Сааскы кус, анды булда түмүктэннэ. “Инстаграм”, бассаап хаартыскаларыттан көрдөххө, дьон кэпсээниттэн иһиттэххэ, быйыл ханна даҕаны кус ортоһуор соҕустук ааспыт быһыылаах. “Урукку сыллардааҕар элбэҕи ыттыбыт” диир киһи бэрт ахсааннаах.    Ол да буоллар булт кэмэ бэйэтэ туспа абылаҥнаах. Хаһан даҕаны, хайдах даҕаны кустаабыт-бултаабыт иһин, ол үтүө кэм туһунан кэпсээн өрүү умнуллубат.      Булка-алка сырыттахха араас көрүдьүөс, ыксаллаах-кыһыылаах, мүччүргэннээх түгэн элбэх буолааччы. Ол – туох да саарбаҕа суох. Бүгүҥҥү “Сонорго” булчуттар оннук түгэннэриттэн үллэһиннилэр. Урут түһэн эттэххэ, сорох дьон аатын, ханна бултаабытын этэртэн туттунна. Онон ааттарын-суолларын, дойдуларын-сирдэрин аатын уларытан суруйдубут.      Николай Александров, 72 саастаах:    – Мин сааны алтабыттан-сэттэбиттэн туппутум. Арыый улаатан, оскуола үрдүкү кылаастарыгар тахсан баран, бэйэм сылдьар, кэрийэр буолбутум. Онон көрүдьүөс да, мүччүргэннээх да түгэни күн баччаҕа диэри балачча көрбөхтөөбүтүм буолуо. Ол эрээри киһи өйүттэн ылбычча кэпсии охсоро кыайтарбат курдук. Арай доҕорбун кытта эһэҕэ түбэспиппин умнубаппыт.    Хас сыллаахха эбитэ буолла, бу диэн өйдөөбөппүн. 1990-с сс. ортолоругар быһыылааҕа. Доҕорбун Миитэрэйи кытта, оччолорго түөрт уоммутун ааспыт эдэрчи дьон, ыам ыйын бырааһынньыктарын саҕана дьиэ маһа көрүөхпүт, таарыйа көҕөннөөн киириэхпит диэн, “Бөлөрүүһүнэн” икки-үс хонукка үрэххэ тахсыбыппыт.    Үрэхпит бөһүөлэктэн наһаа ырааҕа суох, уонтан тахса килэмиэтир. Ол да буоллар суол-иис алдьанан турар кэмэ буолан, бэйэбит даҕаны күөххэ үктэммиппитин бэлиэтээн, бытаан соҕустук айаннаан киэһэлик тиийбиппит.    Дойдубутугар тиийэн көрбүппүт, былырыын күһүн куобах күрэҕин кэннэ хатаан барбыт сарайбыт аана аһаҕас, мала-сала, иһиппит-хомуоспут – бүтүннүү ыһыллан аҕай турар эбит. Ону холуочукпутугар тэптэрэн, улахаҥҥа уурбатыбыт. Остуолу-олоппоһу көннөрөн, ыһыкпытын киллэрэн аһаан, кыратык “эбинэн” баран, тыраахтартан утуйар таҥаспытын киллэрэн сыттыбыт. Ол онон ааста.    Сарсыарда утуйан туран баран сарайбытыгар ким кэлэн “ыалдьыттаан” барбытын дьэ өйдөөтүбүт. Суол-иис хайан көрбүппүт, саҥардыыта соҕус кэлэн барбыт. Онон сэрэхэдийии, кэтэнэ-манана сылдьыы буолла. Ол эрээри инньэ диэн хайыахпытый, соруктаах дьон быһыытынан күнүс тыаҕа тахсан мас көрдүбүт. Балачча сири хааман, син кыра дьиэ тахсар маһын бэлиэтээтибит уонна киэһэ кэлэн сэһээккэ оҥостон, кус маныы киирдибит.    Төһө өр олорбуппут буолла, былыта суох халлаан хараҥарарын, тыа күлүгэр уубут көстүбэт буоларын саҕана, тахсан чэйдээн киириэххэ диэн саҥардыы өндөрөҥнөһөн эрдэхпитинэ, арай, кэннибитигэр хагдаҥ от устун ким эрэ биһиги диэки үөмэр-хаамар икки ардынан иһэрэ иһилиннэ. Баара-суоҕа отучча миэтэрэлээх сиргэ. Биһиги, тыатааҕы баарын билэн кэтэнэ сылдьыбыт дьон, тута ким буоларын сэрэйдибит. Ол эрээри хайдах гыныахпытын, тугу дьаһаныахпытын хайабыт даҕаны билбэт. Улаханнык саллан, куттанан саҥата суох бардыбыт.    Киһи, тыынар тыыннаах баарын биллэр эрэ (дьиҥэр, сыппытын ыла сылдьар, биһигини тутан сиэри үөмэн иһэр кырдьаҕас буоллаҕа), арҕаҕыттан соторутааҕыта тахсыбыт, аччык аҥаардаах кыыл саба сүүрэн кэлэрэ биллэр. Отучча миэтэрэни аҕыйахта эрэ ойор. Ону доруобунан ытан туһаммаккын өйдүүр буоллахпыт. Саатар, хараҥата да сүрдээх.    