90-с сылларга пиэрмэҕэ ньирэй көрөөччүнэн үлэлии сыл­дьыбыттааҕым. Ньирэй турар хотоно былыргы эргэ тутуу этэ. Сэлиэнньэттэн лаппа тэ­йиччи турара. Хас сарсыарда, күнүс, киэһэ үстэ кырыныах диэтэххэ, тэйиччитэ сылаалаах соҕус буолара. Онон сорох күн киэһээҥҥэ диэри ону-маны гыммыта буолан сылдьар идэлээҕим.        Эрдэ төрөөбүт ньирэйдэр котокулар, бытарҕан тымныыга хаарбах тутууга туран, тымныйан, үксүгэр истэринэн ыалдьан өлөллөрө. Эбиитин үөннээх сөтөлүнэн сутуллубуттар да ханна барыахтарай. Ол эрэн тымныыны этэҥҥэ туораабыттар, сайынын кимнээҕэр да бороохтуйан төлөһүйэллэрэ.    Сааһыары, биир күн, эмиэ идэбинэн, үлэбэр хаалан, кытыыга тахсан саалыс буолбут хаптаһын тобохторун биир сиргэ чөкөтө сырыттым. Торбосторум күрүөлэнэн турар сирдэрин диэки түннүк дуома баара. Ол түннүк аллараа өттүгэр ходуул буолбут от аннынан хаптаһын быга сытарын тардыалаһан мадьыктаһа турдум. Арай ол турдахпына, эмискэ хотон иһигэр торбостор мөхсөн тилигириир тыастара иһилиннэ. Онтон хайалара эрэ куһаҕан баҕайытык орулаата. Хайа эрэ торбуйах атаҕын кыбыттаҕа диэн, көрөөрү түннүгү арыйа баттаатым. Арыйааппын кытары уун-утары куһаҕан бэйэлээх кумааҕы курдук сирэй мылас гынаат, сүтэн хаалла.    Мин соһуйан, өмүрэн, хо­дуулум үрдүгэр ньахчас гына олоро түстүм. Олорон, соһуй­буппун, куттаммыппын аһара түһээт, сымыһахпын быһа ытыр­бытынан, бу сырыыга ба­ҕас аанынан хотоҥҥо киирдим. Киирбитим, ньирэйдэрим эрэйдээхтэр бэркэ өрүкүйбүт дьү­һүн­нээх муннукка мустан тураллар. Ороһулаан төрөөбүт күрэҥ өҥнөөх ньирэй барыларыттан буорайбыт дьүһүннээх, кутталыттан иччитэ суоҕунан көрөн тураахтыыр. Хотон иһин сүөһү иигиттэн-сааҕыттан ураты туох эрэ атын амырыын сыт тунуйбут. Ньирэйдэрбин уоскутан имэрийдэҕэ, тарбаатаҕа буолаат, таһырдьаны былдьастым.    Ол курдук киэһэ дьахталлар кэлиэхтэригэр диэри ходуулум үрдүгэр хотоммун иһиллии-иһиллии олордум. Ити кэннэ хотоҥҥо соҕотоҕун хаалбат, өр сылдьыбат буолбутум. Били, күрэҥ дьүһүннээх эрэйдээҕим күөххэ үктэммэккэ өлбүтэ. Ол кумааҕы сирэй сиэбитэ дуу, бэйэтэ иринньэх ньирэй тымныы хотону тулуйбатаҕа дуу...   Уопсай дьиэ күлүктэрэ     Бу уонча сыллааҕыта буолбут түбэлтэ. Балтым устудьуоннуу сылдьан саҥа тутуллубут уопсайга олорбута. Биирдэ ыалдьыттыы кэлэ сылдьан, бу дьулаан түбэлтэни кэпсээн соһуппуттаах.    Олохтообут хосторугар туох эрэ баар үһү. Хос аанын иһит­тэн хатаан, күлүүстэрин тылын ааҥҥа хааллараллар эбит. Биирдэ киэһэ утуйаары сыттахтарына, ааннарын ким эрэ тардыалыыр курдук, күлүүс­тэригэр иилбит киэргэллэрэ илибирээн олорор үһү. Ким эрэ кэлэн дьээбэлэнэр диэхтэрин, аан аннынааҕы быыс нөҥүө антах турар киһи атаҕа күлүктэнэн көстүбэтэх. Сүүрэн тиийэн ааны арыйа баттаабыттара – ким да суох. Ол түүн куттанан утуйбатахтар.    Аны биир күн күрүлүүр кү­нүс дьукаах кыргыттарын кытта кэпсэтэ олорбуттар. Оттон балтым оронугар сыппыт. Эмискэ үрдүгэр ким эрэ ыарахан баҕайытык миинэ түспүт да, хабарҕалаабытынан барбыт. Балтым, тыына хаайтаран, хардьыгынаан барбыт, илиитинэн мээнэ-мээнэ сапсыммытыгар кыргыттара соһуйбуттар. Эмиэ даҕаны “тугу-тугу дьээбэлэнэн бардаҕай” дии санаабыттар. Онтон киһилэрэ нэһиилэ “һуу” диэн салгын ылан, саҥарбытыгар, дьэ, туох эрэ буолбут диэн сэрэйбиттэр. Балтым илии кэлэн хабар­ҕалаан барбытын кэпсээбитигэр куттаммыттар. Бу кэнниттэн хоско ким даҕаны соҕотох хаалбат буолбут. Аны түннүк тас өттүгэр ынырык хатаннык кыыс часкыйарын куруук истэллэр эбит. Мантан куттанан, кэлин хайалара даҕаны хосторугар хоммот буолбут.    Биирдэ кинилэр хосторун анныгар олорор оҕолор: “Түүнү быһа хоскут иһин уларыттыгыт дуо, ону-маны соһор тыаскытыттан утуйбатыбыт ээ”, – диэн соһуппуттар.    Кыргыттар ыксаан, таҥара дьиэтиттэн чүмэчи аҕалан хосторун ыраастаабыттар. Биир муннуктан олох хап-хара буруо тахсыбыт. Бу ыраастаммыттарын эрэ кэнниттэн хосторугар туох да биллибэт, араас тыас-уус иһиллибэт буолбут. Дьэ, куттал, саҥа тутууларга даҕаны эҥин араас баар буолар эбит.   Эмээхситтэр суолунан иһэллэрэ      Сэбиэскэй былаас саҕана буолбут түбэлтэ. Сайын үгэн­нээн турар кэмигэр биир пиэрмэ ыччаттара оттуу сылдьыбыттар. Бириэмэлэрэ бүтэн, сайылыктарыгар былыргы ЗИЛ массыына куусабыгар олорсубуттар. Айаннаан иһэн кыргыттар ырыа-тойук, уолаттар кэпсээн-ипсээн бөҕө буолан элээрдэн испиттэр. Биир уол айдаантан куотан, массыына кэбиинэтигэр олорсубут. Ол иһэн көрдөхтөрүнэ, аара суолга икки эмээхсин сэргэстэһэ хаамсан иһэллэр эбит. Суоппар тохтоон иккиэннэрин куусабыгар олордубут. Кэннигэр баар ыччаттар эмээхситтэр үөһэ тахсалларыгар көмөлөспүттэр.    Ити бириэмэҕэ биир хаты­ҥыр эмээхсин урут тахсан баран, кэбиинэ түннүгүттэн чугас олорбут уонна кэбиинэҕэ баар уол диэки дьикти баҕайытык көрөн ылбыт. Уол соһуйан, иннин диэки хайыспыт. Ол кэннэ салгыы айаннаабыттар.    Дэриэбинэлэригэр чугаһаан иһэн уол куусапка баар дьону өҥөйөн көрбүтэ, ыччаттары кытта биир эрэ эмээхсин баар эбит. Уол соһуйа санаабыт. Онтон, тиийбиттэрин кэннэ, ыччаттартан уонна суоппартан ыйыталаспыт: “Эмээхситтэр иккиэлэр этэ дии, биирдэстэрэ ханна барбытай?” Онуоха бары биир эрэ эмээхсин олорсубутун эппиттэр. Уол дьиктиргээн соҕотох эмээхсинтэн ыйыппытыгар анарааҥҥыта куттанан уолуйа сыспыт уонна: “Хас да биэрэстэни соҕотох хааман иһэн, эһиги массыынаҕытын көрөн олус үөрбүтүм, мин суос-соҕотох этим, аттыбар ким да суоҕа”, – диэбит.    Кэлин бу эмээхсин, өссө хас да сыл устата туох да буолбакка, хос сиэннэригэр тиийэ кырдьыар диэри олорбут. Ону кэлин: “Арааһа, Иэйэхситим аттыбар сылдьыбытын, били, аһаҕас эттээх уол көрбүт буолуон сөп", – диэн этэрэ үһү.   Инстаграм “Хараҥа хос” бөлөҕүттэн.   Ол саас      Түүн ортото этэ. Таһырдьа ыас-хараҥа. Чүмэчи уматаммын, ас суулаан аҕалбыт ха­һыаппытын ааҕан букунайа олоробун. Тыаһы-ууһу бары­тын иһиллиибин. Түннүгү одуу­лаһабын даҕаны, туох да көстүбэт.    Арай эмискэ туох эрэ тыас иһилиннэ. Аан таһыгар тиийэн, тохтоон туран иһиллээбиппэр, бөдөҥ баҕайы киһи ыарахан-ыараханнык хардыылаан кэлэн иһэригэр майгынныыр атах тыаһа лаһырдыыр. Акаары санаабар, убайдарым кэллилэр диэн, таһырдьа ыстанан тахсааччы буолбутум. Ыт охсор киһи суох. Уу чуумпу. Ити курдук, хаста даҕаны таһырдьа тахса сылдьыбытым эрээри, кими да булан көрбөтөҕүм.    Мэник-тэник буоламмын буолуо, куттанар эҥин диэни билбэппин. Ама, иччи, абааһы диэннэрин итэҕэйиэм баара дуо? Убайдарым оонньоһоллор диэн, хата, куоласпын соното-соното үүтээним тула өрө эккирии сылдьыбытым. Ол сылдьан, таһырдьа борук-сорук буолбутун да өйдөөбөккө хаалбытым. Тыаһы-ууһу иһиллии түһэн баран, сылаас сиргэ киирэн, сытынан кэбиспитим.    Арай, доҕо-оор... Эмискэ нухарыйан иһэн этим-сииним уу билик буолан, сарылаабытынан сиргэ биирдэ олоро түстүм. Туохтан эрэ сап-салыбырас, ип-илигирэс буолуохпар диэри куттаммыт этим. Икки иэдэспин охсуна түһээт, таһырдьа сүүрэн тахсыбытым. Арай көрдөхпүнэ, тыа саҕатыгар сырдык былаачыйалаах дьахтар хаама сылдьар. Аны үөһээ өттө көстүбэт, уһун былаачыйалаах эрэ буолан, дьахтарга маарынныырга дылы. Аҕыйах мүнүүтэ устата ол дьахтары одуулаан, дөйөн турбутум. Сирэйэ-хараҕа көстүбэт, тиит мас таһыгар тугу эрэ гы­нарга дылы этэ.    Мин киниттэн харахпын араарбаппын. Халлаан улам-улам сырдаан барбыта. Дьахтарым баараҕай тиити өрө мыҥаан хамсаабакка турбута. Мин кэтэһэ сатаан баран, утары хаамааччы буоллум. Арай, доҕоор, били дьахтарым туох эрэ кыылга кубулуйа оҕуста. Өрө ойон баран, тыа саҕатыгар киирэн, “ньылбырыс” гынан хаалбыта. Ити курдук, көрүөх бэтэрээ өттүгэр суох буолан хаалла. Аҕыйах мүнүүтэ буолан баран, убайдарым сүүрэн кэлбиттэрэ. “Сылгы хаһыытыгар маарынныыр дьикти хаһыы иһилиннэ”, – дэспиттэрэ.    Урут хаһан эрэ биһиги алааспыт таһыгар өссө биир күөл баара эбитэ үһү. Кэлин уолан хаалан, суох буолбут. Ол күөлгэ эдэр дьахтар ууга түһэн өлбүт эбит. Ити дьахтары өтөр буола-буола дьоҥҥо көстөн ааһар дииллэр. Сорох дьон “сылгы сирэйдээх дьахтары көрбүппүт” диэн кэпсииллэр.   Д.Яковлев кэпсээниттэн.   Ааны арыйан куһаҕан тыыны дьиэбэр киллэрбиппин      Оччолорго кыракый дэриэ­бинэҕэ олохсуйан олорорум. Бэйэм үлэлиибин, кэтэх ха­һаайыстыбабытыгар ынах-сылгы буолунай. Саас буолан, ынах төрүүрэ элбээн, хо­тоҥ­ҥо үлэ үгэнэ. Үгэс курдук, киэ­һээҥҥи үлэни үмүрүтэн кии­рэн, дьыбааҥҥа сынньана сытабын. Аҕабыт суоҕа. 7-с кылааска үөрэнэр кыыһым бэйэтин хоһугар баара. Аттыбар куоскам кэккэлэһэ сытар, мин сэмээр баайа олоробун.    Арай, ол сыттахпына, күү­лэ­бит иһигэр туох эрэ тыас иһил­лэргэ дылы буолла. Мин аахайбатым, баайбытым курдук баайа олордум. Сотору буолаат, тыас эмиэ иһилиннэ. Баайа олорор сээкэйбин туора ууран, ааммын арыйан күүлэни өҥөҥнөөччү буоллум. Ким да суох. Кэлэн дьыбааммар оло­рон салгыы баайан киирэн бардым. Куоскам, дьыбаантан ойон туран, көхсүн бөгдьөттө. Кыы­һым сытар хоһун хайысхатынан көрө-көрө, курдьугунаа да курдьугунаа буолла. Испэр ытырыктаттым, куттанным. Ол киэһэни быһа куоскам аттыбыттан харыс да сири халбарыйбата.    Ый кэриҥэ буолан баран, кыысчааным эрэйдээх быс­тахха былдьанан күн сириттэн соһуччу барбыта. Кэлин өйдөө­төхпүнэ, ол киэһэ ааммын ары­йан, “куһаҕан тыыны” дьиэбэр киллэрэн оҕобун сиэппиппин. Онон дьиэ аанын арыйар сэрэхтээх эбит диэн түмүккэ кэлбитим. Кыыһым өлүөн уонча хонук иннинэ тэлгэһэбитигэр наар тоҥсоҕой кэлэн барара.   Нина К., Бүлүү.
kyym.ru сайтан