Бу – сэттэ уонус сылларга буолбут түбэлтэ. Оччолорго, бэл, бөһүөлэк чугаһынааҕы тыаларга, күөллэргэ көтөр-сүүрэр, кус-хаас дэлэгэй буолара. Билигин ол дойдуга сир аһын да дэҥҥэ көрөҕүн. Урут хаптаҕаһы сирэн, үргээбэт этибит.     ***    Биһиги алталаах-сэттэлээх биир уулусса уолаттарабыт. Күнү быһа оонньоон тахсабыт. Саамай сылбырҕа уолбут Бүөтүккэ күрүөҕэ сымсатык хатаастар, моҕотойу эккирэтэр. Биирдэ ытыһын суулуу тутан, умса түһэ сытан «туттум-туттум» диэн хаһыытаата. Көрбүппүт – уолбут моҕотойу кутуругуттан таҥнары ыйаан турар эбит. Моҕотой, мөхсө сатаан баран, Бүөтүккэни илиититтэн хап гыннарда быһыылаах: уолбут часкыйаат, ыһыктан кэбистэ.    Бүөтүккэ аҕата Кынаачай – улахан булчут киһи. Саас буоллар эрэ дэриэбинэттэн чугас Арыылаах күөлгэ дурдаҕа хоно-өрүү сытан кустуу тахсара. Биирдэ Кынаачай саас хойутуу Арыылаах күөлүн үрдүгэр икки куба устан ньолбоһо сылдьарыттан биирин ытан ылбыта. Ол улахан сонун дэриэбинэ иһин биирдэ толорон кэбиспитэ. Нэһилиэк оҕонньотторо бука бары: «Кубаны өлөрөр сэттээх. Чуучала оҥорон, оскуола түмэлигэр туттаран кэбис. Уоккун алҕаа, аһат», – диэн араастаан сүбэлии сатаабыттара. Кынаачай, буолар буолтун кэннэ, тэҥнэһиэ дуо, били кубатын сүлэн ылан, чуучала оҥорон баран оскуола түмэлигэр туттарбыта.    Арыылаах күөлүн үрдүгэр соҕотох хаалбыт куба, доҕорун сүтэрэн аймана-аймана, уһун сайыны быһа барбакка сылдьыбыта. Ити сайын Кынаачай уола Бүөтүккэ, биһигини кытта бииргэ оонньуур хоһуун уолбут, ууга түһэн, эмискэ баҕайы өлөн хаалаахтаабыта. Ону дьон «куба кырыыһа тиийбит» диэн кэпсэтэллэрэ. Айылҕа маанылаах көтөрүн өлөрөр сэттээх-сэлээннээх буолар эбит. Соҕотох хаалбыт куба алта-сэттэ сыл устата сайын аайы кэлэн ытаан барара. Арыылаах күөлүн эргийэ көтө сылдьан сүтэрбит доҕорун көрдөөн айманара.   Михаил ПОТАПОВ, Чурапчы.   Чөчүөккэни көрбүтүм      Олоххо чахчы буолбут түбэлтэ. Күүлүкээн диэн сайылыкка, үспүн саҥа ааһан иһэн, чөчүөккэни көрөн турардаахпын.   ***    Оччолорго күөх оту тосту үктээбэт уу ньуулдьаҕай оҕо этим. Онон, дьон да этэринэн, бу түбэлтэни хайдах да өйбөр оҥорон көрөр кыаҕым суоҕа. Сайылык оҕолоро сыһыы уҥуор олорор ыалга мустан оонньууну оройуттан тутар, көрү-нары көҕүлүттэн тардар үгэстээх этибит. Ол киэһэ миигин боҕуу гынымаары эрдэ утутан кэбиспиттэрэ. Куйаас баҕайы күн хатыйа күрүө күлүгэр утуйа сытан эмискэ уһукта биэрдим. Оҕолор уҥуор оонньуу сылдьалларын көрдүм  эрээри, тоҕо эрэ онно барбатым. Сөрүүн сиргэ дьиэҕэ киирэн сыта түһүөхпүн баҕардым. Туруорбах балаҕан хаптаһын аанын аһан иһирдьэ киирдим.    Арай көмүлүөк оһох хаҥас өттүгэр холумтан үөһэ бэйэм саастыыта сып-сыгынньах оҕо турар. Аан тыаһаабытыгар кэннин хайыһан мин диэки көрдө. Онно өйдөөн көрбүтүм, оҕом куп-кугас баттахтаах, күп-күөх харахтаах эбит. Уот өспүт күлүн хаспыт быһыылаах: илиитэ хап-хара. Иккиэн уун-утары көрсөн турдубут. Төһө өр оннук турбуппут эбитэ буолла. Маҥнай кини хамсаата. Миэхэ утары кэлиэх курдук эргиллэн истэҕинэ, мин, куттанан, хаһыыра түһээт, таһырдьа ойон таҕыстым. Дьэ уонна ытаан марылыы-марылыы, сыһыы уҥуордааҕы ыалга буутум быстарынан сүүрдүм. Хайдах дьүһүннээх-бодолоох оҕону көрбүппүн дьоммор кэпсээн биэрдим. Кэлин улаатан баран, чөчүөккэ туһунан кэпсээннэри сэргиир буолбутум. Онно үүт-үкчү мин көрбүтүм курдук оҕону ойуулууллара.   Сөхпүт.   Дьикти уол      «Дьикти уол этэ»  диэн Семен Трофимович Николаев өлүөр диэри умнубакка уос номоҕо оҥосторо. Ол төрдө маннык.   ***    Саһар үрэҕэр Ынах Бастаах диэн балачча улахан күөл баар. Ол арҕаа баһыгар Ымыы көрдүгэнигэр күөнэх уонна мунду балык бэркэ тохтоон сайылыыр даҕаны, кыстыыр даҕаны. Манна Ымыы оҕонньор сайынын туулаан, кыһынын куйуурдаан күөнэх, мунду бөҕөтүн хостуура. Мундутун мас үтэһэҕэ үөлэн ыалдьыттарын күндүлүүрэ. Ымыы оҕонньор бараммат-хороммот сэһэнин, остуоруйатын истэн, үөлүллүбүт мундуну тото-хана сиэн, күн арҕаалыы илигинэ тахсыллыбат этэ. Кини төрөппүт үс оҕото обургу буолаат, өлөн хаалаахтаабыттара. Оҕонньор эрэйдээх бэйэтэ даҕаны олус оҕомсоҕо. Оҕолор кэлбэтэхтэринэ, тэһийбэккэ буолаахтыа, элбэх оҕолоох Сааба диэн ыалга тахсан сэһэргэһэн, остуоруйалаан күнүн моҥуура. Ымыыны оҕо эрэ барыта таптыыра. Ардыгар оҕолору илдьэ киирэн, көрдүгэнигэр туутун көрөн күөнэх, мунду бөҕөтүн хостуура. Ону астааннар, тото-хана сиэн, күн уһунун-кылгаһын билбэккэ аһараллара.    Ымыы быраатын уола Тулаайах Хоноһону ииппитэ. Ынах Бастаах күөл хоту кэриитигэр балаҕан дьиэни, биэс-алта сүөһү киирэр холбуу хотону тутан биэрбитэ. Хоноһо ыал буолан олорбута өр буолла. Сэмэн уонна Өксүүнньэ диэн уоллаах кыыс оҕолоохтор. Итинтэн чугас Батыгыраан өтөҕүн хоту кэриитигэр отучча киһи уҥуоҕа баар. Сорохторо лаппа эргэрбит, кириэстэрэ охтубут, сорохторуттан харыйа, талах үүммүт. Маны «Эҥээр киһитин уҥуоҕа» диэн ааттыыллара. Бу уҥуохтар билигин да бааллар.    Алта-сэттэ саастаах Сэмэн уолчаан дьиэтиттэн көстөн турар бу киһи уҥуоҕар кэлэн соҕотоҕун оонньуур идэлэммитэ хаһыс да сыла. Оонньуохха ото-маһа олус үчүгэйэ.    Сэмэнчик оонньуура диэн сүөһү сыаҕайын (бэрбээкэйин) уҥуохтара. Итиэннэ сүөһү бөдөҥ муостарын талан быраҕар оҥостор. Киһи уҥуоҕун үрдүгэр сыаҕайдарын туруоран баран муоһунан туура быраҕа оонньуур эбит. Ардыгар бүтүн киһи уҥуохтарын ыал гынан оонньуура. Ыалга сылдьар киһи быһыытынан киһилии кэпсэтэн айаҕа хам буолбата. Ийэтэ Мааппа: «Киһи уҥуоҕар оонньоомо. Абааһы кэлиэҕэ», – диэн буойарын уол истиэ баара дуо. Сэмэн эһэтигэр Ымыы оҕонньорго тахсан үөлүллүбүт мундуну тото сиэн баран, биир үтэһэ мундуну ыһык гынан, киһитин уҥуоҕар кэлэн сыаҕайын уҥуоҕунан оонньуу олордо. Өр оонньоон баран, дьиэтигэр киирэрэ чугаһаабытын кэннэ, мундутун сиэри көрбүтэ, үтэһэлээх мундута ханна да суох үһү. «Мин аны эйиэхэ уурбаппын. Эн куһаҕан эбиккин», – диэт, дьиэтигэр төннөр. Сэмэн ити курдук аҕалар ыһык мундута хайа да киһи уҥуоҕар уурбутун иһин сүтэн хаалар буолла. Ханна сүтэрэ, туох ылара биллибэт.    Сэмэн таба бырахпакка турар сыаҕайын эмискэ биир муос түҥнэри көтөн ааста. Ол муостаах, бэс чаччыгыныарын саҥатын курдук саҥалаах уол чачыгырыы түстэ. Уол абарбыттыы кэннин хайыһан көрбүтэ, кинини курданарынан бадахтаах, кыра уҥуохтаах, түүтэ дуу, таҥаһа дуу биллибэт кугас таҥастаах, лээбирэн хаалбыт кугас баттахтаах оҕо ытыһын таһына-таһына күлэн чачыгырата турар эбит. Сэмэн куттаммата, хата, абаран, биир сыаҕайы киһи уҥуоҕун үөһэ ууран баран бырахта да, эмиэ таппата. Били уол ытыһын таһына-таһына күлэн чачыгыратта. Сэмэн тоҕо эрэ куттаммат, «туох дьикти уолай» дии саныыр эрэ. Ити курдук икки уол алта-сэттэ киэһэ бииргэ оонньоотулар. Ол тухары Сэмэн аҕалар ыһык мундута сүппүтүн курдук сүтэн иһэр. Дьикти уол аһыыра биллибэт. Биирдэ Сэмэн үөлбүт мундуну сии олорон эһэтиттэн: «Миигин кытта биир дьикти уол оонньуур. Ити хантан кэлбитэ буолуой?» – ыйытар. Оҕонньор сиэниттэн “дьикти уол” таҥаһын-сабын, быһыытын-таһаатын, төһө улаханын сиһилии ыйытан баран, «өтөх иччитэ буолуо» диэн быһаарар уонна «мин оонньуур оҥорон биэриэм. Ону оонньуу сылдьан биллэрбэккэ эрэ бэргэһэ курдук бүлгүнүгэр диэри батары баттаан кэбиһээр» диир. Эргэ туу сүрэҕин көтүрэн ылан, уолун бүлгүнүгэр кэмнээн сарбыйар, хайдах гыныахтааҕын хос быһааран этэр. Сэмэн тиийдэҕинэ, дьикти уол хантан да кэлбитэ биллибэккэ, эмискэ баар буолан хаалар.    Сэмэн туутун сүрэҕин бэргэһэ курдук төбөтүгэр ууран оонньуу сырытта. Уола хантан да кэлбитэ биллибэккэ биирдэ баар буола түстэ. Киһи уҥуоҕун ойоҕоһугар оонньуу олорон туутун сүрэҕин дьикти уол төбөтүгэр кэтэрдэн баран, бүлгүнүгэр диэри саба баттаан кэбистэ. Уол чачыгырыы-чачыгырыы өтөх ортотугар сытар даҥ оҥкучаҕар сүүрдэ уонна оҥкучахха киирэн, сүтэн хаалла. Сэмэн дьэ куттанна. Дьиэтигэр таарыйбакка эһэтигэр сүүрэн тиийэн туох дьайаан буолбутун кэпсээтэ. Ымыы оҕонньор хаппыт от кыбынан, буор хаһар хоруурун ылан, Сэмэни батыһыннаран, Батыгыраан өтөҕөр тиийэн дьикти уол сүппүт даҥ оҥкучаҕын кырсын ыраастаата. Кутуйах хороонун курдугу булан хаппыт оту симнэ. Абырҕал эбии чохчолоон уматтылар. «Эн да буолларгын кэһэйэр инигин» диэн оҕонньор улаханы ситиспит киһи быһыытынан бэйэтин кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ дьиэлэригэр бардылар. Сэмэн бэттэх дьиэтигэр хаалла.    Ити түбэлтэ кэнниттэн үс хонон баран, Сэмэн сирэйин ханньары тартаран, икки хараҕын тиэрэ көрөн, тыла суох буола күүскэ ыалдьан хаалла. «Киһи уҥуоҕар оонньоомо диэн буойа сатаабытым да, истибэккэ оҕом котоку ити айылаах дьүһүлэннэ», – диэн Мааппа уолун аһыйан, айманыы бөҕөтүгэр түстэ. Аны туран, аҕата Хоноһо: «Эн оччо көрө-көрөҕүн дэлби таһыйан аҕалбаккаҕын сиэттиҥ», – диэн уолугар саба түһэ сытан бокуойа суох ытаата. «Тоойуом, сибиэннээх сиргэ оонньоомо. Былыр ити өтөх дьиэтэ бүтүн эрдэҕинэ, эбэ иччитэ күөх эбириэн оҕус буолан тахсан сайыҥҥы куйааска сөрүүкүүрэ үһү диэн кэпсииллэрэ», – диэн кырдьаҕас эдьиийдэрэ Муччуку Мотурууна ытыы-ытыы кэпсээтэ.    «Хоноһо уол оҕото чокуйтаран ыараханнык ыалдьыбыт. Тыыннаах эрэ сытар үһү» диэн курус сурах Саһар илин ыалларыгар тарҕанна. Сүөдэркэ Маайа диэн табаарыс кыыһыныын Сэмэни көрсө Хоноһолооххо кэллилэр. Сэмэн эрэйдээх сирэйэ сөрүөччү тардан, кумааҕы курдук кубарыйан хаалбыт, икки хараҕын үрүҥүнэн көрөн сытар. Уолларын дьүһүнүн көрөн ытаһа турдулар. Сэмэн ону истэр быһыылаах. Төбөтүн, дьоодьоччу тардыбыт уоһун хамсата сатыыр да, кыаҕа суох. Саҥарар курдук эрээри, саҥата кыайан тахсыбат. Тоҕус уонуттан тахсыбыт кырдьаҕас эдьиийдэрэ Муччуку Мотурууна абырҕалынан оһоҕун оттон баран, хара кылы субуйан ыла-ыла уокка далбаатыы-далбаатыы: «Быар быһаҕастарга быгыалаамаҥ, бэттэх гына охсуҥ даа», – диэн кылын быһыта тарда-тарда уокка быраҕаттыыр. Сүөдэркэлээх Маайа, итини көрөн турбахтаан баран, ытыы-ытыы дьиэлэригэр төннөллөр. Итинтэн ыла Сэмэн доҕор оҕолоро кэлэн, аһыйан ытаан-соҥоон барар буоллулар.    Сэмэн күһүөрү балаҕан ыйыттан ыла үтүө буолан барда. Күөл кытыытыгар тахсан ат дулҕаҕа олорор буолла. Эһэтэ күөнэх буһаран, мунду үөлэн киллэрэн аһатан бүөбэйдиир. Улам үтүөрэн, ыалларыгар сылдьан доҕотторун кытары оонньуур кыахтанна. Аны эҥээр киһи уҥуоҕар тахсыбат. Ити курдук Семен Трофимович Николаев, дьикти уолу кытта оонньоон, өлө сыһан турардаах. Сирэйэ көммүтэ, онтон уоһа кыайан бэттэх кэлбэтэҕэ. Ити дьикти түгэн кэннэ көрөрө мөлтөөн, улахан алаа буолбута.    Дьон «өтөх иччитин муодалаан, итинник буолла» дииллэрэ. Сэмэн улаатан баран ликбиэскэ, онтон холкуоһунай тутуу кууруһугар үөрэнэн «Кыһыл кэккэ» холкуоска бэрэссэдээтэллээбитэ, бэртээхэй үлэһит, хаһаайыстыбанньык буолбута. Эт тириэһигэр үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыта. Бастыҥнар кэккэлэригэр тахсан махтал-хайҕал үрдүгэр сылдьыбыта. Киһи дьиктиргиир уола Сэмэҥҥэ түбэһэн аргыс буола сылдьыбыта – эриэккэс түбэлтэ.   1967 сыл, бэс ыйа, Сунтаар.
kyym.ru сайтан