Онтон Миитэрэйбэр “үрдүнэн” диэн биир тылы иһиллэр-иһиллибэттик эттим да, иккиэн хаһыыра түһээт, чыыбыстарбытын тардан кэбистибит. Дьээ уонна эмиэ хаһыытыы-хаһыытыы, сүүрэн иһэн сааларбытын ииттэн ыта-ыта, тыраахтарбыт диэки куоттубут.    “Бөлөрүүспүт” син тэйиччи турар курдуга эрээри, олус түргэнник тиийбиппит. Хата, кыылбыт сырсыбата. Кырдьыгынан эттэххэ, кинини көрөр да бокуой суох курдуга.    Ол түүн тыраахтар иһигэр олоро түһээт, халлаан сырдыырын саҕана тахсан сып-сап малбытын хомунан, бөһүөлэккэ киирбиппит уонна өйүүнүгэр үһүө буолан (Дьоскуоскай Туолук диэн булчут уолу илдьэ) тахсан, икки күн суоллаан, ол кырдьаҕаһы дьууктаабыппыт. Били сиртэн ырааппатах этэ. Биэ өлүгүн булан ол таһыгар сыппыт этэ.    Онон олохпор түбэспит биир мүччүргэннээх түгэним диэн ити. Сыыһа-халты туттубуппут буоллар, сааскы кырдьаҕас бырастыы гыммата биллэр.        Егор Рожин, 40 саастаах:    – Кэпсээтэххэ сэһэн-сэппэн элбэх буоллаҕа. Ол эрээри сүүрбэбин туолбут күһүммэр айылҕа биир дьиктитин көрөн турардаахпын.    Мин аҕам улахан сааһыта суох киһи. Хас эмэ сылга биирдэ эмэ, этэргэ дылы, “иэйиитэ” киирдэҕинэ, саа тутан күөлгэ-тыаҕа киирэр. Ол эрээри балыксытын чааһыгар – атамаан. Онон булка үксүгэр убайдарбын эбэтэр абаҕабын кытта сылдьыһааччыбын. Абаҕам биһиги эҥээр син биллэр, дьон билинэр сааһыта. Хара тыаны кэтэн улааппыт киһи, бөрөһүт.    Сүүрбэ сааспын туолар күһүммэр “хаһан да бултуу иликпин” диэн “ытаан-соҥоон”, бэрт өр сулуйан, үөрэхпин көтүтэн, кинини кытта тыаҕа тахсыһар буоллум. Ону даҕаны аҕыйах хонукка болдьохтоох. “Ытаан-соҥоон” диэни быһаардахха, таайым бэйэтэ аҕыс эрэ кылаас үөрэхтээх киһи. “Тоҕо салгыы үөрэммэтэххиний?” диэтэххэ, “үөрэҕи олох ылыммаппын, киирбэт. Как об стенку горох киһибин” диэн тыллаах. Ол эрээри үөрэхтээх дьону олус ытыктыыр, өрө тутар. Онон биһиэхэ “булгуччу үөрэниэхтээххит, киһи-хара буолуохтааххыт, үөрэҕи көтүтүө суохтааххыт” диэн сотору-сотору санатар идэлээх. Саатар, бэйэтэ оҕото-уруута суох буолан, биһиги туспутугар олус кыһаллар, “оҕолорум” диэн ааттыыр. Улахан убайбын уонна эдьиийбин кини Томскайга уонна Владивостокка ыытан үөрэттэрбитэ. Дьэ, ол иһин мин үөрэхпин көтүтэрбин олох абааһы көрөр.    Үһүөбүт. Абаҕабын кытта кини кыттыгаһа, чугас доҕоро баар.    Бастакы күн тахсан оннубутун-тойбутун булан, үүтээммитин сөхсүтэн баран, бүттүбүт, утуйуу буолла. Онтон сарсыныгар халлаан сырдыыта туран сып-сап аһаан баран, суол-иис хайа, билсэ-көрсө (кинилэр инньэ диэн ааттыыллар) бардыбыт. Дьонум эрдэ сэрэппиттэринэн, мин тугу да элбэҕи саҥарыа, кинилэртэн хаалыа, тыаһыа-ууһуо суохтаахпын.    Ол курдук, балачча айаннаан биир үрүйэни туораан истэхпитинэ, чугас соҕус ычык иһигэр ыттарбыт үрэр саҥалара иһилиннэ. Дьонум тута тугу эрэ сэрэйдилэр быһыылаах да, тастарыгар таһаарбатылар. Туран кыратык иһиллээн баран, ыттар саҥаларын хоту бардылар. Мин батыстым.    Кыратык айанныы түһэн баран, аттары баайан, сатыылаатыбыт. Дьонум көрдөххө тутталлара-хапталлара бытаан баҕайы курдук эрээри, мин нэһиилэ саппай уопсан иһэбин. Саатар, ычык ойуур, эбиитин былыр өрдөөҕүтэ уот турбут сирэ буолан, киһи нэһиилэ хаамар дойдута. Аны, сирэ уобах уоһа буолан иҥнэл-таҥнал түһэбин.    