Эдэркээн Маруся Полоцкай куоракка “Кыһыл кириэскэ” саньытааркалыыра. Оттон саха саллаата Николай, сэриини Берлиҥҥэ түмүктээн, Белоруссияҕа бэрээдэги көрөөччүнэн сулууспалыы кэлбитэ...     Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспитэ      Хос эһэм Попов Николай Гаврилович 1926 с. муус устар 19 күнүгэр Таатта Уолбатыгар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Сэрии буолар сылыгар 15 эрэ саастааҕа. Калинин аатынан холкуоска эт саастыы оҕолорун кытта от, бурдук хомууругар үөрэ-көтө үлэлии-хамсыы сылдьыбыт. 1943 сыл бэс ыйыгар баара-суоҕа 17  саастаах эдэркээн уол аармыйаҕа ыҥырыллар бэбиэскэни туппут. Саатар, оруобуна ити кэмҥэ убайа Александр Курскай Тоҕойго дьоруойдуу охтубутун туһунан илдьити истэн, дьоно аймана сылдьар ыар күннэрэ эбит. Сааһын ситэ илик уолу байаҥкамааттар: “По дороге вырастет”, – диэн баран, строевой чааска анаабыттар. Иркутскай уобалас Мальта ыстаансыйатыгар байыаннай үөрэҕи барбыт. Онно үксэ фронтан инбэлиит буолан кэлбит байыаннайдар үөрэтэллэр эбит. Кыргыһыы толоонуттан эчэйэн, өлүүнү-сүтүүнү көрсөн, хабыр майгыламмыт эписиэрдэр аанньа нууччалыы билбэт саха түҥкэтэх дьонугар сыһыаннара кытаанах үһү. Биир эмэ бирикээһи сыыһа өйдөөн, түҥ-таҥ толоруоҥ эрэ кэрэх, сонно тута нэрээт биэрэллэрэ. Хата, сахалар ытыыга үчүгэйдэринэн, похуоту тулуйалларынан атыттартан ордук буоланнар, аҕыйахтык нэрээккэ тиксэллэрэ үһү.    1943 сыл ахсынньытыгар Мальтаттан хоҥнон, арҕаа аттаммыттар. Хос эһэм онтон ыла, биир дойдулаахтарыттан арахсан, суос-соҕотоҕун атын омук дьонун кытта сылдьыбыт. Польша таһынан Австрияҕа тиийэн, эрэспиэскэҕэ сулууспалаабыт. Бэйэтэ кэпсээбитинэн, Вена иһин кыргыһыы 3 ыйтан ордук кэм устата барбыт. Ньиэмэстэри төгүрүйэн олорон кыдыйбыттар. Сорох күн аҕыйах миэтэрэни иннин диэки сыҕарыйаллара. Биһиэттэрэ түүн баһаам үгүс прожекторынан куораты тыктараллара уонна уоттаах буулдьанан ытан субуруталлара үһү. Үлүгэрдээх урусхал кэнниттэн нэһилиэньэ хайдах тыыннаах хаалбытын хос эһэм сөҕө санаабыт.    Кини араас омук табаарыстардаах эбит. Ордук татаардары, поляктары уонна сибирээктэри кытта доҕордоспут. Атыттартан дьулуурдаахтар, эрэллээхтэр, ханнык да түгэҥҥэ доҕордорун туһугар дууһаларын да кэрэйбэттэр. Ол оннук табаарыһа кэккэлэһэн иһэн өллөҕүнэ, хос эһэм аймаҕа өлбүтүнээҕэр ордук хараастара үһү.    «Уопсайынан, сэриигэ киһи көрүҥэ билбэт. Бухатыыр көрүҥнээх сүрдээх улахан дьон киһи күлүгэр сөрүөстэ сылдьар түбэлтэлэрэ эмиэ баар буолааччы. Олор мин көрдөхпүнэ, үгүстүк өлөр курдук этилэр. Куттаммат киһи диэн суох, ону бэйэм эппинэн-хааммынан билбитим. Киһи куттаннаҕына, баттаҕа түһэр, тоһутталана сылдьар буолар. Ол гынан баран, ону барытын хам баттаан, бэйэ бодоҕун ыһыктыбакка, кытаанах санааны ылынан сырыттахха, дьиҥнээх буойун, сэрииһит буолаҕын. Саха балаҕаныттан сэриигэ барбыт киһиэхэ сэрии дьулаана биллэр суол. Дойдутугар кутуйаҕы да хам үктүүртэн туттуммут киһиэхэ киһини кыҥаан ытартан, ыстыыгынан анньартан ынырык туох баар буолуой?» – диэн хос эһэм кэпсээбит.    