Бүгүн эһиэхэ оҕо сааһым доҕоро, үөлээннээҕим Андрейы билиһиннэрэбин. Кини кыратыттан аһаҕас эттээҕинэн биллэрэ. Ону бөһүөлэк дьоно бары билэллэрэ эрээри, улаханнык саҥарбаттара. Хайдах эрэ быһа этиттэриэхпит, аны биһиги абааһыбытын көрүө диэбиттии куттаналлара. Арыт бииргэ оонньуурбутун да сөбүлээбэт курдук буолаллара.        Биһиги, оҕолор, кини табаарыстара, онно соччо кыһаммат этибит. Төттөрүтүн, “хайдах көрөҕүнүй?”, “абааһы диэннэрэ хайдах дьүһүннээҕий?”, “оскуолабытыгар илэ хаамар дииллэрэ кырдьык дуо?” эҥин диэбит курдук ыгар-түүрэр буоларбыт. Онтун ааһан, күлүү-үөрүү, оонньуу-көр ухханыгар “биирдэ эмэ эн хараххын харахтаммыт киһи” диэн, билигин санаатахха, бэрдэ суохтук тыллаһарбыт. Салгыы бэйэтэ кэпсиир.   ***     Оҕо сылдьан ону-маны, көннөрү киһи көрүө суохтааҕын “көрөммүн”, дьоммуттан элбэхтик сэмэлэммитим. Бастаан утаа, олох кырабар, ол туһунан билбэт да буоллаҕым. Онон билбиппин-көрбүппүн түбэһиэх айахтатар быһыылааҕым. Холобур, тиэргэним таһыгар түһэн олорор тураах “бүгүн ардыыр” диэн дааҕыргыырын, тэлгэһэ иһигэр уйалаах сылгы чыычааҕа “дьонуҥ иһэллэр” (хантан эрэ айаннаан) диэн тырыптаан ааһарын хайа киһи өйдүөҕэй. Суох буоллаҕа. Оттон мин көрөр-истэр этим.    Арыый улаатан баран, син ону-маны удумаҕалатар буолбутум. Ол гынан баран, илэ көрөрбүн “көрөбүн” диэбэккэ туох диэхпиний? Дьиэбит таһыттан чугас соҕус былыргы айан суола ааһара. Биирдэ ол суолунан сарсыарда күөх эбириэн оҕуһу мииммит кырдьаҕас оҕонньор сүүрдэн куйуһутан ааспыта. Биһиги оруобуна оппутугар бараары хомуна сылдьарбыт. Оттон төһө да тиэхиньикэ-тэрил сайдан турар кэмэ буоллар, оччолорго да оҕуһу миинэр киһи ахсааннааҕа. Мин көрбүппүн итэҕэйиминэ уонна соһуйаммын: “Айабыын, бу хайалара күөх эбириэн оҕуһунан сүүрдэ сылдьарый?” – диэн саҥа аллайдым. Кыл түгэнэ ааспата, кэтэҕим тыаһаата. Аҕам сөбүлээбэтин биллэрдэ.    Кэлин биллэххэ, урут мин төрүөм быдан иннинэ, өссө аҕам аах кыраларыгар, үйэтин тухары биир күөх эбириэн оҕус көлөлөөх Кускуйар Соһуой диэн кырдьаҕас баара эбитэ үһү. Ол сырыттаҕа.    Чэ, быһатын, сааспын ситиэхпэр, эт тутуохпар диэри арааһы барытын көрбүтүм. Онтон оскуоланы бүтэрэн, Дьокуускайга киирэн үөрэх туттарсан тахсан баран, биир күн уолаттары кытта матасыыкылынан хатааһылыы сылдьан тыраассаттан бырахтарбыппыт. Мин суолтан көтөрбөр төбөбүнэн маска баран сааллыбытым уонна сирэйбин-харахпын бүтүннүү дьукку түһэн кэбиспитим. Өлбөтөхпөр баһыыба. Балыыһаҕа букатын ый курдук сытан тахсыбытым. Ол кэннэ тугу да билбэт, көрбөт буолбутум. Хараҕым сабыллыбыта. Билигин онтон үөрэбин эрэ. Абааһыны-иччини илэ көрөр манан аҕай буолбатах. Биллэн турар, кэлин киһи наһаа соһуйбат, сүрэҕэ тохтуох курдук “дьик” гыммат буолар эрээри, син биир куттанар этэ. Билиги ол куһаҕан “идэм” сүппүтүттэн, этим “сабыллыбытыттан” үөрэбин эрэ.    Үгүһү элбэҕи дойҕохтуу барбакка, биир-икки “арыый” даҕаны кэпсээни билиһиннэриим.      Сорҕо Дьөгүөр     Биэс дуу, алта дуу саастаахпар сааһыары биир күн аҕабын кытта күөгүлүү барыстым. Бука, мин баҕабынан буоллаҕа. Балыктыыр сирбит дэриэбинэттэн чугас, киһи уҥуоҕун аннынааҕы үрүччэҕэ баар.    Элбэҕи тугу тэриниэхпитий. Күөгүбүтүн ыллыбыт, дьиэбит кэннигэр буолаҕа тахсан чиэрбэлээтибит уонна бардыбыт. Өр гымматыбыт, дьон уҥуоҕун таһыгар чугаһаан кэллибит. Арай, Саалыыр Томторун (киһи уҥуохтаах сир аата) ааһыахча буолан иһэн эргиллэн көрбүтүм, биир саҥатык соҕус ампаар аттыгар уһун хара сонноох, киэпкэлээх киһи хаама сылдьар эбит. Мин аҕабыттан “ити кимий?” диэн ыйыппыппар, хайдах эрэ соһуйбут курдук көрөн баран: “Ынах көрдүү сылдьар киһи. Чэ, кытаат, чугаһаатыбыт”, – диэт, хаамыытын эбэн биэрбитэ. Оҕо киһи ону итэҕэйдэҕим.    Кэлин улаатан баран, тоҕо эрэ ол түбэлтэни өйдөөн кэлэн “дьиҥнээх киһи этэ дуо?” диэн ыйыппыппар: “Кырдьык, эн тугу эрэ көрдүҥ быһыылааҕа. Мин көрбөтөҕүм. Арай, өтөрдөөҕүтэ өлбүт Сорҕо Дьөгүөрү көрөр быһыылаах диэн сэрэйбитим”, – диэн быһаарбыта.   Сүрэҕи хайыппыт оҕо      Ахсыс дуу, тохсус дуу кылааска сылдьан биир күһүн бырааппын кытта дэриэбинэттэн наһаа ырааҕа суох Харыйа Маарыгар куска сыппыппыт. Көлүкэбит оттоох-мастаах, аһылыктаах буолан, кус таптаан түһэрэ.    Биир киэһэ өйүөлэнэн-тайааланан киирэн, үгэспитинэн, кус кэтэһэ олордубут. Икки-үс чыркыйы, биир тыйааҕы ытан үөрдүбүт-көттүбүт. Онтон халлааммыт хараҥаран, туох да аанньа көстүбэт буолан барда. Биһиги хас биирдии тыаһы-ууһу “баҕар, кус буолаарай?” диэн иһиллии, кулгаах-харах иччитэ буолан олоробут.    Арай ол олордохпутуна, кэннибитигэр оҕо күллэ. Биһиги тугу да саҥарбакка, бэйэ-бэйэбитин көрсөн кэбистибит. Иһиллээбит курдук уу чуумпу сатыылаата, саҥа-иҥэ суох. Онтон уһаабата, оҕобут эмиэ күлэн саһыгыратта. Аны туран, бастаан ыраах иһиллэр курдук буоллаҕына, бу сырыыга чугаһаан кэллэ. Дьэ, доҕоор, биһиги бууппут быстарынан куотуу! Уулаах-хаардаах маартан чиргэл сирдээх сыһыыны былдьаһыы буолла.    Дьиҥэр, дьиэбит чугас курдук этэ эрээри, ол киэһэ кэлэн быстыбатаҕа сүрдээх этэ. Санаабар, өр да өр сүүрэн тиийбитим. Быраатым тэлгэһэтин хайдах булбутун букатын да өйдөөбөт этэ.    Бу олорон санаатахха, Харыйа Маарыгар икки өтөх онно баара. Бука, ол дойду олохтооҕо оҕо сылдьаахтаатаҕа.     Оскуола барыта абааһылаах      Оскуолаҕа үөрэнэрбит саҕана оҕолор үөрэх кэннэ хаалан дьуһуурунайдыыр этибит. Бөх-сах хомуйарбыт, муоста сууйарбыт, соччо күөҕэ суох “күөх муннукка” уу кутарбыт. Ону үрдүкү кылаастар эбэтэр учууталлар кытаанахтык хонтуруоллууллара. Биир кылаас биир нэдиэлэ дьуһуурунайдыыра.    Биирдэ күһүөрү кыһын биһиги  кылааспыт дьуһуурунайдыыр буолла. Бастакы күн биһиги: мин, Баһылайап Сэргэй, Семенова Шура уонна Кириллина Октя түбэстибит.    Кыргыттарбыт үлэни-хамнаһы аттардылар, ким тугу гыныахтааҕын ыйдылар. Ол кэннэ уубутун-хаарбытын баһан, сэппитин-сэбиргэлбитин оҥостон баран, паараларынан арахсан күлэ-үөрэ үлэлээбитинэн бардыбыт.    Муостабытын сууйбуппут балачча буолбутун кэннэ, Октя биэдэрэлээх ууну уларыттараары миигин көрүдүөр түгэҕэр турар кырааннаах батарыайаҕа ыытта.    Арай биэдэрэбин туппутунан кылаастан тахсыбытым, көрүдүөр ортотугар оҕо турар эбит. Сэрэйдэххэ, миигиттэн икки-хас сыл кыра быһыылаах. Олох билбэт оҕом. Ол да буоллар бачча хойут кэлбититтэн кыыһыран, куоласпын сонотон: “Ноо, хайыы сылдьаҕын?!” – диэтим. Уолум хоруйдуон оннугар күлэ-күлэ көрүдүөр устун сүүрэ турда. Мин дьоммор: “Ээй, кэлиэ-иэҥ! Оҕо сылдьар!” – диэн баран, кэнниттэн түстүм.     Дьиктитэ диэн, сырсан ситиэхчэ курдук буолабын да, олох ситтэрбэт. Хайдах эрэ гынан куоппута эрэ баар буолан иһэр. Ол быыһыгар, аны, күлэн мүчүҥнүүр.    Ол курдук сырсан успуорт саалатыгар тиийэрим саҕана, кэннибиттэн кылааһынньыктарым ситэн кэллилэр. Ити кэмҥэ уолбут кыргыттар хосторун иһигэр киирэн, иһийэн хаалла. Кэнниттэн сүүрэн тиийэн ааны арыйа баттаатыбыт да – ким да суох. Ууга тааһы бырахпыт курдук мэлийбит. Онтон хайа эрэ кыыс “абааһы!” диэн хаһыытаатын кытта, аны тахсар ааны былдьаһыы буолла.    Биллэн турар, сарсыныгар муостабытын ситэ сууйбатахпыт иһин мөҕүллүбүппүт. Кыргыттар тугу эрэ быһаара сатаабыттара да, учууталлар саба саҥаран кэбиспиттэрэ.    Уопсайынан, оскуолабыт наһаа былыргы тутуу этэ. Бартыһаан Дьөгүөрэп биир бастакынан туттаран киллэрбит дьиэтэ. Оттон былыргы дьиэ абааһыламмакка ханна барыай? Урукку оскуолалар барахсаттар бары абааһылаахтар быһыылаах. Эбэтэр абааһы бэйэтэ оскуоланы сөбүлээн олохсуйара дуу? Билбит суох.              Удьуорунан бэриллэр      Киһи хайдах даҕаны бэйэтэ сылдьан эрэ “аһаҕас эттээх” буолан айыллыан сатаммат. Мин туох барыта удьуорунан бэриллэр дии саныыбын. Холобур, эһэм Дьарааһын оҕонньор убайа Дьөгүөрдээнниин төһө даҕаны аһаҕас эттээхтэр диэн аатырбаталлар, олохторун тухары син ону-маны көрбөхтөөбүт дьон. Кинилэр оҕо сылдьан түбэспит биир дьикти түгэннэрин эһиэхэ тиэрдиим. Эһэм аатыттан.   ***    – Мин сэрии иннинэ төрөөбүт оҕобун. Онон ол алдьархайдаах сыллар ыар тыыннарын эппинэн-хааммынан толору билбитим. Бу түбэлтэ 1940 сыл кыһыныгар буолбута. Мин, оччолорго саҥа хороччу улаатан эрэр аҕыстаах уол, уон түөртээх убайбын Кыра Дьөгүөрдээни кытта куобахха хандаалыыр этим. Хандаалыыр сирбит дьиэбититтэн көс аҥаардаах Үтүлүк Үрүйэтигэр баара. Тоҕо онно баран иитэрбитин мин ыйыппат этим. Убайым Дьөгүөрдээн билэрэ. Бука, чугас куобах суоҕа буолуо. Биир күн эмиэ хандаабытын көрө бардыбыт. Барыта холбоон уонча хандаалаахпытын кэрийэн, биир куобаҕы ыллыбыт уонна үөрэн-көтөн дьиэбитигэр төнүннүбүт.    Үтүлүк Үрүйэтиттэн тахсан, сиһи туораан, Дьуоҕалаах аартыгынан сыарҕа суолун устун хааман истибит. Мин атаҕым аннын эрэ көрөбүн, дьиэбитигэр тиийэн хандааҕа куобахпыт хайдах иҥнибитин кэпсии охсоору ыксыыбын.    Арай ол баран истэхпинэ, убайым: “Көр эрэ, нохоо”, – диэн илиибиттэн илгиэлии-илгиэлии, арҕаа диэки ыйда. Көрбүтүм, сэттэ аттаах киһи тоҥуу хаарынан сиэллэрэн иһэллэр. Бары туох эрэ сүгэһэрдээхтэр. Аны туран, төһө да тумана-хаара суох күн турдар, хайдах эрэ үдүк-бадык, дьэргэлгэн курдук көстөллөр. Биһиги кутталбытыттан уҥуохпут халыр босхо барда, бууппут быстарынан дьиэбит диэки тэбиннибит. Мин суол устун түстүм, оттон убайым тоҥуу хаарынан быһа ойдо.    Дьиэбэр кэлэн биирдэ өйдөннүм. Хаһан кэлэ охсубута буолла, Дьөгүөрдээн номнуо дьиэҕэ баар эбит этэ. Дьоммут миигин утары көрсө бараары таҥна тураллара. Ити кэннэ биһигини “тугу көрбүккүтүн кэпсии сылдьымаҥ” диэн кытаанахтык боппуттара.    Ол 1940 сыл кыһыныгар сэттэ аттаах киһини хас да киһи түбэһэн көрбүт этэ. Ити кэннэ 1941 сыллаахха сэрии саҕаламмыта. Бу санаатахха, онно бастакы хомуурга биһиги нэһилиэктэн сэттэ киһи барбыта. Хомойуох иһин, хайалара да эргиллибэтэҕэ. Бары сураҕа суох сүппүттэрэ. Ону кырдьаҕастар “дьон-сэргэ кинилэр куттарын көрөөхтөөтөҕө” диэн кэпсэтэллэрэ.        В.И. Яковлев,  Дьокуускай.
kyym.ru сайтан