Биир күһүҥҥү сарсыарда Намтаҕай арыытыгар оттуур дьон сарсыардааҥҥы чэйбитин ортолуу иһэн бурулата олордубут. Тумана суох ыраас халлаан, кыратык хаһыҥнаабыт. Сэбиэскэй былаас муҥутаан турар кэмэ. Оҕолорбут оскуолаҕа баран, улахан дьон бэйэбит эрэ хаалан кэбиһиилээх оттору күрүөлүүбүт. Барыта 66 кэбиһии баарыттан уончаны күрүөлүүрбүт хаалла. Хаалбыт дьонум – миигинниин бэһиэбит. Дьонум кырдьаҕастар. Эдэр уолаттарбын хортуоппуй хомууругар ыыталаан тураллар. Хаалбыт дьонтон эдэрдэрэ да буолларбын сүбүнэпиэт тойон сололоохпун. Ол кумааҕыга эрэ. Дьиҥинэн, Сэбиэскэй иитиллиилээх буолан кырдьаҕастарым тылларыттан тахсыбаппын. Үлэбит даҕаны ситиһиилээх бөҕө. Барбах, илии-көлө сүбүнүөлэрин ортолоругар улууска бастаан, оччотооҕу сиэринэн 5-тии солк. харчынан уонна байтаһын биэнэн бириэмийэлэнэн өрө көтөҕүллэн сылдьабыт. Биэбитин идэһэ өлөрөр сахха туттуохтаахпыт. Бу олордохпутуна саҕахтан кус үөрэ харааран таҕыста да, арыыбыт талахтарын төбөлөрүн кырыйа көтөн иһэн намтаан сүттүлэр. Дьонум аймана түстүлэр: “Арааһа, мородулар, нокоо, Бэрэҕэ түстүлэр быһыылаах, ыл, баран кэл” – диэн тойонноругар ордоотоон кэбистилэр. Мин диэтэх киһи “тэп” гына ойон турдум да, талахха ыйаммыт эргии-эргэ 16-лаах саабын сулбу таһыйан ылаат, сиэптэрбин хаһынным. Бай, биир эрэ хотуобай ботуруоннаах эбиппин. Уһуну-киэҥи толкуйдуур суох, саам уоһугар лоп-бааччы уоптараат, Бэрэ диэки лиһиргии турдум. Кус баран бүппүт буолан дьонум сааларын суулаабыттара, онон саа миэхэ эрэ баар. Бэрэҕэ чугаһаан баран “Түүлээх Уллуҥах” киэбин кэтэн, үөттэр быыстарынан үөмэн сылдьырыйдым. Талахтары быһылаан үөр кус элгээҥҥэ түһэн хараарыҥныыра “уулаах халампааспар” хатана түстэ. Тутатына ат буолаат аргыый анааран аҥаатынным. Элбэхтэрэ сүр. Мородулар эбит, кырдьаҕастарым сыыспатахтар. Элгээн хоту уонна илин өттүлэрэ хойуу боруунан саба үүнэн турарын билэр этим. Ол быыһа киһини тобугунан халыр уу. Үнүр сэбиэт Баһылайы кытта управляющай Ньукулай кэлэ сылдьан ити борууну охсон мунньарбытыгар эппиттэрэ да, биһиги буолумматахпыт. Ууттан хостоон хаһан кууруон баран, борууну сүөһү сиэбэт, куурдаҕына харааран хаалар диэн кырдьаҕастарым батынан кэбиспиттэрэ. Дьэ, кустарбын көрөөт хааным бары ханаалларынан итийэ-итийэ ирбинньиктэннэ. Мэктиэтигэр, сүрэҕим  клапаннара арыычча аһан- сабан ситиһэллэр быһыылаах. Олох айаас соноҕостуу өрө ходьоҥолуубун. Кустарбыттан, таастыйа таалан чыпчылыйар кыаҕа суох буолбут харахтарбын араарбакка сыыллан бардым. Хата, сииктээх буолан сэбирдэх, лабаа-ибээ хачыгыраабат. Ол эрээри, хамныыр-хамнаабат икки ардынан, сэрэххэ иннибин ыраастаан иһэбин. Тиэргэммин илбийэрбэр да маннык кыһаммыппын дуостал өйдөөбөппүн