Өрүс пуордугар ВОХР харабыла буолан сылдьабын. Били, тутуу инсэньиэрин үөрэҕэр чарапчылана сатаабыппын санаатахпына, аны күлүөх санаам кэлэр. Киһи барахсан олоро сатаан, эҥин арааһы да ыраланар буоллаҕа үһү.       Дьэ, ол кими удьуордаан тутуу үлэһитэ буолуом этэй? Оттон бу Уус Кут курдук ыраах сиртэн баарсанан тиэллэн кэлэр араас малы-салы, ас-үөл эгэлгэтин, тутуу матырыйаалын кэтиир-маныыр үлэ быстах кэмҥэ буоллаҕа. Уоруйах, кыбар дьаллыктаах дьону уодьуганныырга биһиги аймахтан ким да дьарыктанан көрбөтөх эрээри, былыр абаҕам – Уркуускайга Сэбиэскэй былааһы саа-саадах тутан олохтоспут бартыһаан, оттон аҕам – эдэригэр хаартыһыттары сойуоласпыт, сокуон диэн баран, кими барытын биир муостанан хаамтара сатаабыт киһи. Онон ВОХР үлэтэ удьуорбутугар син сыһыаннаах курдук.    Боруотаҕа туран киирэр-тахсар дьон буруопустарын, туох маллаахтарын бэрэбиэркэлиибит, ону таһынан таһаҕастаах массыыналары хонтуруоллуубут, суоппардар докумуоннарын сыымайдыыбыт. Хатыылаах боробулуохалаах үрдүк олбуору кыйа – хара баһаам харабыл ыт. Маны таһынан Өрүс пуордун милииссийэтэ диэн эмиэ баар. Арай сөбүлээбэтим диэн, ВОХРга, сүнньүнэн, урут милииссийэлээбит, пуорка бэйэтигэр туох эрэ дуоһунас оҕотугар сылдьыбыт, көнөтүнэн эттэххэ, үлэлэриттэн үүрүллүбүт дьон үлэлииллэрэ. Уора-көстө “тэп” да гыннарааччы ханна барыай. Мин оннуктартан тэйиэс сылдьабын.    Үлэбиттэн быыс булан, ону даҕаны уопсай дьиэбэр төлөпүөннээтэҕинэ (вахтёр өссө ээх диэн, сөбүлэһэн ыҥырдаҕына), Тайаанаҕа тиийэрим. Онтум да хам-түм кэриэтэ. Биллэн турар, хайа-хайабыт астынан, тыыммыт тахсан, тириибит тэнийэн, сыа курдук сымнаан арахсааччыбыт.    Куораты соччо билэ-көрө илик буолан, бэйэм саастыыта кыргыттары кытта билсэ илигим. Оттон Тайаана эдьиийим бараллаата, миигиттэн биэс сыл аҕа да буоллар, өйбүн баҕас көтүтэр гына таптыыр. “Таптыыр” диэн, баҕар, алҕас этэрим буолуо, ама, мин саҕа ыччаты булбатах үһүө. Хата, хаһыс эрэ “испииһэгэр” сылдьар инибин. Чэ, ол миэхэ туох буолуой, кинини кытта таптаһарбыттан төрүт хомойбоппун. Арай сороҕор “син биир кэргэн ылбат эрээри, бириэмэбин тоҕо халтайга ыытарым буолуой” дии саныыбын. Ол гынан баран ыҥырда да, гипнозтаппыт курдук, куорат түгэҕинээҕи кыстык угун саҕа үүтээнигэр сургулдьуйа турабын.    “Ким эмэ кэргэн ыллаҕына, баҕарбатарбын да бэйэтэ тохтотоо ини” диэн санаа эмиэ киирэн ылар. Ардыгар “тугун эмиэ төбө ыарыыта гыннамый, буолары-буолбаты ыатарымыахха, барыта көстөн иһиэ” диэн уоскутунабын. Бэйэбиттэн бүтүн биэс сыл аҕа киһи олоҕу миигиннээҕэр үчүгэйдик билэрэ чахчы. Хата, тугу саныырбын сонно өтө билэр курдук, ону таһынан, эчи, аһа-үөлэ да минньигэһэ бэрт, кырдьык, аны ким эрэ ойох гыннаҕына, бу эрэйдээҕиҥ ханна баран тыыммын таһаарарым буолла? “Кэргэн ылабын” диэтэхпинэ, күлэн өлөрүө. Онто да суох биир сарсыарда тураары үрдүбэр сытан “дьүһүнүҥ модорооно бэрт” диэн, күлүү-оонньуу курдук тыл ыһыктыбыттаах. Бүрэбин бэйэм да билэбин. Дьэ, инньэ диир эрээри, тоҕо миигиттэн тэйбэтий? Дьиҥэр, ыҥырбатаҕына, бэйэбинэн хаһан да тиийбэппин эбээт. * * *   Биирдэ дьуһуурустубам кэнниттэн хоспор кинигэ ааҕа сыттахпына, тоҥсуйан тобугураттылар. Хап-сабар биирдэ-иккитэ атыллаан ааҥҥа тиийбитим – Тайаана кытаран-наҕаран турар! Тириппит аҕай. Оробуочай городуок баанньыгыттан иһэр эбит. Уопсай дьиэм онтон чуп-чугас буолан, утаппычча, чэйдээн ааһар санааламмыт. Иэдэспиттэн чоп гыннаран, онтон уоспуттан добуочча уһуннук уураан баран, пылааһын устан оронум баһыгар уурда уонна остуолум аттыгар турар тимир устуулум дуомугар кэлэн олордо. Тупсубут аҕай. Бэйэтигэр бэркэ барсар хараҥатыҥы өҥнөөх хоппуруон чулкулаах. Устуулга олорон аны онтубун алдьатыам диэбиттии, били устуулбун бэрэбиэркэлээн, туппалаан көрөр, сототун, ньилбэгин имэринэр.    Чэйим көрүөх бэтэрээ өттүгэр оргуйбутугар ииндийэлэр чэйдэрин көйөрөн кырыылаах ыстакааҥҥа кута оҕустум, арапынаат саахары хаалары-баҕастары уурдум, үс хонуктааҕыта атыыласпыт бэчиэнньэм тобоҕун таһаардым. Холостуой муҥнаах уонна туохтаах буолуомуй наар остолобуойга аһаан, испин көппөтөн сылдьар киһи?   Кэккэлэһэ олорон Тайаана мөлбөөркөй ньилбэгин имэрийэбин, оо, үчүгэйин ньии... Устунан имэҥ-дьалыҥ кыыма кытыастыах чинчилэннэ, илиим үөһэ таҕыстар тахсан истэ, чулкутун туттарар биэтилэтин таарыйда, бүтэр уһугар – сыгынньах этигэр – тиийдэ...    Эдэр дьахтар чэйин иһэн бүтэрэн, ыстакаанын остуол үөһүгэр сыҕарыччы аста, миэхэ сыста олордо. Им-ньим бардыбыт, арай тыынарбыт иһиллэр. Бу олордохпутуна, истиэнэ нөҥүө орон кыычыргыырга дылы гынна, эбиитин туох эрэ сууллар тыаһа иһилиннэ. Тайаана, онтон соһуйан, дьигис гына түстэ. Мин, итинник тыаска үөрүйэх буолан, кыһаллыбатым.   Аттыбытынааҕы хоско, истиэнэ нөҥүө, Изиля диэн сүүрбэтин эрэ ааспыт татаар кыыһа дьүөгэтин кытта олороро. Биирдэрэ эмэ хоско суох буолла да, имэҥ диэн кытаанаҕа буолар быһыылааҕа. Туох-туох саҥатын, тыаһын-ууһун таһаарбатахтара баарай! Ордук хоп-хойуу куудара баттахтаах Артур диэн хапкаастыҥы хааннаах ыччат кэллэҕинэ, Изиля өйүттэн тахса сыһааччы. Уол өрүс пуордугар эспэдиитэрдиир, кыыс эмиэ онно суот-учуот үлэтигэр сылдьар, приёмосдатчица диэн дуоһунастаах. Бу эдэр дьон бастаан хайдах таптаспыттарын истиэнэ хоспор, нөҥүө сытан, чуолкайдык истэн турабын. Ол маннык этэ.    