Биирдэ үс сөмөлүөтүнэн ньиэмэстэр  тыылларыгар десант быраҕар буолбуттар. Хос эһэм үһүс көтөр аалга түбэспит. Бастакы баран кэлбитин кэннэ, иккис десант төннөн кэлбит. Зениткалар наһаа күүскэ ытыалаабыттар. Хос эһэм аах сөмөлүөттэрин син биир тохтоппотохтор, ыыппыттар. Фрону нэһиилэ мүччү көппүттэр. Ол эпэрээссийэҕэ аҥаардас кинилэртэн 6 киһи өлбүт. “Төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн баран, соҕуруу дойду хараҥа түүнүн туһанан, бэйэбит дьоммутун булбуппут,”– диэн бойобуой сырыытын ахтара үһү. Аҕыйах десантник им балай хараҥаҕа өстөөх тыылыгар парашютунан ыстанан баран, уоттаах охсуһуунан өстөөх тыылын аймааһыннара, ыстыыгынан, буулдьанан суол солонон тахсыылара биир түбэлтэттэн биирдэстэрэ этэ. «Берлини сэриилээн ылар чиэс биһиги чааспытыгар тиксибэтэҕэ. Эрэсиэрбэҕэ Берлин анныгар турбуппут. Ол оннугар сэрии кэнниттэн сыл устата Берлиҥҥэ сулууспалаабыппыт. Манна поляктар, чиэхтэр, румыннар, эмиэрикэлэр, аангылыйалар уо.д.а. омуктар сэриилэрин чаастара барыта мустан, бэрээдэк сатарыйа сыспыта. Ордук сойууһунньуктар бу сэриини кыайбыт курдук туттуу-хаптыы бөҕөлөрө этэ. Биһиги маршал Жуков быһаччы дьаһалынан бэрээдэги олохтооһуҥҥа кыттыбыппыт. Бүтүннүү бойобуой бэлэмнээх, кыайыы ухханыгар ыллара сылдьар дьону бэрээдэктээһин уустук дьыала эбит этэ”.    Берлини ылан баран, хос эһэм бу курдук санаабытын умнубат эбит: «Бу үлүгэрдээх баай-талым олоххо олорон, түүлээххэ-көмүскэ суулана сылдьан, ньиэмэс фашистара биһиги дойдубутугар тоҕо саба түстүлэр? Оннооҕор сылгы турар көньүүһүнэлэрэ саха балаҕаныттан таһыччы ордук этилэр...” Кэлин араадьыйанан, тэлэбиисэринэн ханна эмэ буола турар сэрии туһунан иһиттэҕинэ, көрдөҕүнэ, эмиэ ити санааҕа төннөн кэлэрэ үһү. “Эмиэ ким эрэ туора соноон, уһаты уойан, сэриинэн ииригирэн эрдэҕэ”, – диэн быһа тойоннуур эбит. Сэрии кэнниттэн Венгрияҕа төннүбүттэр. Онтон Украинаҕа Рязанскай уобаласка, Белоруссияҕа сулууспалаабыт.    Белоруссияҕа Полоцкай куорат байыаннай полигонун таһыгар “Кыһыл Кириэс” госпитала баар эбит. Онно үлэлии сылдьар белорус омук кыыһа Маруся Лакомскаяны таба көрөн, таптаан, кэргэн ылан, дойдутугар Саха сиригэр 1949 сыллаахха демобилизацияланан кэлбит.    Аҕа дойду Улуу сэриитин  бэтэрээнэ Николай Гаврилович Попов бастаан Кыһыл Знамялаах 279-с стрелковай пуолкаҕа, онтон 317-с салгын десанын гвардейскай пуолкатыгар эрэспиэскэһиттэр чаастарыгар сулууспалаан, ытык иэһин толорбута. Алта сыл сулууспалаабыт кэмигэр барыта холбоон парашютунан 82-тэ ыстаммыт. Онтон 32-тэ – бойобуой.    Төрөөбүт Уолбатыгар  нолуок ааҕынынан, сылгы учаастагын сэбиэдиссэйинэн, элбэх сыл кадровай булчутунан үлэлээбитэ. Тоҕус бойобуой уонна үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, Аҕа дойду II истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта.   Кийиит буолан сүктэн кэлбитэ      Улуу Кыайыы 75 сылын хос эбэм Мария Ивановна сүһүөҕэр сылдьан көрсөрүттэн үөрэбит. Кини 1930 сыллаахха Белоруссия Витебскэй уобалаһын Кривоевщина дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Сэрии саҕаламмытыгар 11 эрэ саастаах эбит.     Оҕо сааһа сэрии ыарахан кэмигэр түбэспит. Кинилэр дэриэбинэлэригэр ньиэмэстэр кэлбиттэр. Аҕата сэриигэ барбыт. Ийэлэрэ 4 оҕону кытта хаалбыт, холкуоска үлэлээбит. Сороҕор ынахтарын толооҥҥо ыыллара. Ол сылдьан, партизаннарга иһитиннэриилэри  тириэрдэллэрэ. Улаатан эрэр Марусялаах элбэхтэ оннук сорудахха сылдьаллара. Биирдэ улахан убайа оннук сорудахха сылдьан, ньиэмэстэргэ  тутуллан, кырбанан өлбүт.    