Саас. Ыам ыйын ортото. Саха сиригэр бу кэмтэн ордук күүтүүлээх, ордук долгутуулаах уонна аптаах кэм суоҕа буолуо. Айылҕа уһуктан, хаар ууллан, сир-дойду сылаас тыынынан илгийэр. Оттон саха эр киһитэ бу кэмҥэ биир эрэ санаалаах буолар — саатын-саадаҕын бэлэмнээн, дурдатын,  үүтээнин диэки дьулуһар. Саас куска барыы диэн булчут дьоҥҥо көннөрү булт буолбатах, бу — сиэр-туом, айылҕалыын алтыһыы, өбүгэ үгэһин утумнааһын. Уонна, биллэн турар, муҥура суох күлүү-үөрүү аргыстаах түгэннэр кэмнэрэ. Киэҥ алаас ортотугар баар дириҥ күөл кытылыгар үс булчут тохтообут. Кинилэр эрдэттэн кэлэн, дурдаларын туппуттар, мончууктарын ууга олордубуттар уонна билигин, киэһээҥҥи хараҥа түһүөн иннинэ, аал уоттарын оттон, хараарбыт чаанньыктарын оргута олороллор. Саамай аҕа саастаахтара, уопуттаах булчут, элбэҕи көрбүт-истибит Бааһынай оҕонньор табахтаан буруолата-буруолата, кутаа уотун одуулаан олорор. Кини аттыгар эдэрдэр — быйыл саҥа уон аҕыһын туолбут, бастакытын дьиҥнээх булка тахсыбыт уот-төлөн уол Сэмэн, уонна отут саастаах, мэлдьи күлэ-үөрэ сылдьар Ньукулай олороллор. — Ээ, саас кус кэмигэр араас буолар, — диэн саҕалаата Бааһынай, чэйин сойутта олорон. — Булт диэн булт. Байанай эһэбит сороҕор биэрэр, сороҕор көннөрү оонньуур, күлэр. Оттон биһиги, дьон, бэйэбит даҕаны сорох түгэҥҥэ олус да мүччү-халты тутунабыт. Булчут кэпсээнэ диэн куруук кырдьык уонна төрүт үгэскэ сыһыаннаах буолар. Сэмэн, эн эдэргин, маҥнайгы уопутуҥ. Ити сааҕын тута-тутаҕын кус эрэ түһэрин күүтэн хараххын быччата олорума, булт диэн өссө доҕордоһуу, алтыһыы буолар. Чэ, ити уокка маста быраҕа түс, мин эһиэхэ бэйэм эдэр эрдэҕинээҕи, биир дьикти уонна күлүүлээх түгэни кэпсээн биэриэм. Сэмэн уокка мас бырахта, Ньукулай кулгааҕын чөрбөттө. «Кыайтарбатах моонньоҕон» — Бу түгэн оо, ыраатта, мин эһиги сааскытыгар сырыттахпына буолбута, — диэн Бааһынай оҕонньор сөтөлүннэ. — Мин оччолорго Микиитэ диэн табаарыстаах этим. Микиитэ бэйэтэ улахан, бөдөҥ-садаҥ киһи, ол эрээри хараҕынан олус мөлтөх этэ. Ачыкытын кэттэҕинэ эрэ киһини-сүөһүнү араарар. Ол гынан баран, булт диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Саас ахсын бастакынан дурдаҕа тиийэрэ. Биирдэ саас эмиэ маннык күөлгэ таҕыстыбыт. Оччолорго эрэһиинэ мончууктар диэн саҥа кэлэн эрэр кэмэ. Микиитэм куораттан үс устуука эрэһиинэ моонньоҕон атыылаһан аҕалбыт. Онуоха диэри куруук мас куһунан туһанар этибит. «Бааһынаай, көр, бу олох дьиҥнээх кус курдук, тумсуттан саҕалаан кутуругар тиийэ барыта орун-оннугар. Маны ууга олортубут да, кус бэйэтэ саба түһүө», — диэн киһим олус үөрбүтэ-көппүтэ. Сарсыарда эрдэ, туман саҥа тарҕанан эрдэҕинэ, дурдабытыгар киирдибит. Микиитэ мончууктарын ууга ыраах баҕайы түһэрдэ. «Чугас олортохпуна, кэлбит кус миигин көрөн куттаныа, ыраах олордорбун сөбүлүүбүн» диэтэ. Дьэ, олордубут. Туман сүтэн, күн тахсан эрдэҕинэ, халлаантан «шук-шук» диэн тыас иһилиннэ. Биир соҕотох моонньоҕон атыыр үөһэнэн көтөн иһэн, биһиги күөлбүтүн көрөн, түһэргэ сананна. Мин дурдам Микиитэтиттэн арыый тэйиччи этэ. Көрөн олоробун: куспут Микиитэ дурдатын иннигэр, мончууктартан арыый тэйиччи кэлэн «пүр» гына түстэ. Дьэ, Микиитэ ытарын күүтэбин. Киһим саҥата суох. Кус ууга уста сылдьар, кынатын сахсынар, тумсунан ууну харбыыр. Микиитэ дурдата чуумпу. «Хайа, бу киһи утуйдаҕа дуу?» диэн санаан, сэрэнэн төбөбүн быктардым. Көрбүтүм, Микиитэ саатын туппутунан, хараҕын быччаппытынан тугу эрэ олус болҕойон көрөр. Ол эрээри кини дьиҥнээх түспүт куһу буолбакка, бэйэтин биир мончуугун туһаайан олорор эбит! Ол куһа, быатыттан төлөрүйэн, сүүрүгүнэн эбэтэр тыалынан дурдатын диэки чугаһаан испит эбит. Микиитэ мөлтөх харахтаах буолан, чугаһаан иһэр эрэһиинэ куһун саҥа түспүт тыыннаах кус диэн санаабыт! Оттон дьиҥнээх куһу, ыраах уста сылдьарын, олох да көрбөтөх. Киһим тулуйбата, саатын өрө тутан баран, чугаһаан иһэр «куһу» эҥкилэ суох элиттэ. Паах! Уу оргуйа түстэ. Оттон дьиҥнээх кус, соһуйан, кынатын тыаһа «куу-куу» диэбитинэн халлааҥҥа көтөн хаалла. Мин «Ок-сиэ!» диэтим. Ол эрээри дьэ кырдьык күлүүлээх түгэн онно саҕаламмыта. Микиитэ ыппыт мончууга, биллэн турар, ханна да көппөт. Биирдэ «дьал» гынна да, салгыы уста турда. Микиитэ соһуйда, куһа өлбөтөҕүттэн өһүргэннэ быһыылаах. Паах! — иккиһин элиттэ. Куһа эмиэ хамсаабат. Ол эрээри элбэх доруоп киирэн, эрэһиинэтэ тэстэн, куһа сыыйа-баайа ууга тимирэн барда. Микиитэ ону көрөн: «Оо, моонньоҕонум өлөн тимирээри гынна!» — диэн хаһыытаата да, дурдатыттан ойон тахсан, ууга сүүрэн киирдэ. Уу тобугар тиийэр. Тиийэн ууга тимирэн эрэр куһу харбаан ылла да, өрө көтөхтө. Мин дурдаттан тахсан: «Микиитэ, хайа, хас киилэлээх моонньоҕону ыллыҥ?» — диэн күлэ-күлэ ыйытабын. Киһим уу-хаар баспыт сирэйдээх, илиитигэр сүүс сиринэн тэстибит, уунан туолбут эрэһиинэ куһун тутан турар. Ачыкытын уута быккыраан түһэр. «Бааһынаай… Бу дьүдьэҕэй тумсулаах, мин эрэһиинэ куспун бултаабыппын дии… Оттон оччоҕо ханнык кус көтөн хааллай?» — диэн хаһыытаатаа. Мин онно күлэн уҥа сыспытым. Киһим бэйэтин харчытыгар ылбыт мааны куһун өстөөҕүн көрбүт курдук ытыалаабыта билигин да харахпар баар. Ол саас биһиги биир эрэһиинэ куһа суох хаалбыппыт, ол эрээри Микиитэ «кыайтарбатах моонньоҕонун» туһунан кэпсээн нэһилиэккэ барытыгар тарҕаммыта. Ньукулай күлэн тоҕо барда, Сэмэн эмиэ мичээрдээтэ. Бааһынай оҕонньор чэйин иһэн баран, уотун төрдүн хаста, табаҕын уматынна. — Күлүүлээх түгэн, — диэтэ Ньукулай, хараҕын уутун сотто-сотто. — Мөлтөх харахтаах киһи булка сырыттаҕына алдьархай дии. Оттон эн, Бааһынай оҕонньор, бэйэҥ хаһан да сыыһа-халты туттубатаҕыҥ дуо? Барытын Микиитэ курдук дьоҥҥо сэлээнниигиҥ. Бааһынай оҕонньор бытыгын быймаҥнатта, күлбүтүн кистии сатаата. — Хайа, дьон барыта сыыһар. Булт диэн айылҕа, манна ким даҕаны эрдэттэн билэ-көрө сылдьыбат. Бэйэм эмиэ биир дьикти түгэҥҥэ түбэһэн турардаахпын. Чэ, ону кэпсиэм, уол оҕо кулгааҕын чөрөттө. «Андаатыр бэргэһэ» — Бу түбэлтэ эмиэ саас буолбута. Оттон бу сырыыга мин эдэр Микиитэни кытта буолбакка, аймаҕым Хабырыыллыын сылдьыбытым. Хабырыыл оччолорго сааһырбыт киһи этэ. Ол эрээри кини биир дьикти үөрүйэхтээҕэ — ханна баҕарар, хайдах баҕарар түргэнник утуйан хаалар дьоҕурдааҕа. Олорон эрэ, туран эрэ, ат үрдүгэр да утуйара диэллэрэ. Булка кинини кытта сылдьар олус эрэйдээх этэ: кус түспүтүн көрбөккө, хур-хар диэн хурдьугунаан куттатара. Биир түүн биһиги улахан дурдаҕа иккиэн олордубут. Түүнү быһа халлаан тымныы этэ, кус олох көппөтөҕө. Сарсыарда күн тахсыыта саҥа сылыйан, туман күөл үрдүнэн тэлгэнэн эрэрэ. Мин хараҕым уута кэлэн, кэтэҕинэн да буоллар утуйардыы олордум. Хабырыылым, биллэн турар, номнуо муннун тыаһа күөл уутун долгутар курдук утуйан «өлөн» олороро. Хабырыыл төбөтүгэр хара өҥнөөх, андаатыр тириититтэн тигиллибит төгүрүк бэргэһэлээҕэ. Ити бэргэһэтин олус харыстыыра, «куораттан улахан тойон бэлэхтээбитэ» диэн киэн туттара. Дьэ, утуйан олорон, киһим төбөтө аллараа диэки санньыйан, төҥкөйөн барда. Ол төҥкөйбүтүгэр, баайанайдаах андаатыр бэргэһэтэ баһыттан халтырыйан түһэн, дурдабыт иннигэр, кытыл уутун кытыытыгар баар хомус үрдүгэр «ньимис» гына түстэ. Мин ону кырыы харахпынан көрдүм эрээри, киһим уһуктуо диэн сүрэҕэлдьээн ылбатым. «Чэ сыттын, кэлин ылыахпыт» диэн санаатым. Туман ордук хойунна. Биһиги умуһахпыттан арыый тэйиччи, атын күөлгэ, ыаллыы нэһилиэк булчуттара олороллор этэ. Олортон биирдэстэрэ, эдэр уол, сарсыардааҥы куһу кэрийэ сылдьан, биһиги диэки сыыллан кэлбит эбит. Ол уол туман быыһынан көрбүтэ — хомус кытыытыгар туох эрэ хара, бөдөҥ баҕайы, төгүрүмтүйэн олорор. «Ок-сиэ, бу туох ааттаах улахан, уойбут көҕөнүй!» диэн санаабыт быһыылаах. Мин умуһах иһигэр чэй иһэ олорон, таһырдьа киһи атаҕын тыаһын иһиттим. Сэрэнэн өҥөйөн көрбүтүм, биир киһи талах кэнниттэн саатын өрө тутан, биһиги умуһахпыт иннин, чуолаан Хабырыыл бэргэһэтин, туһаайан турар эбит! «Тохтоо!» диэн хаһыытыам иннинэ, киһим тарбахтарын эрийэн кэбистэ. Палл! — диэн улахан баҕайы саа тыаһа халлааны аймаата. Хабырыыл андаатыр бэргэһэтэ, доруопка оҕустаран, үөһээ өрө көтөн таҕыста, кыра чаастара ыһылынна. Ол тыастан уонна бэргэһэтэ көппүтүттэн соһуйан, утуйан олорбут Хабырыыл оҕонньор дьиэрэҥнээбитинэн ойон турда. «Аа-аа! Эһэ саба түстэ! Ким ытта?!» — диэн дурда иһигэр икки илиитинэн саатын туппутунан тулатын көрдө. Оттон өндөйөн турар эдэр булчут уол соһуйбута икки төгүл улахан этэ. Кини улахан «көҕөнү» ыттым диэн үөрэн сүүрэн истэҕинэ, умуһахтан кус буолбакка, уоттаах харахтаах, баһыгар туга да суох, баттаҕа үрүҥ тыатааҕы курдук арбайбыт, улахан саалаах оҕонньор ойон тахсыбыта. Уол саатын быраҕаат, куотарга бэлэмнэннэ. Мин дурдаттан тахсан, туох буолбутун өйдөөн, сиргэ охтон түһүөхпэр диэри күлбүтүм. Хабырыыл уолу көрөн: «Эн мин бэргэһэбин ыттыҥ дуо, акаары?!» — диэн хаһыытаата. Уол куттанан титирээбитинэн: «М-мин… мин көҕөн олорор диэбитим… Туман буолан үчүгэйдик көрбөтүм…» — диэн ботугураата. Хабырыыл сиртэн хайа тардыллыбыт, онно-манна түүтүн ыспыт андаатыр бэргэһэтин көтөхтө. Бэргэһэ ортотунан доруоп дьөлө көтөн, икки хайаҕастаах буолбут этэ. «Дьэ бука, манан хата сайын салгын киириэ, көлөһүнүм тахсыа» диэн Хабырыыл хоргутан, күлэрбин-ытарбын билбэккэ турбута. Уол кэлин Хабырыылга саҥа бэргэһэ атыылаһан биэрбитэ. Ол эрээри «Хабырыыл андаатыр бэргэһэтин» туһунан үһүйээн билигин да күөл тула кэпсэнэр. Мин бэйэм оччолорго ону тохтоппотохпунан эмиэ буруйдаахпын эрээри, итиччэ түргэнник туох буоларын ким билиэй? Баһынай оҕонньор кэпсээнин бүтэрэн, уокка эбии мас бырахта. Сэмэн уонна Ньукулай  ытыахтарыгар диэри күлбүттэрэ. Дурда тула күлүү саҥата сааскы салгыҥҥа дуораһыйан, ыраах алаас устун тарҕанна. — Ох-хо-хо… бэргэһэ… көҕөн… — Ньукулай тыынын кыайан ылбата. — Ол уол дьэ бэркэ куттаммыт буолуохтаах! — Булт диэн оннук, уолаттар, — диэтэ Бааһынай, күлүүтүн тохтотон, саатын одуулаата. — Сыыһа-халты туттуу, омуннааһын баар буолар. Ол эрээри саамай сүрүнэ — куттал суох буолуутун быраабылатын тутуһуу. Бэргэһэни буолбакка, дьону ытыахтарын сөп ээ туман быыһынан. Онон, хаһан баҕарар сааны тутарга сэрэхтээх буолуҥ. Тугу ытаргытын чуолкай көрбөккө эрэ, тарбаххытын чочоҥнотуман. Сааскы түүн кылгас. Халлаан сырдаан, сулустар улам симэлийэн бардылар. Күөл үрдүнэн эмиэ туман тарҕанна, хаппыт мастар төбөлөрүттэн сарсыардааҥы сиик таммалаата. Аттыларыгар, уу үрдүнэн, эмискэ кус кынатын тыаһа «шук-шук-шук» диэн иһилиннэ. Үс булчут тута чуумпурдулар, саҥата суох өйдөстүлэр, сааларын тутан дурдаларын диэки сыҕарыйдылар. Байанай бэлэҕин күүтэр кэм кэллэ. Кэпсээннэр тохтоотулар, билигин айылҕалыын алтыһыы, дьиҥнээх булчут тулуурун кэмэ саҕаланна. Сайдам
edersaas.ru сайтан