Биирдэ эмиэ дьуһуурустубабыттан кэлэн утуйаары оҥостон сыттахпына, аттыбынааҕы хоско эр киһи аксыаннаах саҥата иһиллибитэ. Артур буоларын сонно билбитим. Өрүс пуордугар, манна, уопсайга даҕаны, мэлдьи кэриэтэ көрөр, өссө дорооболоһор ыччатым буоллаҕа. Миигиттэн хас да сыл аҕа уонна олус мааны таҥастаах, харахха үчүгэйдик быраҕыллар ыччат. Иһиттэхпинэ, сүрдээх үчүгэйдик кэпсэтэллэр. Уол сибэкки аҕалбыт быһыылаах: Изиля “олус үчүгэй сыттаах, вазаҕа туруоруом” диир. Дьэ, онтон ороҥҥо олордулар дуу, сыттылар дуу быһыылаах – тыастара оннук этэ. Ол эрээри кыыс иннинэн буолбат, өссө утарылаһар курдук, наар “суох, Артур, тохтоо” дииртэн атыны билбэт. Мин бу сытан аны “бу киһи күүһүлээри гынна буолбат дуо?!” диэх санаам көтөн түстэ. Итиччэ утарылаһыыны истэ-истэ, хайдах кыһаммакка сытыамый! Туруохча буолан эрдэхпинэ Артур: “Изиля, мин эйигин олус таптыыбын, ону хайдах сэрэйбэт бэйэккэҕиний? Эн дьоллоох буоларыҥ туһугар туохпун да кэрэйбэппин дии. Итэҕэйбэккин дуо? Оччоҕо маны бэлэх курдук биэрэбин, үбүнэн көмө да диэххэ сөп, тугу сөбүлүүргүн атыылаһыаҥ”, – диир саҥата иһиллэр. Дьэ, ол кэнниттэн чочумча чуумпуран ыллылар, арай уураһар быһыылаахтар. Онтон,  доҕоор, кырабаат тыаһа маҥнай кыычырҕаан, онтон истиэнэҕэ охсуллан, лиһиргээн киирэн барда! Киһи киһиэхэ сатаан кэпсээбэт саҥата-иҥэтэ таҕыста. Ол кэнниттэн мин туран, чэй оргутан иһиэхпэр диэри иккитэ ити курдук тилигирэстилэр. Итинтэн бэттэх Артур Изилялаах ааннарын саппат.    Бу да сырыыга ууларыгар-хаардарыгар киирэн эрдэхтэринэ (биһиги даҕаны бэркэ тэттэн истэхпитинэ), ааны тоҥсуйан тобугуратар тыас иһилиннэ. Биһиги соһуйан, ходьох гына түстүбүт, хата, Изилялаахха кэмэндээн кэлэн тоҥсуйбут эбит. Бу кэннэ туох имэҥэ-дьалыҥа кэлиэй, Тайаана туран таҥаһын көннөрүннэ, сиэркилэҕэ көрүннэ уонна:   – Сиимэн, сарсын сынньанар эбиккин буолбат дуо, хата, миэхэ бардыбыт, таҥын, – диэтэ. * * *    Ыкса күһүн буолан, Тайаана уһаайбата олус үчүгэй көстүүлэммит: саһарымтыйан эрэр хатыҥ хойуу сэбирдэхтэрэ сэлибирэһэллэр, билбэт үүнээйим кытархай сэбирдэхтэрэ “биһиги да бэрпит” диэбиттии, аргыый аҕай илибирэһэллэр. Айылҕа барахсан араас кырааскатын, ама, ким ситэн хоһуйуой!    Киэһэ буоларын кэтэспэккэ, Тайааналыын тахтаабытын булбуппут. Ахтыспыт дьон киэбинэн тугу да умнан туран таптаспыппыт. Мин, киниттэн биэс сыл балыс киһи, “сэрээттэнэрим” да түргэнэ сүрдээх. Адьас туттуммаппын. Ол эрээри тоҕо эрэ “туох эрэ сыыһаны оҥоробун быһыылаах” диэн санаа охсуллан ааһар.    Уохпут хараатаҕына, сол курдук сыгынньах сылдьан, ас сылытан, аһаан ылабыт. Миигин баччанан дьиэбэр аҕалыам диэн, Тайаана, арааһа, эрдэттэн араас аһы астаан кэбиһэр эбит. Барыта – сөбүлээн сиир аһым.    Киэһэлик имэрийэ-томоруйа сытан “оо, дьэ, орболлон түһэҥҥин, мөкү да сирэйдээх уолгун ээ” диэн саайда. Урут да оонньуу-күлүү кэриэтэ итинник этэрин истэрим эрээри, билигин хайдах эрэ ыарыылаахтык иһилиннэ. Уларыйбыппын биллэ быһыылаах: түөспэр сыста сытан:    – Ии, сэгэрбин наһаа да сордуур куһаҕан дьахтарбын. Ити аайы төрүт кыһаныма. Олус үчүгэй уолгун, туох да кыыбаҕаҥ суох, оттон хараҥаҕа сытан саҥардаххына-аа, куолаһыҥ оһуобайыан, наар ону истиэх санаам кэлэр. Ырыаһыт талааннаах эрээри, онтугун бэйэҥ да билбэккин быһыылаах. Харахпын симнэхпинэ, кыыс кэрэ дьүһүннээҕиҥ көстөргө дылы. Кырдьык даҕаны, эйигин дьиҥнээх кырасаабысса гына тупсарабын дуо? – диэтэ. Ол кэнниттэн сулбу ойон туран, уоту уматта, памаадатын, үрүмээнэтин, кырааскатын-тойун ойутан аҕалан ойуулаабытынан барда.    – Көр, хайдах курдук тупсарбыппын, – диэн баран, сиэркилэни аҕалан көрдөрдө.    Онтум, били “орболлубутум” ханна да суох буолбут, син тупсаҕай сирэйдээх дьахтарга маарыннаабыппын. Сөбүлээбэтэхпин биллэримээри, “кырдьык, кыыс курдук кырааскалаабыккын” диэччи буоллум. Оччону истэн баран, Тайаана собуоттаммыт курдук туруктанна. Ыскаабыттан хоппуруон чулкутун, пуойаһын, сиэккэ туруусугун ойутан таһааран “атаххын маннык тэп” эҥин дии-дии, кэтэрдитэлээн, иҥиннэртээн кэбистэ. Онон эрэ муҥурдаммата: туруоран, сиэркилэҕэ сиэтэн илдьэн көрдөрдө. Оо, дьэ...    Кыбыстан, дук-дах туттан, дьүөрэтэ суох таҥаска кыаһыланан турдахпына, эрчимнээх баҕайытык бобо кууһан ылан, тахтааҕа хам баттаан кэбистэ. “Хайдах-хайдах буолла, киһиттэн сүөргүтүк быһыыланан эрдэҕиэн, хайыыр киһибиний?” диэх санаа элэс гынна. Ол икки ардыгар, били, миэхэ кэтэрдибит сиэккэ туруусугун устаары, омунугар хайа тардан тирк гыннарда, онтуттан өссө эбии буолан-хаалан турда. Өрүскэлэспит курдук “маннык сыт”, “атаххын бу курдук” дии-дии, тахтаа үрдүгэр тахсан, икки бэрбээкэйбиттэн тутуан туран “акырабаатыка нүөмэрин” толорбутунан барда. Мин бастаан сүөргүлүөх курдук буолан иһэн, Тайаана хаһан да маннык турукка киирбэтэҕин көрөн уонна, кырдьыга, бэйэм даҕаны ис-испиттэн тэттэн, эмиэ биир туспа турукка киирэн хаалбыппын.    Хайа-хайабыт хаһан да маннык күүскэ сэрээттэммэтэхпит. Оо, дьэ, дьикти Тайаана...   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан