Иван Гоголев-Кындыл, “Мин эһигини таптыыбын” сэһэниттэн.   Оо, ийэ муҥнаах сүрэҕин аһыытыттан ордук ыарахан, хаһан да ааспат-арахпат бу сир үрдүгэр туох баар буолуой?.. Эмээхсин харытын бааһын чэрин эмиэ имэрийдэ: — Соҕотоҕум буоллар оҕолорбун аһынаммын буорайыам этэ. Дьолбор, ити Суоҥааны уонна кини убайын Мииккэни булан, оҕо гынаттаан санаабын-онообун аралдьыттым. — Суоҥаалаах Мииккэни булбутум диигин. Ол хайдах? — Ол туһунан сэһэн. Бэйи, чох таҕыста быһыылаах, — эмээхсин туран үөттүрэҕинэн оһоҕун булкуйда, холумтаҥҥа турар таҕааны үөс диэки сыҕарытта, анныгар кытарбыт чоҕу тардан биэрдэ, кыраадаттан хобордооҕу аҕалан таҕааҥҥа ититэ уурда. Олордо. — Мин сэрии сылларыгар хаһан да идэбинэн бултуур этим. Ырааҕынан эҥсэн, тэлэһийэн сылдьарым, оччотооҕуга сырыыны кыайарым. Өлүөнэ эбэҕэ да киирэ сылдьарым. Ыкса күһүн, Эбэ кыдьымаҕа киирэ турдаҕына, кини хаҥас кытылыгар биир аата-суола суох кыра үрэх тардыытын бата тииҥнии сылдьыбытым. Киэһэ үрэх төрдүгэр отууланан олорон уҥуор туох эрэ улуйарын истибитим. Бөрө улуйарыттан атын этэ, ыт улуйарыгар майгылыыра. Үчүтэй ыт, иччитэ өллөҕүнэ, итинник улуйааччы. Мин бэйэм ыппын, ити түбэлтэ буолуо аҕыйах хонук иннинэ, эһэ сиһин булгу охсон кэбиспитэ. Оччоттон баччаҕа диэри миэхэ ыт турбат идэлээх. Быйыл эмиэ хаарыан бэйэлээх ытым сураҕа суох сүттэ. Киһи өлөрбүтэ дуу, кыыл туппута дуу?.. Бэйи, ханна тиийдим этэй? Дьэ мин ол ыт улуйарын истээт, куһаҕан буолбутун сэрэйбитим. Мин курдук эмиэ соҕотоҕун быралыйан сылдьар булчут эрэйдээх быстардаҕа. Оҥочолоох этим. Оччолорго мотуор хантан кэлиэй? Эрдиинэн уҥуор дьулуспутум, Эбэни бэйэҥ билэҕин, хас да үөс буолан эҥсиллээччи, үөстэрэ бэйэлэрэ улуу өрүс курдуктар. Дьолго, ыт бэтэрээҥҥи улахан үөс уҥуоругар улуйара. Муустар хабырыһан, эргичиһэ-эргичиһэ устан элэҥнэһэллэрэ, мин оҥочобун түҥнэри анньан, үрдүбүнэн ньиккэрийэн да аастахтарына көҥүллэрэ. Уруккута тэтиэнэх этим… Этэҥҥэ уҥуор туораабытым. Ити ыккардыгар боруорбута, тыалыран сиксийбитэ, бөдөҥ тобурах хаар сирэйбин эттээбитэ. Тулам дьэбин уоһан турара. Кытыл кумах сыырын өрө дабайан орох суолу булбутум. Ыт улуйара күүһүрбүтэ, мин ол хоту харбыалаһан иһэн сыгынах курдук хараҕа кэтиллибитим. Онтум өлбүт киһи эбит этэ. Бороҥ суппуун сонноох, ынах олооччулаах оҕонньор түүрүллэн сытара. Аттыгар быһаҕаһа кумаҕынан тибиллибит кыл илим көстөрө, көһүйэн хаалбыт тарбахтарынан биир обургу алыһары бобо туппут этэ. Бэргэһэтэ суоҕа, саһара маҥхайбыт баттаҕын тыал үрэллэҥнэтэрэ, тобурах хаар сирэйин хайа сахха туртатан кэбиспит этэ. Оҕонньору одуулаһа турдахпына, иһэ сиһин үөһүгэр хам сыстыар диэри аччыктаабыт күөрт ыт сүүрэн эйэҥэлээн кэлбитэ, ыйылыы-ыйылыы эккэлээбитэ, туой кэннин хайыһан көрөрө, миигин: «Бара охсуох!» — диэн ыҥырар курдуга. Кинини батыспытым. Булчут үүтээнигэр тиийбиппит. Оһохтон биллэр-биллибэт буруо саккырыыра. Үүтээҥҥэ киирэн ынырык суолу көрбүтүм. Санаатахпына билигин даҕаны айахпар ас киирбэт буолар… Көмүлүөк уота умуллан чоҕо эрэ кыыһара. Холумтаҥҥа туох эрэ кыһыл сэрбэллэн олороро. Өйдөөн көрбүтүм, биэстээх-алталаах сыгынньах кыысчаан эбит. Төбөтө түөһүгэр түспүт, иэдэһинэн, саннын сыыһынан көмүлүөк иэдэһигэр өйөммүт. Ырбаахыта суох, атах сыгынньах уончалаах уолчаан тобуктаан олорон чоҕу үрэ сатыыра. Мин киирбиппэр, соһуйбатахтара даҕаны, үөрбэтэхтэрэ даҕаны. Уолчаан илбирийбит ыстаанын өрө тардыммыта. Чуо бааччытык эппитэ: «Эһэбит таһырдьа өлөн сытар. Убайым Сууйаа иһэ ыалдьан бөлүүн эмиэ өллө. Балтыбын Суоҥааны кыбыммытынан көһүйэн хаалбытын нэһиилэ арааран ыллым». Хаҥас орону көрбүтүм — бокуонньук, икки атаҕын токуппутунан ороҥҥо тиэрэ түспүт, икки ытыһынан иһин түгэҕин саба туттубут. Куобах уорҕата суорҕана үүтээн буор муостатыгар түспүтүн мин оргууй ылан кинини бүрүйэн биэрдим. Мин хаһан да ытаабыппын өйдөөбөппүн, оҕолорум да өллөхтөрүнэ, ытаабат этим, хаһан да хайыамый, ытаан да өлбүтү тилиннэрбэккин диэн дьиппинийэрим, оттон онно кыамматаҕым. Көмүлүөк оһох холумтаныгар төбөбүн ууран, сөһүргэстээн олорон саҥата суох ытаабытым… Төбөбүн бөҕүөрбүт дьоҕус илиилэр имэрийбиттэригэр өйдөөбүтүм, уоллаах кыысчаан, муннуларын өрө сыҥа-сыҥа, мин төбөбүн имэрийэ тураллара. Бука, саататар дьүһүннэрэ буолуо. Мин иккиэннэрин түөспэр ыга кууспутум: — Тукаларыам, мин эһиги ийэҕит буолабын. Эһигини ахтан бу букатын кэллим. Аны куруук бииргэ сылдьыахпыт, хаһан да арахсыахпыт суоҕа! Оҕолор муҥнаахтар миигин кырдьык «ийэбит кэллэ» дии санаатахтара. «Ийээ кэллэ! Ийээ кэллэ!» — дии-дии эккирээбиттэрэ. Аны баран хаалыа диэн куттанан сонум тэллэҕиттэн кытаанахтык да кытаанахтык бобо туппуттара. Кэлин дьонтон истибитим, ийэлэрэ төрүт кыраларыгар өлбүт үһү… — Тугу аһыыгыт? — диэн кинилэртэн ыйыппытым. Тугу да саҥарбатахтара, оһох таһыгар икки сүлүллүбүт андаатар сытара… Мин оҕолор эһэлээх убайдарын сайын балык хатарар араҥастарын үөһэ кэккэлэтэ уурбутум, көмөр кыах суоҕа, кэлин кэлэн иккиэннэрин көмпүтүм. Оҕолору саҥыйахпар суулаан, күөрт ыты оҥочобор олордон уҥуор туораабытым.   Иван Гоголев-Кындыл “Мин эһигини таптыыбын” кинигэтиттэн, “Айар”, 2025 с.
edersaas.ru сайтан