«Өбүгэ хараҕа» сис хайа таһынааҕы очуос таас чабырҕайа. Тула — сарсыардааҥҥы борук-сорукка харах ыларын тухары бара турар аар тайҕа. Дьэгдьиҥи, күөгэлдьигэс тымныы салгыннаах. Ньургуйаана кыайан утуйбатаҕа. Чабырҕайа кэйиэлиир, сүбэһитэ, үөрэтээччитэ Сээркээн сүппүт алдьархайыгар тайҕа дьиксиннэриилээх суугуна холбоһон, уута көттө. Сэргэхсийэ, дьэгдьийэ түһээри, тымныы, сыгынньах таас очуос үрдүгэр муус тымныынан үрэр тыалга сирэйин тоһуйда. Сирилэччи үрэр тыал, саспыкка дылы иһийэн, эмискэ астан хаалла. Кулгаах чуҥкунуур дьикти ыарахан чуумпута сатыылаата. Бэл түҥ тайҕа суугуна-куугуна ньим барда — аарыма тииттэр кыычыгырыыр-хаачыгырыыр тыастара, моҕотой иһиирэрэ, чыычаах «чыып» диирэ иһиллибэт буолла. Салгыҥҥа, ырыых-ыраах сулустар уоттарыныы, тымныытык сыдьаайан көстө түспүт сырдыктан дьикти көтөр көтөн таҕыста. Кынатын куорсуннара ый уота сырдаппыт туманыттан сыыйыллан тахсыбыкка дылылар. Оттон харахтара икки кыракый сулустуу тырымнаан көһүннэ. Бу — Тыал Иччитэ, Үрдүкү Айыылар илдьиттэрэ этэ. Дьикти көтөр хамсаабакка салгыҥҥа ыйанан турар. Оттон саҥата кулгаахха дуораһыйбакка, мас сэбирдэҕэ суугунуурун, хайа хапчааныгар тыал куугунуурун кэриэтэ, төбө иһигэр эрэ иһилиннэ. — Өйдөөн-дьүүллээн иһит, Үрүҥ Айыы Тойон талан ылбыт Урааҥхай бииһин Кыыһа! Билигин саараҥныыр, санаарҕаан-санньыйан, бэйэҕэ бүгэн олорор кэм буолбатах! Эн төлкөҥ, кэм-кэрдии саҕаланыыта, хайыы үйэҕэ түстэнэн турар. Ньургуйаана, Айыы илдьититтэн сүр баттатан хамсыыр да кыаҕа суох буолан, иннигэр көстөр сырдык сыдьаайын чыпчылыйбакка даҕаны одуулаһар. — Эйиэхэ түҥ былыргы кут баар. Эн эккэр-хааҥҥар билигин Орто дойдуну Хара Дьайтан өрүһүйэр аналлаах Ньургун Боотур бухатыыр кута иҥэн, бу сиргэ иккистээн эргийэн кэллэ! Илдьит көтөр хараҕыттан сырдык уот сыыйылла тыкта — таас очуос килэркэй сирэйигэр иэдээннээх быһылаан буола турара көстөн кэллэ: …өһөх хара буруо будулҕанын быыһыттан Аллараа дойду баһылыга, уот тыыннаах тимир килиэ Уот Уһутаакы обургу, Үтүгэн түгэҕиттэн күөрэйэн тахсан эрэрэ көһүннэ. Төһөнөн үөһэ тахсар даҕаны күөх халлааҥҥа күлүмнүү тыгар күн күлүгүрэ хараҥаран, чээл күөх тайҕа кубарыйа кууран-хатан барда… Кыыс дьон-сэргэ, кыыл-сүөл барыта иэдээннээх тымныыттан тоҥон өлөн эрэллэрин уолуйа одууласта. Маҕалайа туолбат Аллараа дойду ааттааҕа аар тайҕа уонна улуу өрүс иччилэрин күүстэрин-кыахтарын супту оборон өлөрөн эрэрин илэ көрдө. Ол күөрэ-лаҥкы барбыт аан дойду алдьархайын будулҕанын быыһыгар абааһы аймаҕын баһылыгын араҥаһыгар хам кэлгиллибит уһуйааччытын өйдөөн көрдө. Сээркээн сордоох санаатын күүһэ тостон, модун дьулуура булгуруйан, тас хаҕа эрэ хаалбыт. Хара дьай күүһүгэр бас бэринэн, Аллараа дойду кулута буолаахтаабыт… Куту-сүрү ыга баттыыр ыар көстүү улам тумарыктыйан сүттэ. Кыыс дууһата иччитэхсийбиккэ, этэ-хаана тымныйбыкка дылы. — Улуу Дьаалы эн сүрэххин-быаргын хаанынан уһуннараары, соруйан уһуйааччыгын толук ылан олорор. Билиэх тустааххын: эн Хара Дьайы төттөрү Үтүгэн түгэҕэр түһэрдэххинэ эрэ уһуйааччыҥ сүлүһүҥҥэ буомтурбут кутун-сүрүн босхолуур кыахтааххын! Ол туһуттан алдьархайдаах Аллараа дойдуга аттаныах тустааххын. Үрүҥ Күн кутун билиэнтэн төнүннэрэ. Аар Баҕах Сэргэни урукку оннугар чөлүгэр түһэрэ — оччотугар Үрдүк Айыыларынан үйэ-саас олоҕурбут тутул кэһиллибитэ көнүө, чөлүгэр түһүө. Аргыстарыҥ хайыы үйэҕэ эйигин кэтэһэллэр. Ураты бэлиэлэринэн Сир Түннүгэ муударай киһини уонна Уоттаах Хайаҕа баар улуу ууһу булаттыаҥ! — Илдьит көтөр сарсыардааҥҥы үөл-дьүөл халлааҥҥа суураллан сүтэн барда. — Төлкөҥ суолунан сырдык сыдьаай сирдээтин, Кыыс Ньургун! Дьикти көстүү сүтээтин кытта, тохтоон турбут хаҕыс тыал эмиэ сирилэччи үрдэ. Аар тайҕа куугуна дьэ иһиллэн кэллэ. Ол эрээри тулалыыр эйгэ уларыйбыта биллэр буолбут. Ньургуйаана тоҥ сиргэ ытыһынан тайанан, тобуктаан олордо. Түөһүн иһигэр оргуйар будулҕан иэйиилэриттэн сүрэҕэ өрө мөхсөр: сибилигин аҕай көрбүтүттэн уолуйа быһыытыйбыта ааһан, эр луҥха хаанын ылынна. Аны саараҥнааһын, санньыйыы бүттэ. Уһуйааччытын суохтуура, аһыыта, дууһата моруу буолбута, санаа ыар баттыга улам уордайыы, аба-сата кыымынан оргуйар иэйиигэ кубулуйда. Кини умса туттан олорбут төбөтүн өрө көтөхтө. Илин саҕахха кэлиҥҥи күннэргэ барбах болоорон көстөр күн сарыала дьэ биллибит. Арыый кубархайдык суһуктуйан көстөр да буоллар, сандаара кыыспыт. — Санаабыт санаа биир! — диэтэ оргууй эрээри чиҥник, иччитэх халлаан, уһуктан суугунуур аар тайҕа диэки хайыһан туран. — Мин барабын. Сулбу-халбы хааман, түһүлгэ диэки дьулуруйда. Онно кинини эрэллээх ата Субуйа Сүүрүк кэтэһэр. Барыахтаах сирэ биллэр, Улуу Дьаалыны кытары охсуһуу саҕаланар!   Оҥоһуу өй суруйуутуттан В.Н. Луковцев тылбааһа “Боотур кыыс Ньургуйаана” оҥоһуу өй көмөтүнэн оҥоһулунна. “Айар” кинигэ кыһата, 2026 с.
edersaas.ru сайтан