Хоту саас кус ытыытын кэмэ – туохха да тэҥнэммэт кэрэ кэм. Устар кыһыны быһа суорҕан-тэллэх киһитэ буолбут ыарыһах баҕа санаата “хайдах эмэ гынан кус ытыытыгар тиийбит киһи ньии“ диэн өһө. Оттон ол таласханнаах кэмигэр тиийдэҕинэ, хантан эрэ көөс-сэниэ киирэн, баччааҥҥа диэри дьиэ бөҕө буолан нэһииччэ сыппыт бэйэтэ оттон-мастан тутуһан булка барсаары хачыгырайбытынан барар. Ол кырдьык быһыылаах: инбэлиит Сэрэмээт, “соторулуура чугаһаабыт“ диир кырдьаҕастара, саас эрэ кэллэр, сирэйэ-хараҕа сырдыыр, сырыыта киирэр.      Кирииһэ (уопсастыбаннай миэстэҕэ эдэр учууталы Григорий Ильичтэн атыннык ааттаабаттар), олохтоох дьон этэллэринэн, “дайды ыччата“, сөҕөөн сөҕөр. Күн төрөт киирбэт: күнүстэри-түүннэри эргий да эргий. Үөрэммэтэх киһи (ордук Дьокуускай эргинтэн кэлбит киһи) биир туспа эрэйгэ тэбиллэр. Кырдьыга даҕаны, суукканы суукканан сып-сырдык турара туох аанньа буолуой. Утуйар баҕаттан киэһэ аайы хоһун төннөгөн суорҕанынан сабан төбөгөрэр. Ити төбөгө-садьыгы аахсыбатахха, бу дойду сандал сааһа оһуобай.    Араас көтөр дьиэҥ таһыгар кытта кэлэн түһэр, сонурҕаабыттыы, тэлгэһэҕэ хааман дуодаҥныыр, ас тобоҕун хомуйан сиир. Ол көрүүтэ, ол умсулҕана. Манныкка түөрт эркин иһигэр хаайтаран олоруоҥ дуо, айылҕа итиччэ уһуктубутун кэннэ?! Чырып, тыыраахы, тээкэт, хопто, араас кус саҥата кулгааххыттан саараама тахсыбат. Биир кэм күйгүөрүү.    Ыраах айанныахтаах кусчуттар аарыгыран-айманан барыталаабыттара, арай чугас эргиннээҕилэр эрэ хаалбыттара. Бу дойдуга аймах аймаҕынан, кыралыын-улаханныын уруккуттан бултуур-балыктыыр сирдэригэр уончалыы хонукка айанныыллар. Кирииһэ сөхпөтэ диэн, дьахталлар кытта барсаллар. Холобур, биир өөрэнээччитин ийэтэ Палагыайа, сааламматар да, илимньит бэрдэ өһө. Онно тиийэн бултаабыт муҥурун туустуур, сордоҥун хачыр оҥорор дииллэр. Өһөс кылааска өөрэнэр Өлөөчөгэ 28-с халыыбырдаах саатынан чугастааҕы дьорооннору (көлөччэлэри) кэрийэн кураанах куһу, хара сирэмҥэ сохсоҥолоһор арбаҕар баттахтаах бараахтары холбуу-холбуу ытыалаан, баһаамы бултаан аһатар өһө. Бу дойдуга булчуппун дэнэр киһи кураанах куһу, барааҕы ыта да соруммат. Арай “хараны“ суохтаатахтарына, ити Өлөөчөк курдук кыра уолаттара бэйэ иитиитэ ботуруоннарынан бултаабыттарын көөстэнэллэр.    Ким кими кытта бултуохтааҕа быдан эрдэ биллэр. Арай ыраах сиртэн хомондьуруопкаҕа диэн кэлбит тойоттор ол үгэһи кыратык уларытыахтарын сөп. Ол гынан баран нэһилиэк баһылыга кинилэри кимнээххэ эрэ (ыкса билэр дьонугар) сыһыарар, онон туох да сахсаан тахсыбат. Кус ыта айанныырыгар сокуоннай сааһын сиппит сааһыт үс бытыылканы атыылаһар «нуормалаах».  Маны хайаан да ыларыҥ наада курдук, ис да иһимэ. Ити гынан баран, бу дойдуга итинтэн сылтаан дэҥ-оһол тахсыбыта диэн суох. Кыра эрдэхтэн булка үөрэммит, сиргэ-уокка сыһыамах буолан диэххэ сөбө буолуо. * * *    Кирииһэни хайа да «хамаанда» сыһыарбатаҕа, бэйэтэ да тылламматаҕа, эбиитин эксээмэн тутардаах. Кырдьаҕас учуутал Баһылай Тиихэнэбис 16-с халыыбырдаах биир уостаах саатын уларсыбыта, балтараа сүүсчэкэ ботуруоннаах. Инньэ гынан дьиэтиттэн түөрт биэрэстэлээх күөлгэ бултуур буолла. Ким да дураһыйбат сирэ быһыылаах: «мин ытар сирим» диэн былдьаһар киһи суох. Күһүн бу Баһылайтан саа уларсан уонча куһу бултаабыта. Онон сааһын да ыппахтыыр санаалаах. Баһылай оскуола дириэктэрин кытта бөһөөлэктэн сэттэ хас биэрэстэлээх Кур Оттоох диэн эмиэ биир кэрэ айылҕалаах сиргэ таабырданаллар. Анды көрдө-көрбөтөнэн кэлэр сирэ дииллэр.    Кирииһэ сэһээккэтигэр чохороонунан сэтиэнэҕи төрдүттэн быһыта охсон кыбыталаата, тыал курдары охсубат гына олохтоохтук оҥостубут курдук сананна. Чугас, талах быыһыгар, физкультура учуутала Сэмэн Лаптевтан уларсыбыт дьоҕус балаакката баар. Дьонтон истэн хоруолаах маһынан уонча мончуук оҥостубута. Сэмэн «ээ, сааскы кус диэн даҥ акаары, ыраахтан туох эмэ хараарарын көрдө да, сонно сапта түһэр» диэн санаатын көтөхпүтэ, онон кус төбөтүн кыһан молуойдуу сатаан баран, сатаабата бэрдиттэн тохтообута. Тэлгэнэригэр таба тэллэхтээх, саптарыгар эргэ баата суорҕаннаах. Өссө аны сайын от охсон биэриэх буолан, уһатыллыбыт көннээх бөлөх баспытаатала Мэхэйиил Хабырыллайабыстан эргэ тыытын уларсыбыта баар. Дьэ, барахсан, аллаах тыы! Онон кусчут тэрилэ барыта баар киһитэ диэххэ сөп Кирииһэни.    Бөһүөлэктэн чугас буолан, пиэрмэ сүөһүтэ толору. Онон “сэһээккэҕэ олордохпуна, мэччийэ сылдьар ынах кэлэн бору-бостуой хаарыан өйүөбөн сиэҕэ“ диэн, балааккатын сабыытын кичэйэн баайар, аһын дуомун дьылыччы уурар.    Бу түүн, арааһа, кус көтүүһү: чуумпута, сылааһа сүрдээх. Дьэ, маннык хараан киэһэ биитэр уу нуһараҥ сарсыарда анды ааллаан кэлэр үһү. Онуоха сорох дьон утуйан хаалан таһы быһа мэлийэллэр эбэтэр сааһыт бэртээхтэрэ манныкка туттумахтаһан хаалаллар дииллэрин Кирииһэ истээччи. “Бойобуой дьуһуурустубаҕа“ кэлбит киһи сиэринэн соҕуруу диэки чарапчылана олордоҕуна, хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ, үрдүк мэҥэ халлаантан кус кынатын тыаһа куһуурда да, икки анды оруобуна мончууктар тастарыгар кэлэн олоро биэрдилэр. Маннык түгэҥҥэ ыксаабат баҕайыта. Кирииһэ өссө чугаһатан, холбуу түһэн баран, саатын элбэрээгин тардан кэбиспитэ – иккиэн тарас! Дьэ, бэрт да бэрт! Икки анды баар! Ыраах ырбыы диэки ээбиллэ биир кэм «һээп-һээп! Ааҥылла-ээмиллэ! ¤ээп-һээп!» диэн араастаан куолаһырар.    Сотору соҕус буолаат, араастаан саҥарса-саҥарса, букатын аллараанан ойоҕолуу сырылаһан эрдэхтэринэ, Кирииһэ лаппа иннилэрин туһаайан баран, элбэрээгин тардан кэбиспитэ – үс ээбиллэ кулаачыктанна!    Кэлбит куһу ыыппакка, ити курдук биирдиилээн-иккилиилээн өлөрөн истэ, онон син уонтан тахсаны илиитигэр ылла. Түүн биир чааһы ааһыыта уу үрдэ тоҥон чарчыйда. Талах быыһыгар хабдьы бэбээрэрэ күүһүрдэ. Арай күн барахсан син биир көрбүтүн кубулуппакка бэлиэр хоту тиийбит. Күөлтэн уорааннаах салгын үрэн, Кирииһэ дьагдьайан барда. Мантан инньэ кус көппөт. Тыал омуннура-омуннура үрэн сирилэтэр. Хам-хаадьаа ыраах саа биирдэ эмэ «лүҥ» гынар. Кирииһэ отуутугар тахсан, хаппыт талахтары тостурута тутан уотун күөдьүттэ, чэйдээтэ... * * *    Сарсыардааҥҥы көтөөгэ отучча өөрдээх умсаах кэлэн төспөтөн холбоон-холбоон баран, биирдэ ньир гыннаран кэбистэ – төөрт кус баар! Биир уостаах саалаах буолан, итинэн эрэ муҥурданна.    Чэй иһэн баран, сыгынньахтанан, талахха таҥаһын куурда уурда уонна балааккатыгар киирэн, утуйан бырылатан хаалла.    Арай кимнээх эрэ саҥарсалларыттан уһукта биэрбитэ – Сайыыналаах Татыйаана Тарасовна хайыы өйэ балааккаҕа киирэн көө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ бэчиэнньэ тааратыгар көлсэ олороллор! Оо, дьэ, итии буолуо диэн, утуйар мөһөөччөгэр киирбэккэ, ол өрдөгэр сибэкки ойуулаах кип-киэҥ туруусугунан таралыйан сытар эбитэ-кээ! Бииргэ өлэлиир кэллиэгэлэрэ кэлиэхтэрэ диэн, төһээн да баттаппат этэ эбээт!    Сайыына – алын кылаас учуутала, оттон Татыйаана Тарасовна – кыыс настаабынньыга. Былырыын бу оскуолаҕа Сайыынаны кытта саҥа учуутал аатыран, биир сөмөлөөтөнэн кэлбиттэрэ. Учууталлар уопсайдарыгар миэстэ суох буолан, аргыһын бу настаабынньыгар олохтообуттара.    Кирииһэ Ан-2 сөмөлөөккэ олорон хап-харанан чоҕулуччу көрбөт кыыстан хараҕа арахпатаҕа, бөтэйдии сөбөлээбитэ. Бэйэтин курдук саҥа учуутал айаннаан эрэрин өссө эрдэ, баксаалга олорон, билбитэ. Кыыс даҕаны кинини бэркэ көрөр-истэр курдуга. Онон Кирииһэ “биир очукуо баар!“ диэн санаабыттааҕа.    Оскуолаҕа эдэр учууталлары араас тэрээһиҥҥэ барытыгар кытыннаран барбыттара. Сайыына, дойдутугар өҥкөө устуудьуйатыгар дьарыктаммыт буолан, бөһөөлэккэ “былааһы“ ылбыта. Хайа да кэнсиэр кинитэ суох барбат буолбута. Онуоха холоотоххо, Кирииһэ муҥутаан хоһоон суруйара, бэлитиичэскэй бырааһынньыктарга дакылаат оҥороро. Кыыска бэркэ табыллыах киһини олохтоох уолаттар мэһэйдээбиттэрэ. Дьэ, кинилэр обургулар нарын-намчы котокуларын, көмөс далбарайдарын, этэргэ дылы, барар сиригэр маныыллара, кэлэр сиригэр кэтииллэрэ. Хата, тоҕо эрэ оскуолаҕа кэлбэт буоланнар, манна баҕас Кирииһэ көннөөрэ. Кылааһын оҕолоругар өҥкөөнө өөрэттэрэрэ, уолаттары көҕөлээн, төһө да сатаабатар, бэйэтэ Сайыынаны кытта өҥкөөлэһэрэ.    Кыбыһыннар даҕаны, бархаҕар туруусуктаах балаакка таһыгар тахсан, куурда уурбут таҥаһын кэтэн кэбистэ – бэйэтэ бэйэтинэн буола төстэ.    Татыйаана Тарасовна кэргэнэ аах оол-ол көстөр арыыга бултууллар өһө. Таах даҕаны, сааларын тыаһа ол диэки киэһэтин сөрдэнээччи. Дьэ, онно салгын сии таарыйа өйөө-тайаа илдьэн иһэллэр эбит. Халдьаайынан бардахтарына, эргиирэ бэрт буолсу диэн, тыынан быһа таһаартараары Кирииһэҕэ таарыйбыттар.    Сирдээччи уонна арыый чэпчэки буолан, Татыйаана – инники, оттон Сайыына уолга көхсөнэн сыста олордулар. Дьэ уонна устан көөгэлдьитэн бардылар. Көөл ортотугар айсберга маарынныыр муус көҕөрөмтөйэн көстөр, ол уораана охсуллара эбитэ дуу, аргыара сөрдээх. Ол эрээри Сайыына сыста олорор буолан, Кирииһэҕэ этин сылааһа өтөн киирэрэ өчөгэй баҕайы. Бу курдук туохха да аралдьыйбакка, төһө баҕарар устуох эбит.   * * *    Сайыына көхсө сылааһыы-ыын! Хаарыаны, маннык кыыһы кэргэн ылан олорбут киһи баар ини. Кирииһэ, били, кыыска кылааһын оҕолорун өҥкөөгэ өөрэттэрэр эрдэҕинэ, бэртээхэй былааны олоххо киллэрэ сатаабыта. Учууталлар уопсайдара икки хостооҕо. Биир хоһугар санаа ымыыта буолбут Сайыынатын дьукаах гынар бэртээхэй санаа өөскээбитэ. Дьэ, хайдах курдук олоруох этилэрий? Бэл, ол ырата төөлөгэр кытта киирбитэ.    Арай биирдэ төөн өөһэ кыыс сытар хоһугар сыбдыйан тиийэн, сэрэнэн-сэрбэнэн ороҥҥо олорбутугар Сайыыната “оо, маннык киирэн кэлэргин көөппөтөм ыраатта даҕаны-ыы“ диэн баран, кууһан ылаат, бокуойа суох сыллаан-уураан барбыта. Кирииһэҕэ хорсун санаа хайдах киирбитэ буолла – кыыһын суорҕанын иһигэр дьылыс гыммыта. Онто, доҕоор, олох даҕаны ийэттэн төрөөбөтөнэн сытар эбит буолбаат! Урут дьонтон да истэринэн, элбэх кинигэттэн да аахпытынан, маҥнай хоонньоһоругар хайа да кыыс, суолтатыгар да буоллар, хайаан да утарылаһар диэн этэ. Аны туран, тапталлааҕын ис таҥаһын хайдах устара эмиэ туһунан кыһалҕа диэн ааҕара. Онто баара, адьас бэлэм, кус сыгынньах сытар, өссө тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, моонньуттан кууһар, сыллыыр-ууруур, онтун быыһыгар сымнаҕас сып-сылаас илиитинэн били тугун бобуччу тутар, имэрийэр... Пахай! Ол иһин даҕаны. Төөл эбит! Ол иһин даҕаны, хайа кыыс итинник гыныай?    Ити да гыннар, Кирииһэ тоҕооһуннаран оонньуу-көлөө кэриэтэ “дьукаах буолан биир хоспор олорсубаккын дуо?“ диэбитэ. Онуоха биирдэрэ көлэн эрэ кэбиспитэ. Дьиҥэр, чахчы, бииргэ олорсуон баҕарар быһыылааҕа...    – Гриша, хаҥас диэки салай, атын сиргэ халыйаары гынныбыт! – диэн Татыйаана Тарасовна чаҥкынас саҥата чаҕаарбытыгар Кирииһэ дьигис гына төспөтэ. Кытылга чугаһаабыттар этэ.   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан