Хотугу Муустаах далай – киһи өйүнэн-санаатынан кыайан анааран көрбөт сүүнэ улахан, муҥура, улаҕата биллибэт тымныылардаах, кытаанах уонна ураты кистэлэҥнээх дойду. Манна сылы быһа муус хайалар устан айанныыллар, оттон тыынар тыыннааҕы тоҥорор тымныы салгын киһи сүрэҕин  быһаҕынан курдары охсордуу тэҥнэнэр. Бу улуу далайга айылҕа иччитэ муҥур тойон, оттон киһи – айылҕа биир быычыкаа туорааҕа. Ол эрээри, саха киһитин тулуура, олорорго дьулуура уонна ийэ айылҕатын кытта быстыспат ситимэ хайдахтаах да ыарахан кэмҥэ тыыннаах хааларга кыах биэрэр. Бу кэпсээн – ааспыт үйэ ортотугар Хотугу Муустаах далайга мууска устан, өлүүттэн быыһаммыт саха полярниктарын хорсун быһыыларын туһунан. Алдьархай аана аһыллыыта Муус устар ый бүтүүтэ. Саха сирин саамай хотугу уһугар, муус далай ортотугар тэриллибит научнай-чинчийэр станция үлэтин үгэннээн турар кэмэ этэ. Эспэдииссийэ састаабыгар икки саха уола баара: уопуттаах каюр, булчут, туохтан да толлубат 40-чалаах Ньургун уонна эдэркээн, саҥа институту бүтэрбит радист-метеоролог Саргын. Кинилэр сорудахтара – муус халыҥын үөрэтии, салгын баттааһынын кэтээн көрүү уонна араадьыйанан сибээһи тутуу. Биир түүн, айылҕа соһуччу уларыйда. Саргын рациятын иннигэр олорон улахан сири кытта сибээскэ тахса сатыы олордоҕуна, эмискэ халлаан хараҥарда, тыал улам күүһүрдэ. Ньургун, айылҕа тыынын эрдэттэн сэрэйэр булчут хараҕынан, таһырдьа тахсан уларыйа туруммут халлааны, тоҥ мууһу кэтээтэ. – Саргын, таҥын, туох эрэ буолаары гынна, – диэтэ кини, ыксаабатах куолаһынан. Уол өйдөөн көрбөтөҕүн да иһин, аҕам саастаах табаарыһын тылын истэн, үтүлүгүн, атаҕын таҥаһын, саҕынньаҕын кэттэ. Эмискэ, сир-халлаан алдьанардыы үтүө-мөкү тыас иһилиннэ. Муус алдьанар тыаһа бууска эстэрин курдук ньиргийдэ. Станциялара турар муус хонуута түөрт аҥыы хайа барда. Балааккаларын аннынан муус хайдыбытыгар, хараҥа, тоҥ уу көстөн кэллэ. – Сэрэн! Малгын харбаа! – диэн хаһыытаата Ньургун. Кини тутатына рацияны, биир мөһөөччүк хатарыллыбыт килиэби уонна примуһу туппутунан, хайдан эрэр муус кытылыттан ойдо. Саргын хараҥаҕа муннугар диэри ууга түһэ сыста, ол эрээри Ньургун кинини саҕатыттан харбаан таһаарда. Сарсыарда үүнүтүгэр уолаттар көрбүттэрэ – кинилэр 30-ча эрэ миэтэрэ усталаах, кыра муус тумуһугар ордон, тыыннаах хаалбыттар. Станциялара, атын табаарыстара, баазалара барыта ыраатан, туман быыһыгар номнуо көстүбэттэр. Кинилэр иккиэйэҕин, муус далай ортотугар уста хааллылар. Тыыннаах хаалыы туһугар… Саамай сүрүнэ – аймалҕантан, уолуйууттан куотунуу. Саргын, эдэр киһи быһыытынан, бастаан уолуйан, тугу да саҥарбат буолан хаалла. Кини хараҕар төрөөбүт Аммата, ийэтэ, сылаас дьиэтэ көстөн ааста. “Барыта бүттэ, өлөр күнүм манна эбит,” – диэн санаа мэйиитигэр охсулунна. Ол эрээри Ньургун олох атыннык туттунна. Кини саха киһитин быһыытынан айылҕаны кытта биир тылы булунарга турунна. – Чэ, уолуйума. Саха киһитин санаата кытаанах, муус да үрдүгэр булан кутаа уоту оттуохпут. Бастаан утуйар сирбитин оҥостуохха, – диэтэ. Кинилэр хаарга хаһан, кыра хороон оҥоһуннулар. Рацияларын аккумулятордара ууга түһэн үлэлээбэт буолбут, ол иһин  «улахан сиргэ» сибээскэ тахсар кыахтара суох. Аһылыктара – биир бааҥка тушенка, биир мөһөөччүк хатарыллыбыт килиэп уонна термоска хаалбыт кыра чэй. Муус үрдүгэр салгын температурата -42 кыраадыска диэри тымныы. Күннэр-түүннэр ааһан истилэр. Муустара күн аайы кыччаан, улам ууга суураллар. Биир түүн күүстээх буурҕа түстэ. Күүстээх силлиэ уолаттар хаар үүтээннэрин үрдүн бүтүннүүтүн илдьэ барда. Тымныы салгын курдары илгийэн, Саргын силиитигэр тиийэ тоҥно, илиилэрэ, атахтара тоҥон, үлүйэр турукка киирдилэр. Ол түүн Ньургун уолу бэйэтин саҕынньаҕынан бүрүйдэ, иккиэн куустуһан сыттылар. Ньургун утуйбат туһуттан, Саргыҥҥа кэпсээн кэпсээтэ: – Саргын, утуйума. Утуйдуҥ да – уһуктубаккын. Мин кэпсээммин иһит — эһэм хайдах муҥур тыатааҕыны кытта киирсибитин кэпсиим… Биһиги, сахалар, тымныыттан куттаммаппыт, тымныы биһигини тулуурдаах оҥорор. Эйигин дьиэҕэр ийэҥ, кэргэниҥ, үлэҥ күүтэр. Ол сылаас  дьиэҕиҥ, дьоҥҥун санаа. Саргын ол түүн ийэтин алааһын,  алаадьы сытын, сайыҥҥы күөх окко сүүрэ сылдьарын санаан, ис иһиттэн сылаас санаа киирэн, тыыннаах хаалар күүһү булуммута. Саха киһитин Ийэ сиригэр таптала, өбүгэтин тыына кинини тымныы өлүүттэн быыһаабыта. Быыһаныы уонна дьылҕа бэлэҕэ Сэттис күннэригэр муустара отой кыччаан, тимирэр турукка тиийбиттэрэ. Аһылыктара бүтэн, примустарын кыраһыына уостан, эрэл кыыма улам умуллан истэ. Ол эрээри, саха дьоно хаһан да бэриммэттэр. Ньургун бүтэһик кыраһыынынан биир таҥаһын  илитэн, уокка уматан, хара буруону таһаарда. – Ким эрэ көрүөҕэ. Көрбөтөҕүнэ да, бу биһиги тиһэх бэлиэбит буоллун, – диэтэ кини. Эмискэ, ыраахтан, туман быыһыттан мотуор тыаһа иһилиннэ. Ол тыас улам чугаһаан, уолаттар үөрүүлэрэ үксээн: “Биһиги манна баарбыт! Махтал эһиэхэ!,” – диэн хаһыытаатылар. Бу дьиҥнээх устуоруйаҕа олоҕурбут түбэлтэ биһигини туохха үөрэтэрий? Хотугу Муустаах далай киһи санаатын, киһи тулуурун мэлдьи тургутара баар чахчы. Саха киһитэ айылҕаны кытта биир тылы булан, өбүгэлэрин үгэһин умнубакка, ийэ дойдутун таптаан тыыннаах хаалар кыахтаах. Хайдахтаах да ыарахан кэмҥэ санааҕытын түһэрбэт, дьулуургутун ыһыктыбат буолуҥ.  Тулуур, өһөс санаа уонна бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһүү – олоххо ханнык баҕарар ыарахаттарын аһардар сүрүн күүстэр буолаллар. Сайдам
edersaas.ru сайтан