Дьиҥэр, ыттарбыт чугас баҕайы үрэр курдуктар этэ эрээри, ыксаабыт, тайах диэннэрин ытыһа охсуох санаабар, олус өр хаамтыбыт. Онтон биирдэ абаҕам мас быыһынан тугу эрэ ыйан көрдөрдө. Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм, арай, чуп-чугас мас быыһыгар туох эрэ улахан баҕайы маҥан дьүһүннээх хамсыыр, ыттары кытта охсуһар. Мин “тугуй-тугуй” диэн букатын өйдөөбөтүм. Тайах диэн кугас буолуохтаах этэ буоллаҕа.    Ол икки ардыгар икки өттүбүттэн саалар тыастара дэлби барда да, туох эрэ охтон “күр” гынна. Ыттарбыт ытыра-ытыра ырдьыгыныыр саҥалара иһилиннэ. Дьэ, доҕоор, сып курдук сиэлэн тиийэн көрбүппүт, мин үйэлээх сааспар көрбөтөх муус маҥан дьүһүннээх тайаҕым сытар эбит. Абаҕам аах эмиэ соһуйуу-өмүрүү бөҕөлөрө. Кинилэр диэтэх дьон бу хара тыаны кэтэн бултаабыттара хас эмэ уонунан сыл буоллаҕа. Ол эрээри манныгы өссө түбэһэн көрө иликтэрэ үһү. Арай, абаҕам доҕоро урут альбинос андаатары туулаабыттаах үһү.    Онон сүүрбэ сааспын туолар күһүммэр, бастакы улахан булпар, дьиктитик сылдьан, айылҕа сэдэх көстүүтүн көрөн турабын. Ол тайаҕы астаабыппыт, атын кыыллартан туох да уратыта суоҕа. Арай түүтүн төбөтүттэн саҕалаан туйаҕын, муоһун тумсугар диэри бүтүннүү муус маҥан этэ.        Прокопий Шадрин, 55 саастаах:    – Урут куобах күрэхтэрин саҕана араас көрүдьүөстээх түгэннэр буолуталыыллара. Сүүһүнэн эр киһи сылдьар буоллаҕа. Онон ким эмэ сыыһа туттуо эрэ кэрэх, ол күн ыстыыр ыас, “кэрэ” кэпсээн буолар. Арыт күрэххэ сылдьан көргө-күлүүгэ киирэн, үйэлэрин тухары хос ааттаммыттар кытта бааллар. Холобур, ыаллыы нэһилиэкпитигэр Чохчойор (сороҕор Чохчойбут, кэлин букатын даҕаны Чохчо, Мистер Чо буолбут) диэн киһи баар. Ол аата маннык иҥмитэ.    Дьиҥнээх аата Сэмэн диэн. 1990-с саҕаланыыларыгар, бүтэһик улахан күрэхтэр саҕана, 50-ча буолан үс бырысыаптаах тыраахтарынан Саһар үрэххэ куобахтыы киирдибит. Ол саҕана мин ойоҕум дойдутугар олорорум.    Үрэхпитигэр тоҕус саҕана тиийээт (сарсыарда 5 чаастан эҥин хоҥнон айанныырбыт), табаахтаан, сүбэлэһэн баран хаампытынан бардыбыт. Ол курдук сылдьан, эбиэккэ диэри син балачча куобаҕы, биир ойуһары ыттыбыт. Үөрүү-көтүү бөҕө буолан, чаас курдук олорон эбиэттээтибит, сынньана түстүбүт.    Эбиэттэн киэһэ эмиэ улахан систэри быһа түһэн, хаампытынан бардыбыт. Күрэх хайдах хаамарын саҕаһыттар салайаллар. Онон аллараттан сотору-сотору “үөһэлэр үмүрүйүҥ”, “ортокулар тахсан биэриҥ”, “хаһыыгытын күүһүрдүҥ”, “эбэн биэриҥ” эҥин диэбит курдук араас хамаанда кэлэр. Биригэдьиир эппитин хааман иһээччилэр бэйэ-бэйлэригэр тиэрдэллэр, ол курдук илдьит “хотоҕостуу” субуллар.    Дьэ, ол курдук биирдэ Лампарыкы сиһин хааман истэхпитинэ, арай, аллараттан “Сэмэн чохчойор үһүө-ө!” диэн “илдьит” кэллэ уонна салгыы ааһа турда. Тыа иһэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьон күлэр саҥатынан күүгүнэһэ түстэ. Аат иҥтэҕэ ол.    Ол күнтэн Сэмэни өрүү Чохчойор диир буолбуттара. Дьиҥэр, хааман иһэн иһэ ыалдьан аттынааҕы киһитигэр “иһим ыарыйда. Чохчойон баран тиийиэм” диэбит үһү. Оттон анараата үөнэ баппакка, улахан “илдьит” ыыппыт.   Альберт Капрынов.
kyym.ru сайтан