Төрүт сокуоҥҥа уларытыы киллэрэр туһунан сахсаан ааһан-араҕан биэрбэт. Кими да итэҕэйиэх санаа тоҕо эрэ кэлбэт. Тоҕо диэтэххэ, үрдүкү былаастар ол-бу дьаһалы таһаарбыттара боростуой дьоҥҥо – Сэрэпиин курдуктарга – туох да туһата суоҕа биллибитэ ыраатта. Додо курдук дуоһунастаах эрэ дьон ону өйүүр курдуктар. Оттон ол – сымнаҕас кириэһилэлэриттэн матымаары эрэ тылбай-өспөй буолар дьон. Маннык мунаах-тэнээх быһыыга-майгыга, хата, сорох киһи “дьэ, ол күтүр “за” диэн куоластаабыт буоллаҕына, мин булгуччу “против” диир эбиппин” диэн быһаарына охсор.        Сэрэпиин эдэр сааһа кэрэ да кэмҥэ ааспыт эбит. Ол саҕана быыбар буоллун, туох буоллун – туох да кирдиэхтэһии, хоруотаһыы ончу суоҕа. Барыта үүт тураан, уу нуурал курдуга. Оттон билигин – сиэһии, сууһарсыы, өстөһүү кытаанаҕа.    Быыбар күн норуот, чахчы, сүргэтэ көтөҕүллэр кэмэ буолара. Бэл, оччолорго Дьокуускай куорат хайа да быыбардыыр учаастагар хара сарсыардаттан бытыылкалаах пиибэ дэлэччи тардыллара. Ол “утах” барахсан, билиҥҥилэрин курдук буолаахтыа дуо, амтанныын атына, хаачыстыбалыын тупсаҕайа. 1977 сыллаахха, алтынньы 7 күнүн эргин быһыылааҕа, Сэрэпиин Кострома куоракка РСФСР “Спартак” уопсастыбаҕа бастыыр иһин чөмпүйэнээккэ күрэхтэһэн баран, табаарыһа Оппуонньалыын Москубаҕа кэлбитэ. Туох эрэ улахан бырааһынньык тэрээһинэ эбит быһыылааҕа: хормуоскалаах дьон бааллара, ырыа-тойук, үҥкүү-битии бөҕөтө этэ. Онтулара ССРС саҥа Төрүт сокуонун ылыммыт күннэрэ эбит.    Дьокуускайга өйүүҥҥүгэ билиэттээх дьон, тугу гыныахтара баарай, НХСБ көстүүнэйигэр сытан араас былааны сыымайдаабыттара. Оппуонньа, Сэрэпиинтэн хас да сыл аҕа, иллэрээ сыллаахха Москубаҕа сайылаабыт ыччат, дойду киин куоратын биэс тарбаҕын курдук билэрэ. Инньэ гынан Сэрэпиин суумкатын түгэҕиттэн ороон таһаарбыт болокунуотугар баар аадырыһы көрөөт, сүрэҕэлдьээбит киһи киэбинэн “билэр сирим, мантан сүрдээх ыраах, метроттан да тэйиччи” диэбитэ. Оттон Сэрэпиин ити аадырыска хайаан да сылдьар наадалааҕа. Бастатан туран, итиннэ Лаара Барыыһаба – кэргэнин дьүөгэтэ, бэйэтэ да бэркэ билэр кыыһа – олороро. Иккиһинэн, Лаараны кытта сакылааттаспыттаах. “Ол туох сакылааттаһыытай?” диэн, хайа да киһи мунаарыан, интэриэһиргиэн сөп. Онон, кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, барытын саас-сааһынан ытыска ууран биэрэр курдук, уруккуну-хойуккуну ахтан-санаан аастахха сатанар. * * *    Медфакка туттарсан баран, куонкуруска хапсыбатах Чээнэтэ (билиҥҥи кэргэнэ) Сэргэлээх икки этээстээх эргэ мас дьиэтигэр дьонун кытта олороро. Хата, даачалаах буолан, хаһаайыннар бу дьиэлэригэр нэдиэлэҕэ биирдэ-иккитэ туох эмэ наада тирээтэҕинэ эрэ, охсуллан ааһаллара. Эрдьигэн бэрдэ Сэрэпиин Чээнэни кытта ол сахтарга хайыы үйэ “миннэрин билсибит” дьон этилэр. Онон кыыһын дьоно даачалаабыттарыгар өрүс пуордун уопсай дьиэтиттэн манна орох тэппитэ. Бэркэ табыллыбыттара. Сынньанар күннэригэр баҕас сайыҥҥы уһун түүнү  быһа тугу сатыылларынан, истибиттэринэн таптаһаллара. Дьэ, сөҕүмэр “эспэримиэн” диэн онно этэ.    Онто баара, биир күн Чээнэ ырааҕынан аймахтарын икки кыыһа – Лаара Барыыһаба уонна Маайыс Бэстиинэбэ – үөрэххэ туттарса кэлбиттэрэ. Дьэ, били, талбыттарынан олорбуттара тохтообута, онон Сэрэпиин ити дьиэҕэ сээбэҥниирэ сэдэхсийэ быһыытыйбыта.    Чээнэтэ “актыыбынайдаабатаҕа” буоллар, дьиҥэр, эрдьигэн ханан-ханан кураһаайданыа биллибэт этэ: ис хааныттан оннук киһи хайыай. Биирдэ үлэтиттэн эрдэ бүтэн уопсай дьиэтигэр кэлбитэ – Чээнэтэ баахта таһыгар бу чэмэллэн олороро! Барахсаныҥ баара, үөс-батааска биэрбэккэ, сонно кэриэтэ тылыгар киллэрэ охсон тапталлааҕын Сэргэлээххэ баар дьиэтигэр илпитэ. Кэлэн иһэн “Лаарабыт бүгүн оруобуна 19 сааһын туолбут күнэ” диэн, маҕаһыынтан сампаан, сибэкки ылларбыта.    Сэрэпиин ол киэһэ абитуриент кыргыттары кытта дьэ киһилии билсибитэ. Кыры-кылбаҕар сирэйдээх, кута-мата бэйэлээх мааны Маайыһы манньыйа көрбүтэ. Ол эрээри, тоҕо эбитэ буолла, хара бараан сирэйдээх да буоллар, томтоҕор түөстээх, көбүс-көнө атахтаах, анаан ньалҕаарыччы сыбаан кэбиспит курдук обуйукаан уостаах Лаараны тутан-хабан көрүөн олус баҕарталаабыта. Сампаан испит дьон сүргэлэрэ көтөҕүллэн, бастаан утаа кирик-хорук тутта олорбуттара мэлис гыммыта, “тимэхтэрэ сөллөн”, сэһэн сэппэн ырааппыта. Утуйар кэмнэрэ кэлбитин билбэккэ да хаалбыттара.    Хаһаайка уонна кыргыттарга аҕа саастаах киһилэрэ буолан, Чээнэ оронун бу түүн Лаараҕа туран биэрбитэ. Инньэ гынан хоско икки тимир орон баарыгар икки кыыс киэҥҥэ-куоҥҥа холкутук утуйар буолбуттара, оттон Чээнэлээх муостаҕа, кинилэр тастарыгар, матараас тэлгээн сытардыы оҥостубуттара. Кыараҕас дьиэ итиикэтэ бэрдиттэн бары даҕаны плавкинан эрэ чырбаҥнаһаллара. Хомойуох быатыгар, эр бэрдэ таҥаһа арыый эргэ буолан (Чээнэ ыксатан, уларыттар да бокуой суоҕа), ол иһигэр төһө кээмэйдээх тэрил бөлтөҥнүүрүн алардыҥы да киһи тэһиппэккэ билиэх үлүгэрэ этэ, сорох-сороҕор ол сатаната субу тахсан кэлээри суоһурҕанара.    Дьаһаллаах хаһаайка “түүн туалет дии-дии таһырдьа сүүрэкэлээбэккит, аан таһыгар турар эргэ биэдэрэҕэ чорулатаҕыт” диэн бирикээстээбитэ. Кырдьык, дьиэттэн лаппа тэйиччи самнайан-хаҥнайан турар нууһунньукка тэстэ тиийиэх диэтэххэ, куттала дэлэ буолуо дуо.    Кыргыттар, сытаат, ньим барбыттара (чахчы утуйбуттара эрэ, суох эрэ – ким билиэй), ол эрээри сирэйдэрэ муостаҕа сытааччылар диэки этэ. Нэдиэлэ устата тыытыспакка ахтыспыт дьон, Сэрэпииннээх Чээнэ, итиитэ бэрдиттэн бырастыынанан эрэ сапта сытан, таласханнаах сирдэрин таарыйсыбытынан барбыттара. Эрдьигэн бэрдэ сымыһаҕын ытыран, төһө эмэ тулуктаспыт эбит буоллаҕына, кыраттан күөдьүйэр Чээнэтэ, тулуйарын ааһан, тыастаахтык тыыммахалаабыта, онтон “били тугун” ханна да хамсаппат гына бобо тутан, “айанныахтаах аартыгын” буллараат, аллараттан кыйдаабытынан барбыта. “Кыргыттар бырылаччы утуйан, муннуларын тыаһа – муораҕа” дии санаабыта эбитэ дуу, кинилэр баалларыттан ордук көҕүйбүтэ бэрдиттэн эбитэ дуу – туттунар аат диэн суоҕа, биир кэм өрүтэ биэртэлии сыппыта.     Уохтара харыар диэри таптаһаан-таптаһан баран, утуйан хаалбыттара. Түүн үөһүн саҕана Сэрэпиин, эмискэ уһуктан кэлбитэ – хайа эрэ кыыс алҕаска быһыылаах, атаҕын үктээн баран бу нөрүйэн турар эбит! Итиитэ бэрдиттэн буолуо, лиипчик диэн мэлигир, плавкинан эрэ чырбайбыт. Дьэ, эмиий да эмиий! Лаара эбит. Уола хаан биирдэ өйдөммүтэ – саптыбыт бырастыыналарын дуомун Чээнэ “былдьаан”, хахха диэн туох да суох киһитэ бүтүннүү быыстапка буолан ырааппыт. Кыыс, соһуйбут омунугар, турбахтыы түһээт, аан дьиэҕэ тахсыбыта уонна көҕүрэттэр тыаһа иһиллибитэ...    ...Кыргыттартан Маайыс Бэстиинэбэ эрэ эксээмэннэрин “биэскэ” туттартаан устудьуон буолбута. Лаара Барыыһаба, нуучча тылыгар бырабааллаатар да, онтугар сөп буолбакка, киэҥ сиргэ – муҥутуур Москуба куоракка – туох эмэ үөрэххэ салгыы туттарса айанныыр санааламмыта.    Чээнэ “дьүөгэм Москубаҕа тиийэн, хата, омук киһитигэр кэргэн тахсыа биитэр хайа эрэ саха уолун кытта холбоһуо, баҕар, туох эрэ үөрэҕэр туттарсан киирэн, былдьаһыкка сылдьар исписэлиис буолан кэлиэ” диэбитэ. Лаара бэйэтэ да онтон атыны санаабат быһыылааҕа. Сэрэпиин “ээ, таах сибиэ ыраатаҕын, ол кэриэтин манна техникумҥа, муҥ саатар, профтехучилищеҕа киириэҥ этэ” диэбитин Чээнэлиин утарбыттара. “Кырыллыбытынан кыыс, Лаара, иннин-кэннин толкуйдаан сылдьара чахчы, уолаттарга албыннатыа суоҕа” диэн ордук Чээнэ сүрдэммитэ, устунан, хата, кыыһырса сыспыттара. “Итинник эбит буоллаҕына, дабаай, сакылааттаһыах! – диэн Лаара тыл көтөхпүтэ. – Үөрэххэ киирбэтэхпинэ, хайаан да кэргэн тахсыаҕым. Хата, туохха сакылааттаһабыт?” Сэрэпиин таах хаалыаҕынааҕар “чэ, биэс сулустаах ханньаакка да буоллун” диэбитэ.   * * *    Атаһа Оппуонньа сирдээн, бэрт уһуннук айаннаан Лаара Барыыһаба олорор аадырыһыгар тиийбиттэрэ. Бурууктаны уонна оҕуруот аһын ыраастыыр-наардыыр тэрилтэ  уопсай дьиэтэ эбит. Аҕамсыйа барбыт вахтёр дьахтар дэлби доппуруостаан, пааспардарын бэрэбиэркэлээн баран: “Эмиэ Борисова кавалердара. Хонор туһунан санаамаҥ даҕаны, син биир бэрэбиэркэлиэм!” – диэн мас-таас курдук суоһурҕаммыта.    Ааны тоҥсуйан хоско киирбиттэрэ – түөрт орон турара. Биир ороҥҥо чараас суорҕанынан саптан Лаара сытара. Сэрэпиин кэлбитин көрөн, таайтарыылаах баҕайытык мичээрдээн кэбиспитэ, саҥа таһааран дорооболоспута уонна суорҕанын киэр хаһыйан ойон турбута. Үрүҥ путбуолкалааҕа уонна ыга тута сылдьар хыбы колгуоккалааҕа. Атах да атах! Атастыылар харахтара хатаммытын билбэт буолаахтыа дуо, аа-дьуо сайбалдьыйан, хостон тахсан барбыта уонна сотору буолаат, чараас кылгас халааттаах киирэн кэлбитэ.    Кэпсэтии-ипсэтии саҕаламмыта, чэй тардыллыбыта. Онуоха диэри бииргэ олорор дьоно: Фарида диэн кырасыабай бэйэлээх татаар кыыһа уонна Зося, Лена диэн нуучча кыргыттара кэлбиттэрэ. Нууччалыы иҥнигэһэ суох саҥарар Оппуонньа мааһа табыллыбыта, Сэрэпиин эмиэ нууччалыыга көһөргө тиийбитэ. Нууччаҕа “балыксыт балыксыты ыраахтан билэр” диэн уос номоҕунуу, Фаридалаах Оппуонньа көрүөх бэтэрээ өттүгэр “бэртии” буолбуттара, эйэргэһиилэрэ сүрдэммитэ.    Эр бэртэрэ “наада буолуо” диэн атыыласпыт уохтаах утахтарын таһаарбыттарыгар кыргыттар харахтара уоттаммыта. Дьиэлээхтэр хантан эрэ буруукта арааһын, ыыһаммыт халбаһыны баар гыммыттара, чалбараҥ саҕаламмыта. Хайа эрэ кыыс проигрывательгэ быластыыҥка уурбутугар аны үҥкүүлээн наскылдьыһан барбыттара.    Үҥкүү быыһыгар Фаридалаах Оппуонньа ханна эрэ сүтэ сылдьан баран кэлбиттэрэ. Иккиэн даҕаны олус астыммыт көрүҥнээхтэрэ. Чочумча буолаат, Лаара Сэрэпиини илиититтэн ылан көрүдүөргэ таһаарбыта уонна туох эрэ хоһугар киллэрбитэ –  баанна эбит! Хайаларын эрэ араас өҥнөөх куруһуба туруусуктара, хоппуруон чулкута, колгуокката ыйанан тураллара. Кыыс омуннаах баҕайытык уураа да уураа буолбута уонна:    – Сакылаакка эн кыайдыҥ. Ол эрээри биэс сулустаах ханньаагы биэрэр кыаҕым суох, сүүйүүгүн маннык ыларыҥ куһаҕан дуо, – диэн баран, төҥкөс гынаат, хараҥатыҥы кыһыл өҥнөөх туруусугун сыыһын устан, баанна ойоҕоһугар уурбута уонна Сэрэпиин уҥа илиитин ылан “били сиригэр” даҕаппыта. Сэрэпиин, Чээнэм дьүөгэтэ маннык эрэ буолуо диэн сэрэйбэтэх киһи, аах-маах бара сыспыта. Онуоха биирдэрэ моонньуттан кууһан туран “оо, Чээнэ, саатар, биирдэ бырастыы гын” диэн баран, чинэрис гынаат, эр бэрдин бүрүүкэтин курун сүөрбүтүнэн барбыта...   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан