Биир үтүө күн үлэм тэрилтэтэ син тэйиччи нэһилиэккэ хомондьуруопкаҕа ыытта. Аара суолга дэлби ардах түһэн, массыынабыт туора диэки халтарыйан ыла-ыла, сыыллан-бааллан бытааннык илдьэн истэ. Сотору кэминэн олох даҕаны буксуйан хаалла. Суоппарбыт тимир көлөтүн хайдах түспүтүн чинчийэ түһэн баран, аанынан өҥөйөн ким эмэ көмөлөһөөрөй диэбиттии, олорсон испит дьону одуулаамахтаата, онтон барыта дьахтар аймах буоларбытын көрөн,  ааны тыастаахтык сабан кэбистэ. Биһигини тиэйэн иһэр соҕотох эр бэрпит уустук балаһыанньаҕа түбэспититтэн сылтаан саҥата-иҥэтэ суох бардыбыт...        – Кыыс да буолларбын, мөлтөхпүн үһү дуо? Тахсан көмөлөспүтэ буолан көрүөм, – дии-дии, аттыбар олорбут эдэркээн кыысчаан таһырдьа ойон таҕыста...    Хаалбыт дьахталлартан аҥаарбыт эмиэ өй ылбыттыы уулуссаны былдьастыбыт. Бадарааны бадараан диэбэккэ биир сомоҕо буолан, суоппарбыт массыынаны таһаара сатыыр бириэмэтигэр кэнниттэн анньан биэрэргэ сүбэлэстибит. Хата, онтубут биһигини эрэ кэтэһэн турбуттуу, буксуйан турбут оччугуй аппатыттан босхолонон, тахсан кэллэ. Бары да сүргэбит көтөҕүллэн, күлэн-үөрэн салгыы айаннаатыбыт.    – Эр дьону маннык түгэҥҥэ кыра да күүспүтүнэн өйүөххэ наада дии саныыбын, – диэтэ кыысчаан уонна миигин моонньоҕон курдук хара хараҕынан дьоһуннук көрөн кэбистэ.    – Эмиэ да сөпкө этэҕин. Сорох кыргыттар наһаа маанымсыйаллар дии, хата, эн бу хантан сылдьар хорсун санаалаах ыччаккыный?    – Мин – маннааҕыбын. Бу күһүн аҕабар хаһаайыстыбаҕа көмө буолуом диэммин айаннаан иһэбин...    – Тыый, бэрт үлэһит кыысчаан эбиккин. Аҕаҕар уруккуттан көмөлөһөҕүн дуо?    – Аҕам күн бүгүҥҥэ диэри сүөһү иитэр. Оскуолаҕа үрдүкү кылааска үөрэнэр сурдьубун уонна устудьуон балтыбын киһи оҥортоору түбүгүрэр. Мин буоллаҕына 9-с кылааска тахсыахпар диэри хара үлэҕэ сыстыбатаҕым. Ардыгар оччотооҕу кэнэн санаабар дьонум сүөһү иитэллэриттэн кыбыстар курдук этим, бэл, ынах ыам дуо? Ийэбэр эрэ көмөлөспүт аатыран, уруокпун аахтабын диэн барытыттан күрэнэн тахсар этим. Аҕам даҕаны кыыс оҕону хара үлэҕэ чугаһатары бопсор курдук этэ. Ол эрэн биир күн санаабын тосту уларыппыта... Ол кэмтэн ыла мин аҕабар туохпун барытын да быраҕан туран көмөлөһүөхпүн баҕарар буолбутум.    – Санааҥ тоҕо уларыйбытын кэпсии түһүөҥ буолаарай? Айаммыт өссө да ыраах курдук.    Кыысчаан үөһэ тыынан ылаат, моонньоҕон курдук хараҕынан таһырдьаны одуулуу олорон кэпсээнин саҕалаата.   * * *    Ол сыл мин тохсус кылааска үөрэнэрим. Үөрэхпэр үчүгэй буоламмын, “туйгун” сыаналары ыларга дьулуһан, эбиэт кэнниттэн куруһуоктарга буолбакка, эбии үөрэхтээһиҥҥэ сылдьарым. Дьонум, күһүн-кыһын сүөһү этин атыылаан, сыл устата үүт туттаран харчылаһаллар этэ. Ардыгар онтубут тиийбэккэ, ийэм кыра хамнаһа, үүт-эт харчыта кэлиэр диэри маҕаһыынтан бородуукта иэс ылар этибит. Биир күн эбии дьарыкпар сылдьан, аара суолга лааппыттан киэһээҥҥи аһылыкка ас иэс ылан баран, өр да өр хааман, кырыаны-хаары бүрүммүтүнэн, дьиэбэр киирэн кэллим. Үгэс курдук, ийэм миигин күлэ-үөрэ тоһуйа көрсүө диэбитим, арай, миэхэ утары кэлиэхтэрин оннугар, бэл, ким даҕаны саҥа таһааран хайалара киирбитин ыйыппата.    – Ийээ, һыллыайдаар (балтылаах сурдьубун ыҥыртыыбын), хайа?.. аҕаа!    – Аҕалаама хайаама! Аҕаҥ итирбит! – диэбитинэн кыыһырбыт сирэйдээх ийэм супту хааман кэллэ уонна таһырдьа тахсан, ханна эрэ баран хаалла.    Мин, таҥаспын-саппын устаат, куукунаҕа киирбитим – аҕам остуолга төбөтүнэн умса түһэн баран олорор эбит. Кырыллыбатаҕа ырааппыт, күрэҥсийэн эрэр баттаҕа дэлби кумаламмыт, хотонун таҥаһын устубатаҕыттан хотон икки арыгы икки амырыын сыта кэлэр. Иннигэр аһыы утах иһитэ “мин манна тойоммун” диэбиттии чоройон турар. Саалаҕа тиийбитим – 5 саастаах быраатым уонна 9-таах балтым уку-суку буолан, тэлэбиисэргэ мультик көрбүтэ буола олороохтууллар. Ама, биһиги ыаллар арыгыһыт аҕалаах буоллубут дуо? Эмиэ хаһааҥҥыта эрэ, били, кыра эрдэҕинээҕим курдук иһэр аҕаланныбыт, адьас даҕаны харчыбыт кырыымчыгыран, дьадайар буоллубут диэн санньыар санаалар элэс гынан аастылар.    Оргууй аҕай куукунаҕа тиийэн, ас астыырга күһэллэн, эппин кырбыы турдахпына, итирик аҕам төбөтүн өндөс гыннарда уонна миигин өлбөөрбүт хараҕынан көрдө: “Ии, оҕом сыыһа барахсан! Хайа, тугу астаан эрэҕин?” - диэн ыйытта уонна испитин биллэримээри көнөтүк тутта сатыы олордо.    – Аҕаа, пахай даҕаны, тоҕо иһэҕиний? Ийэбит эйигиттэн кыыһыран, ханна эрэ тахсан, баран хаалла.    – Эн миэхэ кыыһырыма, хотуой, иһэр санаам суох этэ. Чэ, мин утуйа бардым.    Аҕам хараҕын уота умуллубутун, бэйэтэ олус сылайбыт-элэйбит, илистибит көрүҥнэммитин бэлиэтии көрөн, эбии сэмэлээри гынан баран тохтоотум. Киһим оргууй остуолтан туран, хоһугар байааттаҥнаан киирдэ.    Арай сарсыарда эрдэ ийэм аҕабын кыыһыра былаастаан уһугуннарар саҥатыттан уһуктан кэллим.    – Утуйа сытыаҥ дуо? Тур, бар, сүөһүлэргин аһат, хотоҥҥун ыраастаа. Бириэмэ ыраатта, абаккам да буолар эбит, арыгылаабатаҕыҥ буоллар, киирэн эрэр буолуохтаах этиҥ.    Аҕам: “¤уу, төбөм ыалдьар, кыратык сыта түһэн баран тахсыам”, - диэхтээтэ. Ол эрэн үлэ күүппэт буоллаҕа, син биир тахсаахтаата. Ити күн оскуолабыттан арыый эрдэлээн кэллим. Хата, аҕам испэтэх, наһаа да үчүгэй, барыта орун-оннугар буолбут курдук. Ийэм даҕаны күлэ-үөрэ сылдьар, сурдьулаах балтым дьиэни биир гына ыһа-тоҕо оонньууллар. Хотон киэһээҥҥи үлэтэ саҕаламмытын кэннэ, ийэбиттэн сэмээр “аҕам бэҕэһээ тоҕо арыгы иһэн кэбиспитин” туоһуластым. Онуоха ийэм өрө тыынан баран маннык хоруйдаата:    – Аҕаҥ табаарыһа Оппуонньа төлөпүөннээн, үс кэбиһиилээх оппут оннуттан сүтэн хаалбытын кэпсээбитэ. Оччолооҕу истэн баран, аҕабыт дэлби санаарҕаан, быыһыгар кимнээх итинник кыс ортото оту уоран ылбыттарын таайа сатаан, үгүһү да ырытан, толкуйдаан көрбүтэ. Онтон ойон тураат, таһаараа ыалыгар таҕыста быһыылааҕа. Биир чаас курдугунан аҕаҕын икки киһи өйөөн киллэрбиттэрэ. Анараа киһи арыгылаппыт, уоскуппут дьүһүнэ үһү!    Аҕам аһыы утаҕы амсайан кэбиспит ис дьиҥин билбитим кэннэ,  харахпар сайыҥҥы от кэмэ көстөн кэллэ. Киэһэтин дэлби буспут-хаппыт, сылайбыт көрүҥнээх эр дьон дьиэҕэ саҥата-иҥэтэ суох киирэн кэлэллэрин, мин ийэбиниин остуол тардан, чэйдэтэ охсорбутун санаан кэллим. Аҕам хотонтон киирбитин кэннэ, ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ, ыал сиэринэн киэһээҥҥи аһылыкпытын үссэнэ олордубут. Эмискэччи биир бөдөҥ киһи одьукулуон сытынан дыргыйбытынан, дьиэбит ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Өйдөөн көрбүтүм – ийэм тастыҥ убайа эбит. Онон көстүбэтэҕэ ырааппыт киһибитин өйөөн-убаан, үөрэ-көтө көрүстүбүт, остуолга олортубут. Кини икки хонукка нэһилиэкпитигэр хомондьуруопкаҕа кэлэ сылдьарын, биһиэхэ сюрприз оҥорон, субу маннык киирэн кэлбитин туһунан ирэ-хоро кэпсээтэ. Дьэ, бары сэргэхсийэн, кэлбит киһини сыныйан одуулуу, сэһэргэһэ олордохпутуна аймахпыт суумкатыттан ханньаагы ойутан таһааран, остуолга тос гына ууран кэбистэ.    – Миигин үлэбэр, куорат администрациятыгар, дуоһунаспын үрдэттилэр. Таарыччы үөрүүбүн үллэстэ кэллим. Бу – эһиэхэ сыаналаах кэһиим! – диэтэ уонна толору иһин ыадаппытынан туран кэлэн “күндү аһын” арыйда.     Мин үчүгэй кэһиини кэтэһэ олорбут долгуйуум ханан да суох буола түстэ. Арай аҕалаах ийэм харахтара тырымнаан, бэрт тиэтэлинэн кыра үрүүмкэлэри була охсон уурталаатылар. Ол курдук, улахан дьон үһүөн уруккуну-хойуккуну кэпсэтэ хааллылар. Мин саалаҕа баар остуолга оргууй уруокпун ааҕаары тэринэн олордум.    Сотору буолаат, ийэм убайа уонна аҕам остуолтан турар тыастара иһилиннэ.    – Өссө биир саҥа сонуннаахпын. Сабыс-саҥа джип массыыналаммытым. Онон, бачча кэлбиччэ, саҥа массыынабар күтүөппүн олордон нэһилиэк устун хатааһылатарбын көҥүллэ биэр, Натааһа! – диэн аймахпыт суон куолаһынан унаардан саҥарда.    Аҕабын кытта иккиэн таһырдьа таҕыстылар, сотору кэминэн уулуссаҕа массыына собуоттанна уонна айаннаан куугуната турда.    – Убай Кирииһэ биллэр улахан тойон буолбут. Аҕабытын саҥа массыынатынан хатааһылата барда, - дии-дии сирэйэ-хараҕа чаҕылыспыт ийэм саалаҕа киирэн кэллэ.    Мин тоҕо эрэ испэр итинник тахсан барбыттарын соччо биһирээбэтим. “Аҕам, эргэ УАЗ да буоллар, массыыналаах ээ. Аата, джипкэ олорон айанныыр туох атыннаах үһүнүй”, – дии санаатым.    Уруокпун чаас кэриҥэ ааҕан хомуна олордохпуна, аҕам сүр тыастаахтык ааны сабан киирэн кэлбититтэн соһуйа түстүм. Ийэбиниин, сурдьулаах балтыбыныын киниэхэ утары сүүрэн тиийдибит. Аҕабыт туохтан эрэ хомойбут, курус көрүҥнэммит, дэлби сүөм түспүт сирэйин кистиирдии туттан, хотонун таҥаһын сүр түргэнник таҥнан киирэн барбытыгар бары да соһуйдубут, дьиксиннибит. – Туох буоллугут? Бүөккээ, туох буоллуҥ? – ийэм ыйыта сатаан көрдө. Аҕам, хотоҥҥо тахсар халыҥ хаатыҥкатын кэппитинэн, таһырдьа ойон тахсыбытын, ийэм батыста. Мин туох буолбутун билэр баҕа санаам баһыйан, эмиэ таҥна турдахпына, били убайбыт сүр түргэнник дьиэ ортотугар баар буола түстэ уонна сып-сап көхөҕө ыйанан турар саарпыгын ойутан ылаат, ааны хайа быраҕан, төттөрү тахсан барда. “Хайа, бу хайдах буоллахтарай? – дии санаан, бэйэм таһырдьа кэтэр куһаҕан этэрбэспин кэтээт, оргууй аҕай хотон ойоҕоһугар чугаһаатым. Иһиттэхпинэ, дьонум саҥарсаллар, быыһыгар саах күрдьэллэр.    Ийэм биир кэм: “Туох буолла?” – диир уонна быыһыгар аҕабын: “Биирдэ кэлбит убайбын киһилии көрсүбэтибит!” – диэн мөҕөр-этэр. Оттон ийэм уоскуйан олордо быһыылаах, чочумча чуумпу бүрүүкээтэ.    – Аймахпыт миигин мөҕөн-этэн кэбистэ, – диэн аҕам саҥа таһаарда.    – Эс, ама? – ийэм муодарҕыыр.    – Бастаан айаннаан истибит. Массыынатын иһин-таһын туһунан кэпсээтэ, хайдах харчыны оҥорорун сэһэргээтэ. Тохтоотубут, табахтаатыбыт. Онтон мин олохпут судургута суоҕун туһунан сырдаттым, сыана ыараабытыттан сылтаан харчыга ардыгар ыктарарбытын эҥин кэпсээбиппэр киһим миигин сирэй-харах анньан киирэн барда.    Эйигин маннык дьадаҥы олоххо тиэрдибит буруйдаах мин эрэ баарбын үһү... “Интэриэһиҥ, сатыыр дьыалаҥ ынах-сүөһү көрүүтэ, хотон сааҕын күрдьүү эрэ. Атыны сатаабат, тобулан да көрбөт сүрэҕэ суоххун быһыылаах, таах “туормастанан” баран сылдьаҕын, тугу да ырааҕы санаабаккын, харчыны сатаан оҥорбоккун. Мин бу үөрэхтэнэн, үлэһит буолан, халыҥ харчыланан олоробун, оннугу сатыыр эрэ киһи сатыыр, эн буоллаҕына балтыбын маннык олоххо тэптиҥ, саах сыттаах таҥастанан баран сылдьаҕын!” – диэн сирэй-харах аста. Оттон мин, үлэлээбит тэрилтэм хайдах курдук 90-с сылларга эстибитин, ол кэнниттэн атын үлэни булбакка, сүөһү эрэ ииттинэн дьиэ кэргэммин аһатан, таҥыннаран атаҕар туруорбутум туһунан кэпсээри гынан баран, саҥата суох тахсан баран хааллым. Чэ, эн итини улахаҥҥа уурума, холуочуйан арааһы саҥардаҕа, – диэн аҕам барахсан хомойбутун, сорох дьон үрдүккэ тахсан баран, кыра да ычаланалларын туһунан хоргутан кэпсээтэ.    Ийэм чуумпутук истэ олорон, ытаан сыҥсыйара иһилиннэ, онтон ытыы-ытыы дьиэтигэр төнүннэ. Сотору буолаат, хотоҥҥо соҕотох хаалбыт аҕам саах таһаарар тыаһа иһилиннэ. Мин баарбын биллэримээри, тыыммын хаайан, аҕам үлэлиир тыаһын истэ турдум. Аҕам барахсан толору балбаахтаах ыарахан тимир хорууданы нэһиилэ сыһан-соһон, быыһыгар ынчыктаан-бөтүөхтээн хотон олбуорун күрүөтүгэр чугаһатта. Онтон ойоҕос диэки сүөкээн баран, күрдьэҕэр өйөнөн, хантас гынан үөһэ чаҕылыспыт сулустары одуулуу туран, тоҕо эрэ сыҥсырыйара иһилиннэ. Быһата, ытаата... Аҕам барахсан, үс оҕотун киһи гынаары кыһаллан-мүһэллэн, хотон үлэтиттэн ордубакка, күнэ бу курдук ааһарын, дьэ, чугастык биллим. Ону этинэн-хаанынан билбэт, өйүгэр-санаатыгар оҕустаран да көрбөт сорох дьон таах мөҕөн-этэн, хайгыах оннугар кэнниттэн ырытан: “Хотон сыттаах сүөһү көрөөччү, онтон атыны сатаабат хара үлэһит”, – диэн сыана быһар чычаас өйдөөхтөр баалларыттан киһи олус да санааргыыр.    Киһи бу Орто дойдуга араас олоҕу олорор. Мин аҕам, өбүгэтин сиэрин кэспэккэ, эбэбит-эһэбит кэриэс тылларыттан туора турбакка, хороҕор муостааҕы иитэрэ, көрөрө-харайара, дьиҥ сахалыы дьарыгы илдьэ сылдьара, ол туһугар ийэ-хара көлөһүнүн тохпута хайҕаллаах суол! Бэл, аҕам сайын ыйы быһа оттоон сордоммут үс кэбиһиилээх отун уоран ылбыттарыгар санаата түһэн, хара көлөһүнэ таах салгыҥҥа көппүтүн аһыйан, ол кыһыытын-абатын кэпсии ыалыгар тахсыбытын, анарааҥҥыта “уоскутан” арыгы куппутун амсайан кэбиспитин буруйдуох санаам кэлбэт.     Аҕам барыларыттан кистээн, ол ыраах чаҕылыһар сулустартан көмө, эбии күүс-уох, сэниэ, өйөбүл көрдүүр курдук одуулаан туран, көмүскэтин уутун тохпутун хаһан да умнубаппын... *  *  *    Кыыс ити курдук аҕатыгар тапталын, ытыктабылын туһунан кылгас кэпсээнин түмүктээбитин кэннэ нэһилиэкпитигэр киирдибит. Массыынабыт кинини дьиэтигэр аҕалбытыгар, күрүө таһыгар күрэҥсийбит баттахтаах аҕата үөрэн-мичилийэн кэтэһэн тураахтыыр этэ. Ираида Коркина- Чугдаара.
kyym.ru сайтан