Бүгүн былыттаах. Барбах сымнаҕас хаар кыыдамныыр...        Куола алта уон төрдүс хаарын санныгар түһэрдэ. Ол да буоллар билигин да тэтиэнэх. Арай кэнники кэмҥэ дабылыанньата моһуоктуур буолла. Сарсыарда төбөтө ыбыс-ыарахан турбута ээ, хата, салгыҥҥа сылдьан, быдан сэргэхсийдэ. Чохороонунан аргыый аҕай муус көөрөтөн, солуурга хаалыы турдаҕына, күүлэ аана тэлиллэ түстэ, сонун хопусуонун кэтэ-кэтэ, кыыс оҕо сүүрэн таҕыста: «Эһээ, эбиэттиэххэ, эбээ ыҥырар», – диэтэ.    – Оо, һыллый, бэргэһэҕин кэтиэххин, бүттүм, чэ, иккиэн киириэххэ, – Куола толору муустаах солуурун тутан, утары хаамта. Айыына – сып-сытыытык чоҕулуччу көрбүт кыыс, үһүс кылааска үөрэнэр, ыал соҕотох оҕото. Улуус кииниттэн кыһыҥҥы каникулугар Эбээ Дариятыгар кэлэн сынньана сылдьар. – Уу, эһээ, көрүүй, бу муус отой бирилийээн курдук дии, хас да кырыылаах, – Айыына биир мууһу ылан, эргим-ургум тута, тарбахтара тоҥно быһыылаах: төттөрү бырахта.    – Оо, дьэ, бу кыыс, харбаан ыла охсоҥҥун, илиигин хаарыйтараары,– Куола кыыһы сэмэлээтэ. Атахтарын тэбэнэн, дьиэҕэ киирдилэр.    Дария остуола өрүү толору астаах, сыалаах этэ, салаата, сүөгэйэ, үүттээх чэйэ, кэмпиэт, бирээнньик дэлэй.    – Хайа, бу кыыс аанньа аһаабата, – Дария сиэнин диэки ыйытардыы көрдө.    – Баһыыба, эбээ, тоттум ээ. Сарсыарда көрөн испит мультикпын көрүөм, өссө таһынааҕы дьүөгэм Аанчык оонньуу киириэхтээх, – Айыына, эбэтин иэдэһиттэн «чоп» гыннараат, саала хос диэки дьиэрэҥкэйдии турда.    – Хайа, дьэ, Ньукулаай, халлааммыт бүгүн былытырбыт, киэһэнэн хаара хойдууһу быһыылаах. Улахан маҕаһыыҥҥа ас, табаар бөҕөтө кэлбит, киһи ап-аалыҥнас, хата, сүөгэйгэ тигистим, – Дария билигин даҕаны нарын тарбахтарынан ньуоска төбөтүгэр сүөгэйи баһан ылан чэйигэр кутунна.    – Оннук бөҕө буоллаҕа, ыал аайы аймах, ыалдьыт, олору маанылаары ас атыылаһан муҥнанаахтыыллар, – Куола миинин иһэн бүтэн, итии чэйин сыпсырыйа олорон күө-дьаа буолла.    – Саҥа дьылы балтыҥ аахха көрүстүҥ дуо? – Дария аргыый аҕай ыйытта.    – Ээ, тэлэбиисэр көрө-көрө утуктуу олордохпуна, балтым кыыһа кэргэниниин кэлэн, күүстэринэн ылан барбыттара. Түүн төттөрү аҕалан биэрбиттэрэ.    – Бэрт дии, хата. Мин дьонум уон биир саҕана кэлэннэр, кыл мүччү остуол тардан, уон иккини көрсүбүппүт. Күтүөт балта саҥа дьиэҕэ киирбит малааһыныгар сылдьаары, сарсыныгар төннүбүттэрэ.    – Дьэ, малааһын аһын аһаабыт, абыраммыт дьон буолбуттар, – Куола мүчүк гынна, – чэ, мин барыым дуу, баһыыба, таарыйа тэлгэһэни күрдьэн кэбиһиэм, халыҥаатаҕына, кыайтарыа суоҕа. Сарсын мууһу дьаарыстыам, – аа-дьуо таҥнан, тахсан барда. Табаарыһа Сиэнньискэ ыараханнык ыалдьан, бүтэһик тыыныгар сытан: «Дьоммун көрө-харайа сылдьаар», – диэхтээбитин толорон, Куола доҕорун кэриэһин быһа гыммакка, Дарияҕа кэлэ-бара көмөлөһөр буолбута ыраатта... Куолалаах Сиэнньискэ ойор-тэбэр оҕо саастара бииргэ ааспыта. Сайынын оттоон, балыктаан, сөтүөлээн, киэһэ күн киириэр диэри лапталыыллара.    Сиэнньискэ сытыы-хотуу уол этэ. Араастаан тутта-хапта үҥкүүлээн бардаҕына, оҕолор иэрийиэхтэригэр диэри күлэллэрэ. Куола, киниэхэ холоотоххо, мөдөөт, муҥкук, быыс буллар эрэ маахта араадьыйаны, лиэнтэнэн тыаһыыр магнитофону, ол-бу банаары хасыһан оҥорбута буолара. Оскуола кэнниттэн Куола сопхуоска тырахтарыыһынан үлэлии хаалбыта, Сиэнньискэ дьоллоох Дьокуускай куоракка тыа хаһаайыстыбатын техникумугар, огурунуом үөрэҕэр киирбитэ.    Биирдэ Куола үлэтиттэн кэлэн эбиэттии олордоҕуна, ийэтэ: «Саҥа бибилэтиэкэр кыыс кэлбит. Мааны да, мааны. Эчи, маҥанын, куба курдук, итинник бэйэлээҕи кийиит гыммыт киһи баар ини», – диэн кэпсээннээх тоһуйда. Куола, төрүкү кыыс аймахха чугаһаабатах буолан, онно эрэ наадыйбакка, миинин иһэн сырылата олордо.    – Саатар, өрөбүлгэр киинэҕэ, үҥкүүгэ сылдьыаххын, эдэр киһи, сулумах учуутал кыргыттар бөҕө бааллар үһү, – ийэтэ «дыҥ» курдук олорор уолун диэки кынчарыйан көрдө.    – Чэ, айака, киһини сүгүн аһатыа суоххут, кэбис, гарааспар барыыһыбын, – диэт, уол ойон туран атахха биллэрдэ. Кини да олорон эрэ утуктуо да буоллар, хам-түм киинэҕэ сылдьааччы, саҕаланыытын уонна бүтэһигин көрөөччү. Арай таансы диэннэригэр биирдэ сылдьыбыттааҕа, ону даҕаны, оскуола Саҥа дьылыгар, муусука холбуур уол муҥура ыалдьан, балыыһаҕа киирбитигэр кини оннугар холбооччунан олорбута.    Куола киэһэ гарааһыттан тахсан, аа-дьуо хааман дьиэлээн истэҕинэ, арай суол кытыытынан бэрт чэпчэкитик үктэнэн кыыс иһэрэ. Эмискэ кыыһа халтарыйан, «уой!» диэт, ойоҕоһунан охтон түстэ. Куола сүүрэн тиийэн, тоҕоноҕуттан өйөөн туруорда, суумкатын ылан биэрдэ. Кыыс иҥнэри түспүт бэргэһэтин көннөрө-көннөрө: «Баһыыба, остуорас тохпут уутун кэһэммин, унтуум түгэҕэ тоҥон хаалбыт быһыылаах, мин Дария диэммин, маннааҕы бибилэтиэкэҕэ үлэлии кэлбитим», – диэтэ уонна бэрчээккитин устан, илиитин уунуох курдук буолан иһэн, оҕунуохтааҕын өйдөөн, кыыс сып-сылаас тарбахтарын төбөтүн барбах таарыйда: «Ээ, мин Куола диэммин», – иһин түгэҕиттэн нэһиилэ ыган таһаарда.    – Өссө төгүл баһыыба, кинигэтэ уларса кэлэр буолаар, пока, – кыыс мичээрдээт, хаама турда...    Дьэ, ити күнтэн ыла Куола өйө-санаата Дария кыыс буолла, хаһан да билбэтэх ураты, дьикти иэйии кини уолан сүрэҕин  иилии эргийдэ. Хараҕын симнэр эрэ, кыыс кэрэ мөссүөнэ, чоҕулуспут харахтара көстөн кэлэ тураллар, «кинигэ уларса» бибилэтиэкэҕэ сылдьар үгэстэннэ.    Биирдэ Дааһыҥка уол бибилэтиэкэҕэ «өҥөс» гыммытыгар: «Бүгүн киэһэ үчүгэйкээн киинэ буолар үһү, кэлээр», – диэбитигэр уол үөрүүтүттэн дьиэтигэр тиийэн аһаат, аҕыс чаас иннинэ кулуупка биирдэ баар буола түстэ. Киинэ саҕаланара чугаһаабытыгар, Куола саалаҕа киирэн, иннин соҕус эрээккэ, ортоку олоххо олордо. Киһи улам элбээн, били аттыгар «Дааһыҥкаҕа» диэн уурбут миэстэтигэр ыала Миитээ ойоҕунуун киирэн тиэрэ түһэн кэбистилэр. Кыыс кэмниэ кэнэҕэс  учуутал кыргыттары кытта киирэн, кэннин диэки күлсэ-күлсэ ааһа турдулар. «Кэм миэнэ буолуо», – дии санаан, Куола үөһэ тыынна, Миитээ иэҕэҥнээн, кэпсэтэ сатаабытын биир-икки тылынан хардарда. Дьэ, доҕоттоор, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри маахта ырыа да, үҥкүү киинэ буолан биэрдэ. Бу айылаах уһунукайын.    Киинэ бүппүтүн кэннэ, уол Дааһыҥкатын күүтэн, дьиэтигэр атаарда... Үчүгэйин ньии, ыйдаҥа аннынан сиэттиһэн, суол устун арай кинилэр эрэ иккиэйэх хаамсан иһэр курдуктар. Куола: «Маннык өссө да өр хаамсыбыт киһи баар ини», – дии саныы истэҕинэ, кыыс:    – Чэ, Куола, дьиэбэр кэллибит, көрсүөххэ диэри, – диэбитигэр уол соһуйан сэттис халлаантан сиргэ биирдэ баар буола түстэ, «пока», – эрэ диэт, дьиэтин диэки бара турда.    Ол гынан кыһын устата хаста да киинэҕэ сырыттылар, оннооҕор Саҥа дьыл киэһэ биир бытаан үҥкүүгэ Дааһыҥкатыныын эргийэн турардаах. Оо, онно Куола долгуйбутун эриэхсит, илиитин-атаҕын ханна да гыныан булбатаҕа.    Саас... саас барахсан салаллан кэлбитэ. Туох барыта уһуктан, силигилии ситэр кэмэ, ону кытта Куола Дааһыҥкаҕа таптала улам күүһүрэн испитэ да, хайа-хайалара истиҥ иэйиилэрин ситэри арыйбатахтара. Биир киэһэ Куола, үгэһинэн, араадьыйатын хасыһа олордоҕуна, табаарыһа Сиэнньискэ уол күлбүтүнэн киирэн кэллэ.    – Коля, Коля Николай, сиди дома, не гуляй! Кэм даҕаны дьарыккын ыһыктыбакка олороҕун дуу? Дорообо, доҕор! – диэт, Куола илиитин хабан ылла.    – Хайа, бу киһи, ойон-тэбэн, оттон үөрэхпит нокоо? – диэт, Куола «мүчүк» гынаат, ойон туран, табаарыһынаан куустустулар, хаадьылаһан тустубута буоллулар.    – Ээ, үөрэхпин бырахтым, адьаһын миэнэ буолбатах эбит, дьонум кэпсэтэн, быһа хаайан киллэрбиттэрэ. Сөп буолуо, сыл аҥаара нэһиилэ тулуйан үөрэнним, ол кэриэтэ манна үлэлээн, дойдубар туһаны оҥоруом, – күлэ-сала кэпсии олордо.    Күн-дьыл ааһара түргэнин...Сайын Дария уоппускатын ылаат, дойдутугар барбыта. Уолаттар сопхуос звенотугар киирэн, окко умса түспүттэрэ. Күһүнүгэр Куола бэбиэскэ тутан, Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалыы барбыта. Сиэнньискэ оҕо сылдьан, хоспох үрдүттэн сууллан, сиһин өлөрбүт дьарҕатынан сыыйыллан хаалбыта. Дааһыҥка тиһигин быспакка, дэриэбинэ сонунун, Куоланы суохтуурун туһунан суруйара.    Сулууспата бүтэрэ уонча хонук  хаалбытын кэннэ, Сиэнньискэттэн сурук тигинээн кэлбитэ: «Баар-суох доҕорум, Куола, дорҕоонноох дорообо! Үөрүүлээх сонуннаахпын, Дааһыҥкалыын ыал буолан эрэбит, баттаһа кэллэргин, сыбаайбабытыгар арыалдьыт буолуо эбиккин...» – диэн. Оо, Куола, онно абаккаран суругу кумалаан, өр да өр дөйүөрэн олорбута. Ол иһин да Дааһыҥка кэнники суруктарыгар Сиэнньискэ хайдах курдук «начитаннайын», бибилэтиэкэ кинигэтин ааҕан бүтэрэн эрэрин суруйбуттааҕа...    Сиэнньискэлээх Дааһыҥка сыбаайбалаан ньиргиппиттэрэ. Куола ханна барыай, арыалдьыттаан, икки остуолу нэһиилэ тулуйан олорбута, биһирэмҥэ сылдьыбатаҕа. Табаарыһа кэнники бириэмэҕэ өрүү төбөм, кэтэҕим ыалдьар дэтэлиир буолбута. Быраастар сиһин дьарҕата төбөҕөр дьайан ыарытыннарар диэбиттэрэ.    Биир күн Куола аҕатыттан хаалбыт «Урал» матасыыкылын собуоттаан, илимин көрө баран иһэн, Сиэнньискэлээххэ таарыйда. Киһитэ суох эбит. Сураҕа наадаҕа диэн ааттаан, оройуон киинигэр барбыта икки хоммут үһү. Дааһыҥка санаата түспүтүн көрөн, Куола: «Миигин кытта илим көрсө барыах, сотору кэлиэхпит» – диэбитин, кулгааҕа эрэ истэн хаалла.    – Чэ, барыахха, хата, собо мииннээн иһиэхпит, – Дааһыҥка үөрэ түстэ. Балачча собо иҥнибитин арааран,  ол икки ардыгар күннэрэ киэһэрдэ. Тыа саҕатыгар олорон, кэпсэттилэр:    – Киһим сыһыана кэнникинэн тымныйда, оҕобут суох дии-дии ньиэрбинэйдиир буолла, оройуоҥҥа тиэстэрэ элбээтэ. Арааската, атыны булла быһыылаах, – Дааһыҥка куолаһа титирэстээн, ытаан киирэн барда. Куола хайыан да билиминэ уоскутаары кууһан ылла, түбэһиэх сыллаата, уураата. Эдэр дьахтар маҥнай төлө мөхсүөх курдук буолан иһэн, налыйан хаалла...    Куола табаарыһын иннигэр ыар аньыыны оҥорбутуттан буруйдааҕынан ааҕынан, куораттыыр суолу тутуспута. Ийэтин балтыгар олорон, мэхээнньик идэтигэр үөрэммитэ. Балта Хочууска суругар: «Биһиги этэҥҥэбит, арай ийэбит сүрэҕинэн моһуогурар. Кулуупка өрөбүл аайы киинэ, кэнсиэр буолар. Арба Сиэнньискэлээх кыыс оҕоломмуттара», – диэнтэн эмиэ да үөрэ, эмиэ да ымсыыра аахпыта...    Куола сайын үөрэҕин бүтэрэн, дойдутугар кэлбитэ. Аймахтарыгар оттоһон, күһүн куоратыгар үлэ көрдүү бараары сырыттаҕына, ийэтэ сүрэҕинэн балыыһаҕа киирбитэ уонна уһаабатаҕа. Уол устунан мэхээнньик үлэтэ көстөн, дойдутугар хаалбыта. Сиэнньискэ ыарыытын сиһигэр уорбалаабыттара, олох даҕаны төбөтүгэр хаан туруулааҕа, искэҥҥэ кубулуйбут этэ. Куола балыыһаҕа кэллэҕинэ, табаарыһыгар кинигэ ааҕара, ыарыытын аралдьытан арааһы кэпсэтэллэрэ. Биир киэһэ киһитэ бэргээн сытара: «Ама олох олорон бүттэҕим дуу? Ыарахан ыарыы буулаан, мүччү туппакка, сөрөөн илдьэ барар буолла. Куола, доҕорум кыргыттарбын Дааһыҥкалаах Сардаанчыгы көрө-харайа сылдьаар, эйиэхэ эрэнэбин. Барыта этэҥҥэ буоллун», – ыарыыта бэрдиттэн, сымыһаҕын быһа ытыра-ытыра Сиэнньискэ барахсан бүтэһик этиитэ буоларын Куола сэрэйбитэ. Ол түүн, доҕорун тыына быстаахтаабыта...    Дария уһун унньуктаах сыллар тухары иитиэхтии сылдьыбыт кистэлэҥин, бүгүн Куолаҕа арыйарга сананна.    – Хайа, туох буоллуҥ? Ыарыйдыҥ дуу, тугуй? – Куола чэй иһэ олорон, Дария саппаҕарбытын көрөн ыйытта.    – Ньукулай, мин эйиэхэ этэрдээхпин. Ол саҕана, били түгэн кэнниттэн, эн куораттаабыт сураххын истээт, эйигин эккирэтэн хаста да бара сыспытым ээ... Сиэнньискэни аһыммытым, син сөбүлэһэн ыал буоллахпыт дии, – Дария куолаһа титирэстээн ылла. Арай хорсуммун киллэрэн, эйиэхэ билиммит буолуум, оччоҕо эн биһикки олохпут хайдах буолуо этэй?    – Тугу? Тугу этэҕин, Дааһыҥка? – Куола олоппоһун сыҕарытан, Дарияҕа чугаһаата.    – Эн иннигэр улахан буруйдаахпын. Ити сиэним ийэтэ Сардаанчык эн кыыһыҥ, эйиигиттэн оҕолуммутум, – Дария тобус-толору уунан туолбут хараҕынан Куоланы утары көрдө.    – Ии, Дааһыҥкам, барахсаныам, буруй буолуо дуо, аны кэлэн, дьол буоллаҕа дии! Көр эрэ, бу үөрүүнү, аны мин үс кыыстанным...    Бу күнтэн биир сыл ааһа оҕуста. Бүгүн Саҥа дьыл. Куолалаах Дааһыҥка оҕолорун көрсөөрү, күнү быһа ол түбүгэр түстүлэр, остуол хотойорунан ас бэлэмнээтилэр.    – Дьоммут кэллилэр, – диэттэрин кытта, дьиэ аана тэлэллэ түстэ, сиэннэрэ Айыына сүүрэн киирэн: «Эбээ, эһээ аата эһигини аҕыннахпыан», – диэт, иккиэннэрин кууһан ылан, сырылаччы сыллаата...    Куола күн сиригэр төрөөн-үөскээн, оҕо-сиэн минньигэс сытын хойутаан да биллэр, бэйэтин аан дойдуга саамай дьоллооҕунан ааҕынна. Бу буоллаҕа, туохха да тэҥнэммэт киһи дьоло.                 Татыйык- Татьяна Кириллина.
kyym.ru сайтан