Ахтылҕан аргыстаах      Алаһа дьиэбиттэн 18 саастаахпар арахпытым диэххэ сөп. Ол кэнниттэн айаннаан иһэн таарыйары биитэр аҕыйах хонукка күүлэйдээн ааһары аахпатахха, балай эмэ уу уһуннаҕа. Оттон ол оту-маһы тардыалаан көрөр кэмим ааспыта быданнаатаҕа, онон дойдум барахсаны олус ахтабын. Бэрт кыра да түгэн оҕо эрдэҕинээҕибин санатарыттан бүтэйдии долгуйабын. Сааһыра быһыытыйдахха, көр, киһи оннук уйан буолар эбит.        Дьэ, бу дэлэгээссийэ састаабыгар киирсэн, омук мааны массыынатынан аа-дьуо күөгэлдьитэн, күн сирин көрбүт, борбуйбун көтөхпүт нэһилиэгим саамай киэн туттар сиригэр – бүтүн улуус биллэр-көстөр түмэлигэр – астаран кэллим. Сэрэйбиккит курдук, эмиэ ыраах айаннаан иһэн таарыйыы.    Түмэл хаһаайката, биир дойдулааҕым, чох курдук чоҕулуччу көрбүт Алевтина Петровна, алҕаһаабат буоллахпына, миигиттэн үс хас сыл балыс буолуохтаах. Атын хайа эрэ сиргэ ыы муннубунан кэтиллэ түспүтүм буоллар, төрүт да билиэ суох эбиппин – дьоһун-мааны, этэргэ дылы, чахчы, далбар хотун көрүҥнэммит. Алевтина тастыҥ эдьиийэ Лаананы кытта алын кылааска, буолаары буолан, биир паартаҕа олорон үөрэммиттээхпит. Билигин ханна тиийбитин билбэппин, оттон оҕо сылдьан олус да тапсан оонньуурбут. Оччолорго эбэлэрэ Харычыана кырдьаҕас биһиги дьиэбититтэн уулусса уҥуор хадьы соҕус сарайа суох кыра балаҕаҥҥа олороро.    Эмээхсин ап-аһыы сыттаах мохуорканы астына тардан бусхатара, онтун быыһыгар тимир тэриэлкэҕэ тар хааһыны кутан аҕалан аһатара. Оо, ол хааһытын амтанын билигин да умнубаппын. Ол курдук минньигэс этэ.    Түмэл хаһаайката Алевтина Петровна – эбэтэ таптаан ааттыырынан Очуорай – биһиккэ эмсэхтээх сытарын аргыый аҕай хамсатан, бигээн талбаарытарбыт. Ол кэрэ кэм ырааппытыын, быдан үйэ буолбут эбит.   Дойдум дьоно барахсаттар      Үгэс курдук, түмэлгэ нэһилиэк хаһан силис-мутук тардан үөскээбитэ араас матырыйаалынан сырдатыллар. Хаһаайка ону кэпсээн, миигин кытта айаннаһан иһэр дьону сүрдээхтик кэрэхсэттэ: көрүү-истии, ыйыталаһыы бөҕөтө буоллулар. Оттон мин иҥэн-тоҥон, салгыы киирдэр киирэн истим.    Бай, бу туох бүүстэрэй?! Тыый, бэркэ билэр дьонум эбиттэр дии. Оччолорго, оскуоланы бүтэрээт, сопхуоска оробуочайдыы сылдьан бииргэ үлэлээбит дьонум бу бүүс буолан, тугу эрэ иһиллээбиттии, дьиппиэрэн, оттомуран аҕай олороллор эбит. Сопхуос бастыҥ тырахтарыыстара Тараас Өлөксүөйэбис, Мэхэйиил Уоһукабыс, үлэ диэн баран, бэйэлэрин икки ардыгар күрэстэһэн да биэрэллэрэ. Ханна, тугу тиэйэ барыахтаахтарын хонуу биригэдьиириттэн эрдэ билбит буолан, омуна суох эттэххэ, харахтарын хайа тардаат да, гарааска тиийэн ДТ-75 тыраахтардарын собуоттаабытынан бараллара. Дьэ, чахчы, лэгиэндэ буолбут тырахтарыыстар кинилэр этилэр.    Өссө быдан быыкаа сылдьан түннүгүнэн нэһилиэк дьоно субуотунньукка бу аатырбыт тырахтарыыстар ДТ-54 тимир көлөлөрүнэн айанныылларын көрөр буоларбыт. Дьэ, онно “оо, Тараас инникилээбит!”, “көр, Миисэ ситэн ылла эбээт!” диэн, кытта көҕүйсэн хаһыытаһарбыт.    Бу чулуу тырахтарыыстарга иккиэннэригэр аармыйаҕа барыам иннинэ, онтон кэлэн да баран куруусчут буола сылдьыбытым. Кыайыгас-хотугас барахсаттар этэ, ирдэбиллэрэ да оннуга.    Түмэлгэ киһи ааҕан сиппэт хаартыската баар – эмиэ бэркэ билэр, билигин күн сиригэр суох биир дойдулаахтарым. Тоҕо сүрэй, киһи үйэтэ кылгаһа! Дойдубуттан кый ыраах сылдьар киһиэхэ, миэхэ, мэлдьи да кэриэтэ түүлбэр адьас тыыннаах кэриэтэ киирэллэр эбээт, ол курдук өйбөр хатанан хаалбыттар. Бу туран, сороҕор этим тардан ылар – Орто туруу-бараан дойдуга бары да хонор хоноһо, кэлэн ааһар ыалдьыт кэриэтэбит.   Иистэнэр массыына      Түмэл биир саалатыгар хараҕым хараҥа өҥнөөх иистэнэр массыынаҕа хатанна. Ханна эрэ көрбүт, бэркэ билэр курдукпун. Чугаһаан көрбүтүм: ийэм аата суруллан сылдьар! Ол иһин даҕаны. Эмиэ оҕо эрдэҕинээҕи кэммэр тиийбиппин билбэккэ да хааллым.    ... Дьиэбит оһох диэки өттүгэр баар дьоҕус остуолга ыскаапка сыста соҕус мас хаалаах эргии-эргэ иистэнэр массыына турара. Дьэ, бу – ийэбит баар-суох күндү мала этэ. Кимиэхэ да тыыттарбат, уларсыбат, омуннаан эттэххэ, биһигинньик орой мэниктэри саа тэбэр сиригэр да чугаһаппат буолара. Мин ону “биэс оҕолоох дьиэ кэргэн таҥаһын олоччу ийэбит ити массыынанан тигэр, ол иһин харыстыыр” дии саныырым. Кырдьык, ийэбит тугу-тугу иистэммэтэҕэ баарай: куобах истээх, андаатар тастаах үтүлүгү, бэргэһэни, ахсыыбытынан ырбаахыны, ыстааны, сону, сэлиэччиги, кээнчэни, туруусугу, бэл, физкультура уруогар кэтэр искиэрэни, өрбөх таапачыканы. Итини таһынан отой кырабытыгар (алын кылааска үөрэнэр эрдэхпитинэ) этэрбэс тигэрэ. Тириини ол хаҥас диэки хоско талкынан имитэрин олус сэргии көрөрүм. Онтун имитэ олорон “оҕом котооройго сайын кэтэригэр бу тириибинэн этэрбэс тигиэҕим” диирэ уонна оройбуттан тыастаахтык сыллаан ылара.    Биир дьиктитэ диэн, ийэм бу таҥас тигэр массыыната сэриилээх киинэҕэ көстөр бүлүмүөт субурутан ытарын курдук бөтүгүрэс тыастааҕа. Оччо бэртээхэй түгэн көстүбүччэ, сарымтахтанан бүтэн эрэр былыргы үйэтээҕи саахымат дуоскатын остуолга аҕаларым уонна түгэхтэрэ сибиниэстээх бөгүүрэлэрин, биэскэлэрин туруортаан саллаат гына оонньуурум. Дьэ уонна ийэм массыынатын тыаһын “бүлүмүөт ытан күпсүтэн эрэр, хаптайыҥ-хаптайыҥ!” дии-дии, “саллааттарбын” хамаандалыырым. Уубар-хаарбар киирэн, омуннура-омуннура оонньоон күлүмэхтэтэн эрдэхпинэ: “Куһаҕаны биттэнэргэ дылы, наар сэрии айдааннаах ээ бу уол. Мэһэйдээмэ, антах баран, атыны тугу эмэ оонньоо!” – диирэ, хата, оройго “ыаллаабатаҕар” баһыыба. “Ити аайы туохтан кыыһырдаҕай?” диэн саныы-саныы, били, тирии имитэригэр оройун сыллатан, имэрийтэрэн атаахтыыр оҕочоос, аны өһүргэнэн, хаарыан оонньуубун тохтотор аатыгар барарым... Чахчы, ийэм иистэнэр массыыната, биһиэнэ эбит.   Санааттан санаа саҕыллар      Аан дьиэҕэ кытархай кырааскалаах ыскааптаах этибит. Хаһан, хайа уус оҥорбутун аны кэлэн хантан билиэмий. Үөһээ долбуурдарыгар күннээҕи иһиппит-хомуоспут кэчигириирэ, оттон аллараа өттө хайаан да хатааһыннаах буолара. Онно улахан бырааһынньыкка, ким эмэ уруута дуу, хайа эрэ аймахпыт Дьокуускай курдук ыраах сиртэн кэллэҕинэ дуу туттуллар иһит арааһа тып курдук дьаарыстанан турара. Өссө кимнээх эрэ ыыппыт суруктарын кэмбиэрдэрэ (ийэбит, бука, аадырыстарын сүтэримээри дьылыччы уурбут буолуохтаах), араас эмп-томп эрэсиэбэ бааллара. Бу ыскаап аллараа өттүн ийэбит эрэ аһар бырааптааҕа.    Биирдэ, тоҕо эбитэ буолла, били, дьиэбит хаҥас өттүнээҕи хара ыскааппыт быарыттан күлүүс тылын ылан ол кистэлэҥнээх ыскааппыт аллараа өттүн аһааччы буоллум. Оо, мал-сал элбэҕин! Муннук диэкинэн, киһи илиитэ дэбигис тиийбэт сиригэр, биир эргэ болокунуот туох эрэ иһиккэ угуллан турар эбит. Дьиктиргээн, аһа баттаа – ып-ыраас буочарынан толору суруллубут ырыа!   “По военной дороге Шёл в борьбе и тревоге Боевой восемнадцатый год...”      Кэлин билбитим “Конармейская” (А.Сурков суруйуута, ини-бии Даниил, Дмитрий Покрастар муусукалара) диэн 1935 сыллаахха айыллыбыт ырыа буолан биэрдэ. Оскуола кэнсиэригэр үрдүкү кылаас оҕолоро ыллыылларын инники эрээккэ олорон, олус сөбүлээн истэрим. Онон даҕаны уонна өҥнөөх харандааһынан бэркэ киэргэтэн хайа эрэ киһи оҥорбутун, өссө аттаах, саабылалаах киһи ойууламмытын биһирээбитим. Болокунуот быыһыттан аны саһаран хаалбыт сурук түспүтэ. Буочарыттан көрдөххө, болокунуот хаһаайына суруйбут быһыылаах. Дьэ, аны маны аахтым.    “Ахтар-саныыр балтым Суура, ыраах Латвия диэн дойдуттан дорообо. Суруккун тутан, олус үөрдүм, дойдубар сылдьыбыт саҕа сананным. Үгүһү-элбэҕи суруйар кыах суох. Сотору хаан өстөөххө кимэн киирэрбит буолуо. Дьэ, онно биллиэ дьылҕам хайдах буолара. Бүлүмүөтчүктэр отделениеларын хамаандалыыбын. Икки сыл кэриҥэ сэриилэһэн биллим: хаанымсах басыыс уруккута буолбатах, мөлтүү быһыытыйбыта биллэр. Ол эрээри өлүү-сүтүү элбэх. Оҕоҥ Мэкиэйэ алта ыйын туоллаҕа. Күтүөтүм Ыкынаачай бэркэ үлэлии сылдьарын истэн үөрдүм. Кэнчээри ыччаккыт элбээн истин. Этэҥҥэ буоллахпына, хара хаан олбохтоох өстөөҕү эһиилгэ диэри имири эсиһэн Тэҥкэбэр эргиллиэм. Быраатым Ньукулай хайа фроҥҥа сылдьара эбитэ буолла? Оттон мин түүлүм-битим үчүгэй, онон санаам күүстээх. “Өскө” дииртэн туттунабын. Чэ, быраһаай. Убайыҥ Миисэ. 1944 сыл, от ыйын 30 күнэ”.   Ааһар ааспытын кэннэ...      “Хойутаан хоботун тыаһаппыт” диэбиккэ дылы, кэлин, дойдум түмэлигэр таарыйбытым ырааппытын кэннэ, ол иистэнэр массыына, саһарбыт сурук, болокунуот, сарымтахтанан хаалбыт саахымат олоҕо, дэлби кириллэн (баччыр оҕо сылдьан айахпытыттан таһаарбат буолуохтаахпыт), хоруол дуу, пиэрсэ дуу эбиттэрэ төрүт биллибэт бөгүүрэлэр биһиги дьиэбитигэр хантан кэлбиттэрин билбитим. “Көрдөөбүт көмүһү булар” дииллэрэ оруннаах.    Бу барыта таайбыт Мэхэйиил, ийэбит улахан убайа, сэриигэ барыан иннинэ, 1942 сыл от ыйыгар, дьоммор хаалларбыт маллара эбит. Сэрии буолуо аҕыйах сыл иннинэ учуутал үөрэҕин бүтэрэн, Ньурба Араҥастааҕар үлэлээбит. Онтон 1942 сыллаахха сэриигэ бараары сылдьан Мэхэйиил балтыгар: “Ыкынаачай учуутал хоту Булуҥҥа биэс сыл үлэлээбит, сүрдээх билиилээх киһи. Холбостоххутуна, үөрүөм эрэ. Элбэх ыччаттаныҥ, онон оҕолоргут таҥастарын-саптарын иистэннин диэн, бу массыына бэлэхтиибин”, –  диэбит. Аны саахымат өйү сайыннарар бэртээхэй оонньуу диэн, били, биһиги оонньуур саахымаппытын күтүөт буолаары сылдьар кэллиэгэтигэр – биһиги аҕабытыгар – бэлэхтээбит.    Маны барытын сааһыран, оҕонньор буолуохпар диэри билбэккэ сылдьыбытым баар, киһи эрэ сөҕүөх. Оттон оҕо сылдьан аахпыт суругум таайым бүтэһик суруга эбит.    285-с стрелковай дивизия 1017-с стрелковай пуолкатыгар бүлүмүөтчүктэр отделениеларын хамандыыра сержант Кириллин Михаил Степанович 1944 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр (29 сааһыгар) дьоруойдуу өлбүтүн Латвия Леппура диэн дэриэбинэтигэр көмпүттэр. Ол сурук, болокунуот хаһан сүппүттэрин ким да билбэт. Дьонум тыыннаахтарына ол туһунан туоһуласпатах да эбиппин. Кэмигэр тугу да суолталаабат аньыылаахпыт. Иннибит кылгаан, кэннибит уһаан бардаҕына эрэ, кутугунайбыта буолаахтыыбыт...   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан