70-с сылларга Орто Бүлүүгэ олоро сылдьыбыттааҕым. Онно биир дьикти түбэлтэни истэн турабын.     ***    Биир эдэр киһи күһүөрү Лөкөчөөнтөн Дьөккөҥҥө диэри сатыы айаннаан испит. Борук-сорук буолбут. Айылҕа иһийбит. Айанньыт түҥкүр-таҥкыр түспүт, олус сылайбыт. Арай ол истэҕинэ, айанын суолуттан тэйиччи кутаа уот күлүмнүүрэ көстөр үһү. Сэниэтэ эстибит, дэлби илистибит киһи «һуу, хата, хайа эрэ булчут кэлэн кутаалана олордоҕо» диэн, иһигэр сүрдээҕин үөрбүт. Суолуттан туораат, уот диэки барбыт. Үөрүүтүттэн сэниэлэммиккэ дылы буолбут. Чугаһаан баран көрбүтэ, булчут буолбакка, кулуһуну дьон бөҕө тулалаан олорор эбит. Кини атаҕын тыаһыгар тоҕо эрэ кыһаллыбатахтар. Киһибит сэрэхэдийэн, хойуу лабаалаах мас кэнниттэн уоран кэтээбит. Тас дьүһүннэрин өйдөөн көрбүтэ – киһи сатаан ойуулаабат, киһиттэн атын сэбэрэлээх күтүрдэр олороллор үһү! Өссө мөккүһэллэр эбит. «Быйыл эдэрдэри эрэ ылабыт» диэн хатан саҥаны истээт, атахха биллэрбит. Дэриэбинэҕэ хайдах тиийбитин билбэккэ хаалбыт. Аҕылаан-мэҥилээн, ыксаан кэлбит киһини көрөн, олохтоохтор туох буолбутун туоһуласпыттар. Киһибит барытын кырдьыгынан кэпсээн биэрбитин итэҕэйбэккэ күлэн кэбиспиттэр.    Аам-даам туманы бүрүнэн, кыһын обургу тиийэн кэлбит. Эдэр дьон тыраахтардарынан күөл мууһугар киирэн иһэн быстахха былдьаммыттар. Ити түгэн кэннэ хас да эдэр киһи оһолго түбэһэн суорума суолламмыт. Онно биирдэ, дьэ, били киһи кэпсээнин саныы биэрбиттэр.   СӨХПҮТ.     Оҕонньор      Олоххо дьиҥнээхтик буолан ааспыт түгэн. Туох өйбөр хатанан хаалбытын кэпсээн көрүүм. ***    Былыр аҕам оҕо сылдьан түүн уута кэлбэккэ уҥа-хаҥас эргичиҥнии сыппыт. Күһүҥҥү түүҥҥү халлааҥҥа ый түннүгүнэн хоһу сырдатара үһү.    Ол сыттаҕына, оһох кэнниттэн кыра уҥуохтаах оҕонньор тахсан кэлбит уонна оһох үрдүгэр олорунан кэбиспит. Ый сырдыгар баттаҕа маҥхайара үһү. Аҕам ол оҕонньору көрөн, уҥуоҕа халыр босхо барыар диэри олус куттаммыт. Эдьиийин уһугуннарбыт, иккиэн атахтаһан утуйаллар эбит. Ыксаан хаалан, элбэҕи саҥарбатах, «көр-көр» эрэ дии-дии ыйаахтаабыт. Били оҕонньорбут, оҕолор сибигинэһэр саҥаларын истэн, эргилгэ биэрбит уонна оһохтон ыстанан түһэн, кинилэр диэки уун-утары хааман кэлбит. Уйулҕалара көтүөр диэри куттаммыт оҕолор суорҕаннарынан бүрүнэн кэбиспиттэр. Хайдах эрэ суорҕаны тардыалыыр курдук үһү. Аҕам убайа икки ардыларыгар тугу да сэрэйбэккэ утуйбутун курдук утуйан буккуруу сытар эбит. Абааһы оҕонньоро кинилэр ороннорун үрдүгэр тахсыбыт уонна долбуур үрдүттэн кыптыыйы ылар тыаһа иһиллибит. Уончалаах оҕо саҕа үрдүктээҕэ үһү.    Оронтон түһэн, атын хоско киирэн хаалбыт. Аҕам аах былыр ыаллары кытта дьукаахтаһан олороллор эбит. Өр-өтөр буолбакка, кыһыл оҕолоро ытаан тоҕо барбыт. Аҕам аах ойон туран, дьукаах дьонноругар тугу көрбүттэрин кэпсээн биэрбиттэр. Абааһы оҕонньоро убайын үрдүгэр кумааҕы сыыһын кырыйбыт. Ол кыырпахтара муостаҕа ыһылла сыталлара үһү. Ити түгэн кэннэ аҕам утуйарыгар сыттыгын анныгар саха быһаҕын уктар буолбут. Били ытаабыт кыһыл оҕо барахсан өр-өтөр буолбакка өлөөхтөөбүт. Ол кэнниттэн абааһы оҕонньоро биирдэ даҕаны көстүбэтэх.     Хоруохаптар абааһылара      Балаттан 8 килэмиэтир ыраах сиргэ, Быһыттаахха, «Чыппыан дьиэтэ» диэн сир баар. Бу сиргэ 1920 с. Г.А. Старостин (хос аата Хоруохап) оҕонньордоох убайдара Чыппыан диэн өлбүт киһи дьиэтигэр олорбуттар. ***    Оҕонньор эмээхсининиин уонна ийэлэрэ, икки хараҕынан көрбөт кырдьаҕастыын, үһүөлэр эбит. Уолаттара Ыстапааннаах Уйбаан улаатан, ыал буолан, туспа буруо таһаарынан атын сиргэ көспүттэр. Дьиэлэрэ үргүлдьү хотонноох, сыбаҕа суох сиэрдийэ быыстаах. Ол аттыгар эмээхсин сытар эбит. Абааһы бастаан эмээхсини быыс нөҥүө үтэһэ маһынан анньан сүгүн утуппатах. Хас да хонук тулуйа сатаан баран, эмээхсин дьонугар кэпсээбит.    Абааһы буулаабыт оронугар дьукаах киһилэрин утуппуттар. Абааһы ордук сүрдэммит. Быыс хайаҕаһы үтэһэнэн суптурута анньа-анньа, өссө эбиитин орон анныгар киирэн, орон маһын түөрэ сүргэйэр буолбут. Утуйар уу мэлийбит. Дьиэлээхтэр ыксаан, чугастааҕы тоҕой ыаллартан хорсун дьону ыҥыран хоннорорго күһэллибиттэр. Биирдэ хоргуһа суоҕунан аатырар Г.Д. Слепцову (Хардьыгынааны) ыҥыран ылбыттар. Кини сытарын кытта эмиэ абааһылара суптурута анньыталаан барбыт. Хардьыгынаан этиһэ сыппыт: «Абааһы да буолларгыт, сүгүн буолуҥ, утуйарбар мэһэйдээмэҥ». Кырдьык-хордьук, чочумча тохтообута буолбуттар. Онтон саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, хотон иһигэр тыас өрө хабылла түспүт, сүөһү орулааһына сүрдэммит. Дьиэ иһинээҕи дьон тымтык уматан, бука бары киирэн абааһы сүөрбүт ынахтарын баайталаабыттар. Дьиктитэ диэн, иккилии ынаҕы кутуруктарыттан холбуу баайаллар эбит. Уонунан хонукка бу ыалы буулаабыт абааһылар олохтоох дьону, ыалдьыттары, хоноһолору утуйар ууларын уйгуурдубуттар, куттал бөҕөҕө киллэрбиттэр.    Кэтээн көрөн баран, үс абааһы баар эбит диэн быһаарбыттар. Киэһэ күөстэнэр кэмнэригэр үс өлүү эттэрэ сүтэн хаалар буолбут. Дьиэлээхтэр «хоноһолорбутугар» диэн киэһэ аайы үстүү кырбас эти өлүүлүүр идэлэммиттэр. Умнан өлүүлээбэтэхтэринэ, күөстэригэр ол-бу куһаҕаны, сүөһү сааҕын эҥин угаллар эбит. Кырдьаҕастар сүбэлээннэр, сүөһүлэрин туомтуу баайар идэлэммиттэр. Сүөһү быатын сатаан сүөрүмүнүэ, онтон ыла босхо ыыппат буолбуттар. Ол оннугар уулуу киирбит сүөһүлэри ойбоҥҥо симэ сатыыр идэлэммиттэр. Кыһалҕа бөҕө кыһайан, кыһын ортото дьиэлээхтэр Хомо Үрдэ диэн сиргэ көһөргө былааннаммыттар.    Саҥа дьиэҕэ үс хоммуттарын кэннэ, абааһылар эмиэ бу баар буола түспүттэр, моһуоктаабытынан барбыттар. Эҥинэ бэйэлээх эрэйи көрөн урукку дьиэлэригэр төттөрү көспүттэр. Биирдэ Хардьыгынаан киэһэ атын аһатан баран дьиэҕэ киирбитэ, соҕуруокка оһох диэки өттүгэр кыһыл чааскы саҕа харахтаах киһи кэтэҕиттэн өйөнөн турара үһү. Таһырдьаттан тутан киирбит үҥүүтүнэн охсубутугар абааһыта сүтэн хаалбыт. Ити да түгэн кэннэ моһуоктууллара уурайбатах. Бу кэмҥэ Арыылаах баайа Е.С. Покатилов кыыһа ыалдьыбытыгар Табалаах аатырбыт Кыыстара диэн ойуунун ыҥыртарбыттар. Ойуун Хаҥалаһынан кэлэн иһэн, Омохто сиһин оройугар тохтоон турбут уонна Хоруохаптар балаҕаннарын көрөөт: «Сүрдээх да «хоноһолоох» ыаллар бааллар эбит», – диэн саҥа аллайбыт. Ойуун Арыылаахха кэлбитин истэн, Хоруохап оҕонньор сиргэ тиийэ бокулуоннаан ааттаһар: «Биһиэхэ баар абааһылары суох оҥорон көмөлөс. Сүгүн олордоллоруттан аастылар». Кыыстара ойуун сөбүлэспит уонна: «Түннүгү, үөлэһи бүөлээн тоһуйаарыҥ», – диэбит.    Болдьохтоох кэмигэр Кыыстара ойуун балаҕаҥҥа чугаһаабытыгар били «дьукаахтар» тыастара сүрдэммит. Ойуун, таҥаһын таҥнан, дүҥүрүн, былаайаҕын күүрдэн баран, кутуруксут уолунуун кыыран барбыт. Ортолуу кыыран истэҕинэ, аан айаҕар охсуһар курдук тыас өрө барчалана түспүт. Ойуун тойугар: «Хараҥаҕа турдахпына, Хардьыгынаан Хабырылла хатыһынан харахха биэрдэ. Абытайбыан! Оҕотун сиэх киһи кыайан туппатым. Улахан абааһы – бу эһиги убайгыт Чыппыан үөрэ буолабын» — диэбит. Онтон да элбэҕи саҥарбыт. Ойуун кыыран бүтэн баран: «Охсуһан абааһылары нэһиилэ кыайдым. Халҕан иһигэр сахсырҕа буолан саһан хаалбыттарын нэһиилэ булан ыллым уонна Айаан кырыытыгар турар чөҥөчөккө өртөтөлөөн кэбистим. Ол чөҥөчөк айааны туораатаҕына, абааһылар босхолонуохтара», – диэбит.    Дьон кэлин: «Кырдьык, оннук чөҥөчөк баар. Айааны сыыйа туораан, кураанахха бэрт кыранан тахсыбакка сытар», – дииллэрэ. Онтон бэттэх Хоруохаптары буулаабыт абааһылар сүппүттэр. Кэлин Хоруохаптар ааттаах үчүгэйдик олорбуттар. Оҕо-уруу тэнийэн, аймах-билэ дьоно билигин да Сартаҥ диэки олороллоро биллэр.   Н.Петров.     Иччи баар эбит      Бу түбэлтэ 70-с сыллар ортолоругар буолбута. Ол сыл хаара суох ичигэс күннэр турбуттара. Мин ити кэмҥэ оройуон Сэбиэтигэр гражданскай оборуона начаалынньыгынан үлэлиир этим. ***    Оройуон биир улахан тэрилтэтин үлэһиттэрин кытта сүбэлэһэн баран, бэһиэ буолан Ньурбачаан нэһилиэгин сиригэр куобахтыы барарга быһаарыммыппыт. Үлэ бүтэһик күнүгэр аһыыр аспытын, балааккабытын, сэппитин-сэбиргэлбитин оҥостон ЛУАЗ массыынанан икки хоно диэн айаннаатыбыт. Икки чаас кэриҥэ айаннаан Коойтон диэн сайылык пиэрмэ таһыгар, үөһэ соҕус өтөҕү булан түһүүлэнэргэ быһаарынныбыт. Манна биир сэнэх соҕус, түннүктэрэ салапаанынан бүрүллүбүт дьиэ баар эбит. Бултуу, сынньана кэлбит дьон быһыытынан ас-астанан, хонор сирбитин оҥостон бардыбыт. Аҕа саастаах аксакаалбыт Тиэхээн: «Уолаттар, бу киэһэ тоҥороору гынна. Хаардыан да сөп. Онон балааккабытын дьиэ иһигэр хаххаҕа туруоруоҕуҥ», – диэтэ. Биһиги дьиэ иһигэр от тэлгээн баран, балааккабытын туруоран кэбистибит. Аспыт буһуор диэри чугастааҕы сири-уоту кэрийдибит, былыргы киһи уҥуоҕа баалларын сонурҕаан көрдүбүт. Чэйбит оргуйбутугар айылҕаҕа тахсыбыт дьон сиэринэн, уоппутун аһатан, бэйэбит даҕаны сөп соҕустук аһаан баран утуйдубут. Бастакы түүммүт этэҥҥэ ааста.    Сарсыныгар тыаны кэрийэн иккилии куобаҕы өлөрдүбүт. Киэһээҥҥи аһылыкпытын аһаан баран, утуйаары оҥостон эрдэхпитинэ, Ньурбачаан уолаттара кэлэн аастылар. Дьоммутун атааран баран, балааккабыт иһигэр бары кэккэлэһэ сыттыбыт. Мин таспар кытыыга – Баһылай, ортоку – Ньукулай, онтон – Тиэхээн, биир кытыыга Сааска сыталлар. Мин сытаат да утуйан хааллым. Түүн ортотун саҕана Ньукулай анньыалаан уһугуннарда: «Уйбаан, иһит эрэ! Ким эрэ сылдьар!» Өйдөөн истибитим, кырдьык, дьиэбит иһигэр ким эрэ хаама сылдьар, таһырдьа киирэр-тахсар, ааны күүскэ лип гына сабар. Мин, били, мааҕын ааспыт Ньурбачаан уолаттара төннөн кэллэхтэрэ дуу дии санаатым. Сааларбытын тыытыахтара диэн «кимнээххитий?» диэн хаһыытаан көрдүм да, хоруй суох буолла. Сааларбыт таска тураллара. Ол да буолар мин куттаары: «Кимнээххитий? Саанан ытыам!» – диэн өссө төгүл хаһыытаатым. Арай, кытыыга сытар Сааска, балаакка хаһаайына: «Уйбаан, ытыма, балаакканы алдьатыаҥ», – диэтэ.   Бары балааккабытыттан оронон таҕыстыбыт. Ким да суох. Таһырдьа таҕыстыбыт. Кыраһа хаар түспүт эбит. Дьиэ таһыгар туох да суол-иис суох. Ким тыаһы истибитин быһаарыстыбыт. Дьиэ иһигэр тыас баарын, аан аһылларын-сабылларын икки кытыыга сытар табаарыстарбыт истибэтэхтэр эбит. Бу сырыыга сааларбытын балаакка иһигэр, атахпыт таһыгар уурталаан утуйдубут. Хас саҕана эбитэ буолла, эмиэ Ньукулай анньыалыырыттан уһугуннум. Били «киһибит» эмиэ дьиэ иһигэр киирэн хаамыталыы сылдьар эбит. Куолутунан ааны аһар-сабар. Онтон бэтэрээ муннукка кэлэн турда. Остуолтан уҥуоҕу ылла уонна ыстаан хачыгыратан барда. Биһиги бары саҥата суох иһиллээн сыттыбыт. Сотору балаакка таһыгар сылдьар «дьукаахпыт» кырдьаҕас баҕайы киһилии куолаһынан сөтөлүннэ, куһаҕан баҕайытык «өөх» диэн баран, били балааккабыт хаһаайына Сааска сытар сирин диэки силлээтэ. Бу сырыыга Сааска балааккатын харыһыйбата: «Уйбаан, ыт! Ыт!» – диэн хаһыытаата. Биһиги бары ойон турдубут, балааккабытын сиҥнэрэ сыһан, таска ыстаҥалаһан таҕыстыбыт. Тахсан көрбүппүт – ким да суох. Дьиэ таһыгар таҕыстыбыт, эмиэ ким да баара биллибэт. Бары куттана санаатыбыт. Сааска уот отто-отто таһырдьа хонуохха диэтэ да, ким да сөбүлэспэтэ. Халлаан тымныыта бэрт. Төттөрү киирэн, балааккабыт иһигэр чүмэчи уматтан сыттыбыт.    Сарсыарда куобахтыы сылдьар булчуттар сааларын тыастарыттан уһугуннубут. Халлаан сырдыгар дьиэбит иһин сирийэн көрдүбүт. Хас муннук аайы доруобунньук суола бөҕө баар эбит. Биһиги да иннибитинэ дьон оннукка-манныкка түбэһитэлии сылдьыбыт диэн түмүккэ кэллибит. Дьиэ ааныгар «входи смеясь, выйдя не плачь» диэн сурук баарын аахтыбыт. Киэһэ дьиэбитигэр айанныырбытыгар “аксакаалбыт”, үрдүк үөрэхтээх түс-бас Тиэхээн «баччааҥҥа диэри ол-бу иччи суох дии саныырым, сыыспыт эбиппин» диэбитэ.    Айылҕа таайылла илик таабырына элбэх. Эт бэйэм тугу көрбүппүн-истибиппин, дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэни суруйдум. Дьонум аатын уларыттым.   Иван ИВАНОВ.
kyym.ru сайтан