Дьээбэ Дьэкиим алта уончалаах эрээри, баттаҕа чанчыктарынан эрэ маҥхайан эрэр. Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, хатыҥыр, иҥиир-ситии киһи. Аата да этэрин курдук, дьээбэтэ-хообото баппакка, дьону быардарын тарбатар, сүрдээх элэккэй, сайаҕас майгылаах барахсан.     ***    Олорор дэриэбинэтин эмээхситтэрэ:    – Дьээбэ Дьэкиим барахсан кыайан түспэтийбэккэ сылдьан түөһэйэрэ буолуо, – диэн күлсэллэрэ иһиллэр. Табаарыстара кинини кытта сэрэнэ-сэрбэнэ соҕус кэпсэтэллэр. Киһилэрэ олус дуоспуруннаахтык сэлэһэ туран эрэ бүтэһигэр эрийэ тэбэн кэбиһэр, тылларыттан хабан ылан туох эрэ күлүүлээх быһыыга-майгыга тиэрдэр. Күллэртээн бөҕө буолар. Ол гынан баран кими даҕаны кыыһырдыбыта, өһүргэппитэ иһиллибэт.    Дьэкиим барахсан итэҕэһэ диэххэ дуу, хайдаҕа дуу. Ыал буолбакка кырдьаары гынна. Көстөр дьүһүнүнэн, үлэтинэн-хамнаһынан, дьоҥҥо сыһыанынан кимиэхэ да сирдэрбитэ суох эрээри, соҕотох хаалар ыйаахтаах быһыылаах. ***    Сааһыары Дьэкиим, дабылыанньата тахсан, оройуон киинигэр балыыһаҕа киирдэ. Балаататыгар бэһиэлэр. Үс бэйэтин курдук аҕамсыйа барбыт оҕонньоттору кытта түбэстэ. Ыарахан ыарыһах суох, бары хроническай ыарыылаах дьон. Быара ыалдьан киирбит Аркаадьый баар. Миитэрэйдээх Ньукулай бэйэтин саастыылаахтара буолан, үчүгэйдик билэттиир буолан биэрдэ. Кэккэлэһэ сытар Охонооһойдоро, сэттэ уонуттан тахсан эрэр кырдьаҕастара, эмиэ дабылыанньатынан сытар. Онто бэргээн, оронуттан бакаа туруорбаттар. Хос иһигэр улахан наадатыгар эрэ турар. Дьэ, онон бары да бэркэ тапсан, күө-дьаа буолан сэһэн-сэппэн бөҕөлөр. Күн аайы сиэстэрэлэр, саньытааркалар уларыйа сылдьаллар. Олору да Дьэкиим сыыйа-баайы билэттээн, хаадьылаһар, дьээбэлэһэр буолан барда.    Настаа диэн ааттаах, эмиэ бэйэтин курдук сүрдээх дьээбэлээх, бэрт сытыы, суустаах тыллаах, мыс курдук этиргэн эттээх-сииннээх, биэс уончалаах сиэстэрэни Дьэкиим куруук булан дьээбэлиир. Биир күн эмиэ үгэһинэн:    – Миигин эрэ олус ыарыылаахтык укуоллуугун. Бэйэҕин үчүгэй аҕайдык укуоллаабыт киһи баар ини! – диэбитигэр биирдэһэ даҕаны иэстээх хаалбата:    – Бээрэ, арай мин «ээх» диэтэхпинэ, ол эн муҥнаах эппиэттэһэр кыахтааххын дуо? – диэн баран, бэйэтэ даҕаны киэҥ харахтардаах дьахтар, бэтиэхэлэммитигэр харахтара өссө улааппыкка дылы буоллулар.    Балаата иһинээҕилэр күлсэн быара суох бардылар. Ити түгэн итинэн ааста. Этэрбэс араадьыйата кэпсииринэн, Настаабыт кэргэнэ суоҕа билиннэ. Онон оҕустахха, ити хаадьылаһар тылыгар кырдьык оҕото кыбыллыбыт буолуон сөп. «Билиҥҥи туругунан ахсаан биир ньуулга Настаа туһатыгар буолла» диэн табаарыстара Дьэкиими күлэллэр.    – Бүтэһик ким күлэрэ биллибэт, – Дьэкиим иннин биэрбэт. Эмтиир быраастара – эдэркээн бэйэлээх нуучча кыыһа. Үлэтигэр сүрдээх кыһамньылаах, сүрэхтээх барахсан. Киэһэ букатын хойут дьиэлиир, сарсыарда ким-хайа иннинэ кэлэр. ***    Биэс ыарыһахтан үһэ – оройуон киинин олохтоохторо. Онон киэһэ аайы аймахтара ас арааһын аҕалаллар. Дьэ, биирдэ маннык түгэн буолла. Өрөбүл киэһэ кэлбит аһылыктан Дьэкиим биир обургу соҕус оҕурсуну ким да «бу ас баар эбит» диэн бэлиэтии көрбөтөҕүн иһин, туумбатыгар ылан уурунан кэбистэ. Сарсыарда сиэм диэн хаһаанна. Бу түүн Настаа дьуһуурустубата.    Бэнидиэнньик сарсыарда. Үгэс курдук сэттэттэн аҕыска диэри анаалыс тутар күннэрэ. Сытар ыарыһахтарга оронноругар кэлэн ылаллар. Таарыйа систиэмэлэрин туруораллар, укуолларын биэрэллэр. Онон Настаа сарсыарда сэттэҕэ анаалыс ыла, укуол биэрэ Охонооһойго кэлэрин Дьэкиим дьээбэлииргэ сананна. Дьонугар:    – Мин утуйбута буолан сытыам. Суорҕаным анныгар оҕурсуну хамсатыам. Настаа сирэйин-хараҕын көрөөрүҥ эрэ. Эрдэ күлсээйэҕит, – диэтэ.    – Бэйи, тугу-тугу этэҕин? Ол хайдах хамсатаҕын? – диэн туоһуласпыттарыгар «бэйэҕит көрөөрүҥ» диэн буолла. Эдэр киһилэрин – Аркаадьыйы – «сарсыарда көрүдүөрүнэн Настаа иһэрин биллэрээр» диэн дьаһайдылар. Кыра аайыга кыһаллыбат кырдьаҕастар күө-дьаа буолан утуйдулар.    Сарсыарда Аркаадьый ким-хайа иннинэ туран, көрүдүөргэ аалыҥнаан, муоста сууйааччы саньытааркаттан хаста да мөҕүлүннэ. Ол да буоллар Настаа иһэрин биллэрдэ. Ыксаан хаалан, быраастара Наталия Васильевнаны кытта иһэрин быһааран эппэккэ хаалла. Утуйбута буолан, хараҕын быһа симэн кубулуна сытар Дьэкиим ону хантан билиэй?!    Дьэкиим бэйэтиттэн хаһан да араарбат, оҕуруктаах өйдөөх кытайдар оҥорбут, алта уонча сэнтимиэтирдээх, тарбаҕы токуруччу туппут курдук быһыылаах көҕүс тарбыыр тэриллээх. Онтукатын киһи илиитин суонун саҕа гына сотторунан эрийэн баран, биир уһугун хаҥас илиитин тоҕоноҕун анныгар укта. Саҥа илиитин түөһүгэр ууран кэбистэ. Суорҕан анныгар дьиҥнээх илии буолан көстөр. Билбэт киһи кыайан араарбат. Аны туран хаҥас илиитин тоҕоноҕун хамсаттаҕына, түөһүгэр сытар «илиитэ» хамсаан өндөх гынар. Кистээбит илиитинэн оҕурсутун тутта. Онтун атаҕын икки ардынан, били, Настаа сэнээбит миэстэтигэр, сытыары уурда. Чараас суорҕан анныгар сөҕүмэр улахан «тэрил» буолан көстөр. Уҥа илиитин кэтэх тардыстан, улаҕа хайыһан, утуйбута буолан, налыйан аҕай сытар.    Аркаадьый күлэрин кыатана сатаан баран, икки санна ыгдаҥнаан барда. Хата, туалет диэки куотан бырабааллаппата. Оҕонньоттор кыраҕа ымыттыбат, дуоспуруннаах дьон.    Дьэ, доҕоор, быраастаах сиэстэрэ Охонооһойдоох Дьэкиим ороннорун атаҕар кэлэн, дорооболоһон баран, хайдах туох хоммуттарын ыйыталаһан бардылар. Дьэкиим суорҕана ортотунан үллэх гынна. Биллэн турар, быраастаах сиэстэрэ харахтара онно хатана түстэ. Дьэкиим буоллаҕына, сүрдээх минньигэстик энэлийэр, ол аайы били «тэрил» оргууй аҕай өрө хоройон киирэн барар. Биһиги дьоммут көрбүттэрин итэҕэйбэккэ, айахтарын аппаччы атан кэбистилэр. Наталия Васильевна сирэйэ чоххо баттаабыт курдук кытар гына түстэ, «извините» диэт, балаататтан тыас хомунна. Настаа буоллаҕына айаҕын атан, көрүү бөҕөтүн көрөн турда. Бэйэлэрэ да киэҥ харахтар сиргэ кэлэн түһүөхтэрин силгэлэрэ тутар бадахтаах. Балаатаҕа сытааччылар тугун-ханныгын дьэ өйдөөн, туттуна сатаан баран, кыатаммакка күлсэн тоҕо бардылар. Настаа соруктаах эрэ киирэн турар буолан тахсыбата быһыылаах. Дьэкиимнэрэ буоллаҕына, онно эрэ уһуктубуттуу, туох да буолбатаҕын курдук, ып-ыраастык Настаа диэки көрөн кэбистэ. Хаҥас илиитин хамсаппытыгар түөһүгэр сытар сымыйа илиитэ ибир гынна. Дьиҥнээх илиитэ били «тэрили» өрө хоротон кэбистэ.    Настаа: – О-хоо... Охо-ноо-һоой, анаалыс ылыам, – диир даҕаны хараҕа адьас Дьэкиим суорҕаныттан арахпат. Онуоха биирдэстэрэ: – Миигиттэн эмиэ дуо? – диэн саҥалаах буолла. Оҕонньоттор күлсэн иэрийэ сыталлар. Аркаадьый быарын туттан, олоппоһугар умса түһэн олордо. Барбах санна эрэ титирэстиир.    Настаа: – Суох, суох... Бэйи, бэйи... Мин кэлин киириэм, –  диэт, балаататтан курбачыс гынан хаалла. Балаата иһинээҕилэр күөргүмүнэн күлбүттэрэ хос иһигэр баппакка көрүдүөргэ күөдьүйдэ. Кэккэлэһэ турар дьахталлар балааталарыгар күлсүү ис дьиҥэ ханнык эрэ биллибэт ханаалынан бэриллэн, эбиэт саҕана улахан ырытыыга киирбит бадахтаах.    Дьэ, бу кэнниттэн укуол кэмигэр Дьэкиим Настаа диэки көрдөҕүнэ, биирдэстэрэ иэдэс биэрэ сылдьар буолла. Тугу эмэ ыйыттаҕына, халба курдук суохтан атыны билбэт. Аны туран, сарсыныгар Настаабыт Дьэкиимҥэ ас бөҕөтүн астаан аҕалан, куду анньан биэрдэ. Онуоха дьээбэтэ баар ээ, Дьэкииммит аны «халбалыы» саҥаран турда. Кыбыстар буолла. Настаа көрдөр эрэ, били, дьээбэрэн күө-дьаа буолар бэйэтэ саҥатыттан матар идэлэннэ.  Кырдьаҕастара Охонооһой:    – «Халбаларбыт» сымыыт баттыыллара чугаһаан эрэр быһыылаах, – диэн, уокка мас быраҕан биэрэн, дьонун эбии күллэртиир. ***    Дьээбэ Дьэкиим уонна сиэстэрэ Настаа барахсан «дьыалалара» туох түмүктээх буоларын, дьылҕаларын суола хайдах салаллыаҕын Айыыһыттаах Иэйэхсит эрэ билэн эрдэхтэрэ. Михаил ГОГОЛЕВ-Долгун.
kyym.ru сайтан