Уйбаан диэн дьадаҥы, хаамаайы оҕонньор үһү», — диэччилэр эмиэ бааллар. Аҕалбыт дьон Нуутчиҥҥа киирэн сырыыларын кэпсээтилэр. Оҕонньору түҥ-таҥ тардан аҕаллылар, ону көрөн: — Сөп, сөп… маладьыастар, сынньаныҥ. Бу оҕонньору кытта биһиги кэпсэтиэхпит, — диэн буолла. Нуутчин бэрт аҕыйах тылынан ону-маны ыйыталаста, буруйун билиннэрэ сатаата, боротокуол суруна олордо. — Оччоҕо, эн этэргинэн, Боссоойко Бүтэйдээх эҥээринэн сылдьан баран, эйиэхэ сылдьыбатах буоллаҕа? — Нуутчин кырыктаахтык Өрө Уйбааны уун-утары көрөн олорон чиҥник саҥаран хос-хос ыйытар. — Суох, суох… олох сылдьыбатаҕа. Ол Боссоойко Бүтэйдээх эҥээринэн сылдьыбытын да истибэтэҕим, — диэн оҕонньор кырдьыгын таһаарына сатыыр, илибириир илиилэрин тобугар ыга баттаан, тохтотор. — Оччоҕо тоҕо илиилэриҥ салыбыраһаллар? Тугу кистиигин? Биһиги син-биир билиэхпит, хата, эрэйэ суох билин! — диир биирэ. — Суох, суох… миэхэ сылдьыбатаҕа, мин тугу да кистээбэппин. Андаҕайабын, — умса туттан, саҥата суох ытаан, хараҕын уута таҥнары субуруйда. Нуутчин түргэн-түргэнник тугу эрэ суруйар уонна тохтуу түһэн, ааҕан көрөр, ол кэннэ кумааҕытын Оҕо Уйбаан иннигэр ууран, уруучуканы чэрэниилэҕэ уган ылан биэрэ-биэрэ: — Чэ, манна илиитэ баттаа! — диир кылгастык. Оҕонньор көнөн, илибирэс илиилэринэн уруучуканы ылар, кини хараҕар биир кэм «Контрреволюционнай буруйу оҥорбутун иһин ытан өлөрөргө» диэн тыллар, үҥкүүлээн эрэрдии, күөрэҥнэстилэр… чабырҕайа чыбырҕаччы анньар. Нэһиилэ илии баттаата. — Чэ, аны ампаар дьиэҕэ тахсан ыйытыллыаҥ, — диэн буолла, онтон куораттан кэлбит наһаа улахан уҥуохтаах, хара бытыктаах киһиэхэ төбөтүнэн кыҥнах гынан кэбистэ. Оҕо Уйбаан саҥата суох оргууй туран таҕыста, улахан киһи батыһан истэ. Асчыттар «тойонноро» Миитэрэй кинилэр кэннилэриттэн, муус киллэрэ баран истэҕинэ, бэстилиэт тыаһа хабылла түһэр. Миитэрэй көрө түспүтэ, Оҕо Уйбаан кэтэҕин харбаммытынан сууллан эрэрэ… Оҕонньору ыппыт киһи, бэрт дьоһуннаахтык туттан, бэстилиэтин уоһун үрбэхтии түһэн баран, хаатыгар уктан кэбиспитэ. Икки саллаат сүүрэн кэлэн, өлөн түспүт киһини атаҕыттан соһон илдьэн, үүт уурар ииҥҥэ бырахтылар. Харыйалаахха Миитэрэкиэп диэн саллаат өлүөҕүттэн ыла, аһаҕастык саба сырсан киириини тохтоттулар. Кырдьаҕастар сүбэлэринэн, балбааҕы хото таһынан, хахха оҥоһуннулар… Оту, соломону үөһэттэн анньан киирэн көрбүттэрэ табыллыбата. Тоҥуу хаарга кыайан анньыллыбат, аҕыйах киһи кыайбат эбит. Сыарҕаҕа балбааҕы тиэйэн «куйахтаммыттара» эмиэ туһалаабата. Олус ыарахан эбит. Онон күн аайы кыралаан ытыалаһа-ытыалаһа сытыы буолла. Күн-дьыл баран истэ. Чурапчыттан кэмниэ-кэнэҕэс, кулун тутар 9 күнүгэр, сүүрбэ киһилээх этэрээт кэллэ. «Уот Субуруускай дьонобут», — дэстилэр. Эмиэ өрө күүрүү, кэпсээн-ипсээн күөстүү оргуйа түстэ. Бу этэрээккэ Н.Д. Кривошапкин-Уот Субуруускай урукку саллааттара: Григорий Кривошапкин, Бөтөс Дьөгүөр, Тыһы Мохсоҕол, Уолуһуйбат Ньукулай, Субуруускай ииппит уола Роман уо.д.а. бааллара иһиллэ оҕуста. Оччолорго ити эрэттэр бэйэ-бэйэлэригэр хос аат бэрсэллэрэ, бэйэ-бэйэлэрин киэн тутта ыҥырсаллара. — Баччааҥҥа диэри аҕыйах киһилээх Боссоойкону кыайбакка олороҕут дуу? — Ээ, иитиэхтээбит дьон, мэҥэлэр, киһилэрин харыһыйаллара буолуо. — Боссоойкону биһиги урут да үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөхпүт, онон билигин өрө көрдөрүөхпүт дуо? Чэ, чэйдии охсоот, тахсыаҕыҥ, — дэһии буолла. Саллааттар аһыыр кэмнэригэр, ыстаапка чэйдии олорон Чурапчы этэрээтин хамандыыра Федосеев-Өрөкө уола диэн улуус исполкомун бэрэссэдээтэлэ Нуутчиҥҥа туһаайан: — Балбааҕынан фронт оҥостон киирэн, чуолҕаннарын үүтүнэн гааһы ыытыахха. Биһиги оннук тэриллээхпит, — диэн эттэ. — Бэрт буолуо этэ… Син биир тыыннаахтыы бэриниэхтэрэ суоҕа, — диир Нуутчин. Василий Скрябин-Идэлги. «Айар», 2023 с.
edersaas.ru сайтан