Дьокуускай куоракка сайыҥҥы олус куйаас күн турара. Үс хонугунан Үс Хатыҥҥа Туймаада ыһыаҕа буолуохтаах. Устудьуон кыыс Ньургуяна сиэркилэ иннигэр саҥа тиктэрбит күөх өҥнөөх солко халадаайын кэтэн көрүнэ турда. Кыыс бэйэтин уҥа-хаҥас эргичиҥнээн көрдө. Барыта үчүгэй курдук да, туох эрэ тиийбэт. — Ээ, сахалыы киэргэлим суох эбит дии… — диэн кыыс уоһун чорботто. — Маҕаһыынтан саҥа, тупсаҕай илин кэбиһэр атыыласпытым буоллар… Ол курдук санааҕа ылларан турдаҕына, хоско ийэтин кытта Даарыйа эбээтэ киирэн кэллилэр. Эмээхсин илиитигэр туос хаппахтаах, харааран хаалбыт былыргы мас холбуйачааны тутан турар. — Сиэнчээним, халадаайыҥ олус да мааны эбит. Эйиэхэ өҥө кытта олус барсар, — диэтэ эбээтэ, сылаастык мичээрдээн. — Оттон киэргэл туһунан санаарҕаама. Мин эйиэхэ биир күндү бэлэхтээхпин. Даарыйа эмээхсин холбуйатын сэрэнэн арыйда. Онно туох эрэ ыарахан, былыргы уран оҥоһуктаах үрүҥ көмүс киэргэл сытара. Арай көмүс бөҕөх биир өттө алдьаммыттаах курдук хотойон көстөр. Ньургуяна  үөрүүтэ тутатына сүттэ. — Эбээ, бу тугуй? Наһаа эргэ дии, өҥө да хараарбыт, ону таһынан алдьаммыттаах. Мин маны ыһыахха хайдах кэтиэхпиний? Кыргыттар бары саҥа киэргэллээх буолуохтара дии… Эбэтэ холкутук олоппоско олордо уонна сиэнин диэки дириҥник, тугу эрэ кистиирдии одууласта. — Бу бөҕөх алдьамматах. Ити хотойбута биһиги дьиэ кэргэммит олоҕун суола. Бу бөҕөх суоҕа буоллар, эбэҥ да, мин да суох буолуом этэ, эн даҕаны бу орто туруу дойдуга күн сирин көрүө суоххун сөп этэ. Олор эрэ, мин эйиэхэ бу көмүс дириҥ устуоруйатын кэпсиим… Ньургуяна соһуйан, эбэтин аттыгар олоппоско олоро түстэ. Эмээхсин ыарахан көмүс бөҕөҕү илиитигэр ылан, олус истиҥник, харыстаан имэрийдэ уонна кэпсээнин саҕалаата. Сүүс сыл анараа өттүгэр… — Бу бөҕөҕү мин эбэм, эн хос-хос эбэҥ Ньургуйаана кэтэ сылдьыбыта. Кини сүүс сыл анараа өттүгэр, Таатта улууһугар олорбута. Ньургуйаана оччолорго эн курдук сүүрбэтин саҥа ааспыт эдэркээн, уһун суһуохтаах, нарын-намчы кыыс этэ. Киниэхэ бу бөҕөҕү эһэбит, аатырбыт Батыгыр Уус, ыал буолар күнүгэр анаан куппута. Үрүҥ көмүһү уһааран, үс күннээх түүн олорон, кэскили түстүүр уран ойууну охсубута. «Үрүҥ көмүс — ыраастыыр, абааһыны-дьайы үүрэр, куһаҕан тыынтан харыстыыр аналлаах» диэн алҕаан биэрбитэ. Ньургуйаана бөҕөҕүн олус харыстаан, күннээҕи олоххо кэппэккэ, улахан бырааһынньыктарга эрэ кэтэрэ. Ол эрэн, кини эдэр сааһа Саха сиригэр саамай ыарахан, аймалҕаннаах кэмҥэ — сэрии сылларыгар түбэспитэ. 1922 сыл сааһыары этэ. Дойду үрдүнэн былаас былдьаһыыта, ини-биини утары турар кырыктаах кыргыһыылар буола турбуттара. Ньургуйаана оччолорго бастакы оҕотун, мин аҕабын, сүрэҕин анныгар илдьэ сылдьара. Кини кэргэнэ, хос эһэбит Сэмэн, кыһыллары кытта барбыта. Биир күн Ньургуйаанаҕа сурах кэлбитэ: Сэмэн ыараханнык бааһыран, чугастааҕы алааска, аймахтарыгар сытар үһү. Дьахтар туох да саҥата суох, оҕо күүтэрин кытта куттаммакка, сыарҕалаах атынан ыраах айаҥҥа туруммута. Айана уһун, тайҕа быыһынан этэ. Кини барарыгар харысхал буоллун диэн, ийэтин алгыстаах көмүс бөҕөҕүн хаҥас илиитигэр иилиммитэ. Сарсыарда эрдэ тахсыбыт киһи, күн оройо буолуута биир улахан ойуур саҕатыгар чугаһаан кэлбитэ. Арай, аттара соһуйан тиэрэ баран түспүттэрэ, туохтан эрэ сиргэммиттии тохтуу түспүттэр. Тыа саҕатыттан түөрт-биэс саалаах, саарбах дьүһүннээх, туох дьоно биллибэт эр дьон тахсан кэлбиттэр. Кинилэр аччыктаабыттара, тоҥмуттара бэрт буолан, харахтара уоттанан, кырыктанан көстөллөрө. «Аты сыарҕатыттан араар, таҥаскын-сапкын уһул!» — диэн хаһыытаабыта биирдэстэрэ. Ньургуйаана соһуйан, куттанан, оҕотун харыстаан, сыарҕаттан түһэ охсубута уонна: «Оҕо күүтэбин, тыытымаҥ!» — диэн көрдөспүтэ. Ол эрээри, ыт курдук иирбит дьон кинини истибэтэхтэрэ. Биир киһи саатын уоһун дьахтар диэки туһаайбыта уонна чыыбыһын тардан кэбиспитэ. — Ол түгэҥҥэ… — эбэтэ кэпсээнин тохтотон, дириҥник тыынна. — Ол түгэҥҥэ Ньургуйаана хаҥас илиитинэн оҕотун харыстаан, бүөлүү тута охсубут. Буулдьа дьахтар иһигэр буолбакка, хаҥас илиитигэр кэтиллэ сылдьар халыҥ көмүскэ тиийэн «дьал» гына түспүт! Ньургуяна  харахтара кэҥээн, тыыммакка да эбэтин уоһун көрөн олордо. — Көмүс бөҕөх халыҥ буолан, буулдьаны тохтоппут, охсуутун намтаппыт, — диэн салҕаата эбэтэ. — Ньургуйаана охтубут, ол эрэн тыыннаах хаалбыт. Илиитин уҥуоҕа эчэйбит эрээри, буулдьа этигэр киирбэтэх. Ол тыаһын истэн, чугастааҕы алаастан аттаах дьон сүүрдэн кэлэннэр, бандьыыттар тутатына куоппуттар. Ньургуйаана ол бөҕөх көмөтүнэн тыыннаах хаалан, кэргэнин булан, үс ыйынан уол оҕону — мин аҕабын — этэҥҥэ төрөппүтэ. Кистэммит харысхал Даарыйа эмээхсин илин кэбиһэри сылаас ытыһыгар тутан олорон кэпсээнин салҕаата: — Бу ол буулдьа суола. Батыгыр Уус алҕаабыт көмүһэ кырдьык даҕаны харысхал буолан, биһиги удьуорбутун өлүүттэн быыһаабыта. Ол эрэн бу бөҕөх эрэйэ мүччүргэнэ манан эрэ бүппэтэҕэ. Отутус сылларга кулаактааһынтан мал-сал, көмүс, харчы былдьааһына саҕаламмыта. Ньургуйаана туох баар мааны таҥаһын, киэргэлин биэрбитэ. Ол эрэ,  ити кэмҥэ быыһаабыт көмүс киэргэлин биэриэн баҕарбатаҕа. Кини биир түүн, ким да көрбөтүгэр, көмүс бөҕөҕү ньирэй тириитигэр суулаан баран, балаҕанын сэргэтин төрдүгэр дириҥник хаһан көмөн кэбиспитэ. Сүүрбэттэн тахса сыл ол көмүс сир анныгар кистэнэн сыппыта. Сэрии ааспытын кэннэ, Ньургуйаана кырдьан, олохтон туораары сытан, ийэбэр сибикилээн эппитэ: «Сэргэ төрдүн хаһаар. Онно биһиги дьиэ кэргэммит баар-суох көмүһэ көмүллэн сытар. Ону булан, удьуортан удьуорга, кыыстан кыыска биэрээриҥ. Буулдьа суолун хайа да ууска биэрэн көннөртөрүмэҥ. Ол — биһиги тыыннаах хаалбыт бэлиэбит». Ийэм ол көмүһү булан ылбыта уонна миэхэ кэргэн тахсарбар бэлэхтээбитэ. Оттон мин билигин, алгыс тыллары салҕаан, эйиэхэ уунабын. Даарыйа эмээхсин хараарбыт бөҕөҕү сиэнигэр уунна. Өбүгэ ситимэ Ньургуяна  бөҕөҕү ытыһыгар ылла. Урут «эргэ, көстүүтэ суох» диэн мыына көрбүт мала билигин олус ыарахан, дириҥ суолталаах буолан билиннэ. Кини тарбахтарынан ол буулдьа таарыйбыт сирин бигээн көрдө. Арай, кыыс хараҕар ол былыргы дьыллар, хаардаах тыа, куттанан сытар Ньургуйаана эбэтэ, уонна өлүүттэн быыһаабыт көмүс көстөн ааспыт курдук буолла. Бу көмүс суоҕа буоллар… кини эмиэ суох буолуо этэ. Ньургуяна  хараҕын уута тоҕо тэбэн кэллэ, эбэтин моонньуттан кууһан ылла. — Эбээ… Махтал. Мин маны хаһан даҕаны устуом суоҕа. Кыыс хараарбыт үрүҥ көмүһү хаҥас илиитигэр кэттэ. Бастаан тымныынан биллибит көмүс сотору буолаат, кыыс этин итиинэн, туох эрэ күүстээх тыынынан толорор курдук буолла. — Хараарбытын анал маастарыскыайга илдьэн ыраастатыаххын сөп. Ол эрэн, бөҕөх ураты бэлиэтин, эбэҥ кэриэһин тыытыма, — диэтэ Даарыйа эбээ, сиэнин баттаҕыттан имэрийэ олорон. Үс Хатыҥҥа Ыһыах күнэ үүннэ. Үс Хатыҥ сыһыыта бар дьонунан туолбут, оһуохай тыаһа дуораһыйар, кымыстаах чорооннор көтөҕүллэллэр. Ньургуяна  күөх солко халадаайын кэтэн, хаҥас илиитигэр хос-хос эбэтин харысхал бөҕөҕүн кэтэн, дьон ортотугар хааман истэ. Күн уота көмүс бөҕөххө түһэн, буулдьа охсуллубут сирэ уратытык чаҕылыйан көстөрө. Дьон-сэргэ кыыс киэргэлин сэргээн көрөллөрө. Биир табаарыс кыыһа чугастаан кэлэн: — Айта, бөҕөҕүҥ наһаа ураты дии! Бу ким оҥорбутай? Маннык алдьаммыт курдук анаан оҥорторбутуҥ дуо? — диэн ыйытта. Ньургуяна мичээрдээтэ, бөҕөҕүн илиитинэн тутта уонна киэн туттардыы эттэ: — Суох, бу саҥа дизайн буолбатах. Бу — мин удьуорум устуоруйата. Бу — тыыннаах буолуум бэлиэтэ, — диэтэ. Кини оһуохайга киирэн, дьону кытта илии-илииттэн тутуһан, күнү батыһа хаамта. Кини хаҥас илиитигэр баар көмүс бөҕөх аттыгар иһэр киһи илиитигэр даҕайан, сылааһынан уонна күүһүнэн угуттуура. Ньургуяна  билигин соҕотох буолбатаҕын билиннэ. Кини кэннигэр хас да көлүөнэ өбүгэлэрэ — күүстээх, тулуурдаах саха дьахталлара — кинини араҥаччылыы сылдьалларын дууһатынан билбитин олус итэҕэйдэ. Үрүҥ көмүс бөҕөххө үйэлэр кистэлэҥнэрэ, удьуор тыына, таптал уонна олоххо дьулуур иҥэн сытара. Уонна ол ситим хаһан да быстыа суоҕа. Сайдам
edersaas.ru сайтан