эбит. Ол иһэн “айаххынан тыын” диэн бэйэбэр хамаанда биэрэн иһэбин. Тоҕо диэтэххэ, ойоҕум түүн муруҥҥун иһиирдэҥҥин сүгүн утуппатыҥ диэн мөҕүттэр этэ. Аны кустарым “иһиирэрбин”  истэн, элиэ кистииригэр да холоон көтөн тилигирэстэхтэринэ  көҥүллэрэ. Онон туораттан көрдөххө, тыла суох араатар аппаҥнаан иһэбин. Аны сүрэҕим тэбэрин үлүгэрэ, олох сиртэн өрө тэйитэр курдук бүллүгүнэтэр. Кустарым аһаан чап-чаллыгырастар. Ити сытан киһи эрэ буолларбын аҕыс ыйдаах сибиинньэм аһаан саллырҕатарын санаан ыллым ээ. Сыыллан иһэн саабын курустаал мал курдук иннибэр оргууй уурабын уонна инним диэки үнэбин. Ити иһэн тирилэччи тириттим. Көхсүм көлөһүнэ эппэр сыстан, сүүһүм уута сүүрэрин нэһилиэстибэнэн бэлэхтэппит хойуу, уһун хаастарым кыайан күөйбэккэ харахтарбын аһытара абытайа. Харахтарым уута чаалыйан сордуур. Инньэ гынан кустарбар отучча хаамыы чугаһаан, биир бөлкөй талах кэтэҕэр уоскуйа таарыйа унньулуйа уунан сыта түстүм. Кустарым биир ботуруоннаах туора харах аһаары- сиэри салбанарын билбэккэ түргэн үлүгэрдик устан сундулуһаллар. Элбэхтэрэ сүр. Биир да түгэҥҥэ чөмөхтөһөр аат суох. Хаһаак-саха булкаас хааным өсөһүн киллэрэн хоһулата сатыы сыттым. Уот Уһутаакым уоһун уҥа- хаҥас хамнатан кыҥаан кылар буолан эрдэхпинэ, кустарым ытарбар “сөбүлэҥнэрин биэрэн” биир уһун субурҕа буолааттарын кытта харахпын быһа симээт доруоппунан “дорообо” биэрэн “дор” гыннаран кэбистим. Ону сэргэ ыга силимнэспит халтаһаларбын тиэрэн хоҥнору тардаат көрө түспүтүм, кус бөҕө өлөн, маҥан көрөллөрө уу талааныгар көппөҥнөһө сыталлар эбит. Хас да хойомул кустар боруу быыһыгар сулдьугураан хааллылар. Ордубуттара көтөн куугунаан ырааттылар. Болуотунайбын өрө тардынаат чычаас ууну кэһэн кустарбын хомуйдум. Ол кэннэ боруу быыһын тиҥсийэн хойомуллары көрдөөн мэлийдим. Онно эрэ кэмсинним, сэбиэт, управляющай эппиттэрин курдук борууну охсон кэбиспэккэбит диэн. Барыта уон биэс куһу сүгэн, дьоммор кэлэн бэргэнник ытарынан аатырбыт Туоракап Анатолий хайҕалыгар түбэстим: “Һоок, дьэ туйгун ытыы диэтэҕиҥ, бу мородулар эбит”. Мороду курдук чычаас майгылаах кустарга дьоруойдуу үөмэн киирбитим да баар, атын кустар эйигин чугаһатан бэрт, диэн бэйэбиттэн кэлэнэ санаатым. Бултуйбут тойонноро, кырдьаҕастарбар салгыы үлэлии туралларыгар сорудахтаан баран, киэһэ буһарыҥ диэн биэс куһу өлүүлээн, эбиитин кэлэрбэр “уоттаах уу” аҕалыах буолан үөрдүтэлээн баран, Сокол диэн аппар лап гына түһээт уон кустаах дьиэлээтим. Ол дьоруолатан иһэн Күннүк оҕонньор хоһоонун хос-хос ааҕар киһи буоллум: Быраһаай, мороду доҕорум, Сааскы түүн отууга хонорум! Сааланыы аны дьэ бүттэҕэ, Саас ылан, уурайыы кэллэҕэ… Александр Бири.
edersaas.ru сайтан