Кинилэр холкуостара тимир суол чугаһыгар баар эбит. Ол иһин оҕолор фашистары кэтииллэр, тугу билбиттэрин партизаннарга тыллыыллар эбит. Фашистар партизаннарга тыллаабыттарын биллэхтэринэ, «черный ворон» диэн массыынанан кэлэн, тыллаабыт киһини тутан илдьэ бараллара. Онтон ким да тыыннаах төннүбэтэх.    Тимир суол аттыгар дьиэлээх дьону ньиэмэстэр дьиэлэриттэн үүрбүттэр. Хос эбэм аахха окуопа хастарбыттар. Ол окуопа хаһа сылдьан, бэйэлэригэр саһар сир оҥостубуттар. Хос эбэм аах онно олороллор эбит. Ардах түстэҕинэ, наһаа сииктээх буолан, куор, тиип, краснуха ыарыы туран, хос эбэм  кыра быраата уонна балта ыалдьан өлбүттэр. Окуопалар аттыларынан тааҥка бөҕө ааһар, прожектордарынан сырдаталлар, сөмөлүөттэр буомба быраҕаттыыллар эбит. Онно элбэх киһи өлбүт.  Хос эбэм ити айылаах ыарахан кэмҥэ хайдах тыыннаах хаалбытын сөҕөр эрэ. Аҕата сэрииттэн төннүбэтэх.        Сотору кэминэн тастыҥ эдьиийин кытта Полоцкай куоракка барбыт. Эдьиийин кэргэнэ сэриигэ хамандыыр эбит, кинилэр оҕолорун көрсүбүт. Эдьиийэ тимир суолга стрелочнигынан үлэлээбит. Сэрии кэмигэр ыарыы бөҕө турбут. Онно Москубаттан «Кыһыл Кириэс» быраастара кэлбиттэр. Икки кыыһы көмөлөһөөччүнэн ылбыттар, онтон биирдэстэрэ хос эбэм эбит. Кинилэри сандружинница дииллэрэ. Онтон Москуба быраастара барбыттарыгар, байыаннай госпитальга саньытааркалыы сылдьан, хос эһэбин – Николай Гавриловиһы – көрсүбүт. Эдэр дьон таптаһан, ыал буоларга быһаарыммыттар,  Полоцкай куоракка саахсаламмыттар.    Хос эһэм демобилизацияламмытыгар, санаата да тиийбэт ыраах Саха сиригэр кийиит буолан сүктэн барсыбыт. Икки аҥаар ый айаннаан, Дьокуускайга 1949 сыл от ыйын 28 күнүгэр тиийэн кэлбиттэр.    Уот сэрииттэн тыыннаах ордон, эбиитин кэрэчээн кэргэннээх кэлбит Николайы биир дойдулаахтара, уолбалар, эҕэрдэлии көрсүбүттэр. Соҕуруу дойду кыыһа Мария Ивановна саха балаҕаныгар олохсуйбут. Сыыйа саха үгэһин билэн, тылын баһылаан барар.    Поповтар 13 оҕону төрөтөн, билигин 49 сиэн, 67 хос сиэн, 8 хос-хос сиэн кинилэр олохторун салгыыллар.    Үлэ, тыыл бэтэрээнэ, элбэх үбүлүөйдээх мэтээллээх Дьоруой ийэ, «Таатта улууһун ытык кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайката Мария Ивановна Лакомская-   Попова биэнсийэҕэ тахсыар диэри Уолба балыыһатыгар саньытаарканан, дьыссаакка ньээньэнэн үлэлээбитэ.    Хос эбэм бачча сааһыгар тиийиэх быатыгар, буулдьа-буорах быыһыттан тыыннаах ордон, өссө хаһан да харахтаабатах Сахатын сиригэр олохсуйан, удьуорун тэнитэн, киһи киинэ гынан устар кэрэхсэбиллээх олоҕун олорон кэллэ.    Аҕа дойду улуу сэриитигэр Белоруссия, Германияттан чугас буолан, улахан охсууну ылбыта. Ону ааспыт, ыар кэми тулуйбут хос эбэбин “дьиҥнээх бэтэрээн” диибин.    Сэрии биһиги аймахха элбэх сүтүгү аҕалбыта. Ону сэргэ биһиги төрүүр төлкөбүтүгэр, хос эһэлээх эбэбин көрүһүннэрбитэ. Николай Гавриловиһы, сааһа кыра диэн, сыыйан кэбиспиттэрэ эбитэ буоллар, хос эбэбин кытта  көрсүө суох этилэр...    Дьэ, дьикти, дьылҕа диэн итинник мындыр, киһи үөйбэтэх өттүттэн соһуччу түгэннээх буолар эбит.   Айтал Яковлев, XI кылаас, Саха гимназията, Дьокуускай к.
kyym.ru сайтан