Нарыйа сиэркилэ иннигэр өр турда. Кэнники кэмҥэ бэйэтин сирэйиттэн бэрт оччо астыммат:3 быһыыта да уларыйбыт курдук, хараҕын кытыытынааҕы мырчыстаҕастар биллэр буолбуттар, төһө да кырааскаланнар, чанчыктарынан маҥан баттах тахсара элбээбит, сэҥийэтэ аллараа диэки санньыйа быһыытыйбыт... Оттон быһыы-таһаа туһунан эттэххэ, биллэн турар, сүүрбэччэлээҕин курдук буолбатар да, эр киһини умсугутар, долгутар кэрэхсэбиллээх миэстэлэрэ билигин даҕаны биллэллэр. Туга ханан үчүгэйин Нарыйа бэркэ диэн билэр. Оҕо эрдэҕиттэн толору эттээҕэ-сииннээҕэ. Олоҕун араас кэрдииһигэр ол быһыыта-таһаата араастаан тупса уларыйар, ситэр-хотор, төгүрүйэр. Баҕар, ким эмэ күлүө эрээри, түөрт уончатын ааһан туран, бэйэтин толору буспут отоҥҥо дуу, ситэри сиппит сибэккигэ дуу ханыылыы саныыр. Били этэр “бальзаковскай саастара” кэллэ. Ол кэмҥэ “дьахтар кэрэтэ ситэр, толору туолар” дииллэр. Ону кытта Нарыйа сөпсөһөр.   ***    Баара эрэ уон иккилээҕэр түөһэ өрө тэбэн, самыыта төгүрүйэн барбыта. Сайын аайы дэриэбинэҕэ эдьиийин аахха тиийэн, дьүөгэлэриниин күнү супту сөтүөлүүллэрэ. Ууга сүүрэн киирэллэрэ, бытыылка былдьаһа оонньууллара, араастаан көрүдьүөстэнии да баара. Биир сайын эмиэ уруккулуу оонньуохча-көрүлүөхчэ буолан иһэн өйдөөн көрбүтэ – дьүөгэлэриттэн лаппа улааппыт, торолуйбут курдук этэ. Чугаһынан улахан уолаттар сөтүөлүүллэрэ. Бачча тухары кинини аахайбакка сылдьыбыт бэйэлэрэ кинини бэрт дьиктитик көрөр-истэр буолбуттар этэ. Кэлин санаатаҕына, Нарыйа киһи эрэ умсугуйуох тупсан эрэр сааһа эбит. Маҥанын иһин ийэтэ Хаарчаана диэн ааттаары гыммытын аҕата, хатыҥҥа ханыылаан, Нарыйа дэттэрбит. Өссө кыра эрдэҕиттэн дэбигис атах таҥаһыгар баппат суон сотолооҕо. Билигин даҕаны атах таҥаһыгар олус эрэйдэнэр. Тилэҕинэн сөп буоллаҕына, бөтөҕөтүнэн ыпсан быстыбат. Сототунан сөпкө киирдэҕинэ, тилэҕэ толугураан хаалар. Суон бөтөҕөтүгэр, иһирдьэ киирбит тобугар, төгүрүк самыытыгар дьүөгэлэрэ ымсыыран да биэрэллэрэ! Киниэхэ хара ааныттан баар буолан буолуо, кыргыттара бөтөҕөлөрүн соното сатаан, колгуоккаларын иһинэн таҥас симэллэрин, өттүктэрэ суптугур буолан, курдамматтарын өйдөөбөт этэ. Кини тэрэччи тэппит түөһүттэн синньигэс биилигэр диэри бэрт нарыннык иэҕиллэн түспүт үчүгэй быһыылааҕа. Биилин курунан ыга тартаҕына, өттүгэ дьаабылыка быһыытын курдук төгүрүйэн тахсара. Онно эбии эттээх, көнө атаҕа, маҥан субалааҕа бачча сааһыгар диэри син балачча эр киһини “ытатта” быһыылаах. Дэриэбинэҕэ киириигэ хомус быһыылаах мас бэлиэни оҥорбут уус “Нарыйа, эн быһыыгар-таһааҕар ымсыыран, бу хомуһу эйиэхэ майгынната санаан оҥордум” диэбиттээх. ***    Эрдэ ситэн буолуо, уон алтатыгар эрэ диэри “бүтүн” тиийбитэ. Өссө ити иннинэ аармыйаттан саҥа кэлбит Юркатыныын чугасаһа сыспыттаахтара. Үрдүкү кылаас кыргыттара сайын дискэтиэкэҕэ сылдьан дьолломмуттара. Юркалыын эрдэттэн да ымсыырса көрсөллөрө. Дискэтиэкэ бүппүтүн кэнниттэн Нарыйа, дьиҥэр, кинини кэтэстэҕэ дии, ыксаабакка, кыргыттары кытта кэпсэппитэ, күлсүбүтэ буола турбута. Юрка аармыйаттан саҥа кэлэн, байыаннай таҥаһын дыраччы кэтэ сылдьара. Диэмбэли кытта киһи бары көрсө, кэпсэтэ сатыыра. Онтон быыс булан, уол Нарыйаны кэтээн ылара. Дьон тарҕаһан эрэрин көрөн, кыыс дьиэтин диэки хаампыта. Сэрэйбитин курдук, Юрка кэнниттэн эккирэтэн кэлбитэ. “Балтыкаан, адьас тупсан хаалбыккын!” диэн кэмпилимиэн эппитэ. Ону-маны кэпсэппитэ буолан баран, тутуллан иһэн быраҕыллыбыт дьиэ муннугар кэлэн, Юрка Нарыйаны бэйэтигэр ыга тардыбыта. Нарыйа онно үйэтигэр аан бастакытын уолу кытта уураспыта. Ол эрээри онтуката бастакы килбик уураһыыга майгыннаабата. Бэйэтэ да билбэтинэн, онон эрэ дьарыктанар киһилии уохтаахтык уураспытыттан Юрка соһуйбута. Эдэр киһи хаана оргуйан, үөс-батааскы биэрбэккэ, кыыһы дьиэ иһигэр дэллэритэн киллэрбитэ. Кыл түгэнигэр үөһээ өттүн сыгынньахтанан, Нарыйа чараас куоптатын тимэҕин төлөрүтэ охсубута. Дьиэ кытыытынан тэлгэммит хордуон дьааһык ордуктарыгар тиэрэ баттаан, уоҕун-кылынын таһаарардыы оҥостубута. Нарыйа, бастаан утаа эдэр киһи күүстээх илиититтэн, омуннаахтык уураһарыттан талбааран, эт-этэ барыта дырылаан, кыыс оҕо эрэ барыта долгуйа саныыр түгэнигэр сөбүлэһиэхчэ буолан испитэ. Онтон өйдөнөн, эмискэ ытаан сыҥсыйбыта. Юрка даҕаны суобас дуомнаах буоллаҕа, тыҥаан, ыгылыйан иһэн, уоскуйан, турбута. Кыыһы сиртэн туруору тардыбыта. Иккиэн саҥата суох таҥнан, кыыс – бастаан, уол тохтуу түһэн баран тарҕаспыттара.    Кэлин Юркатыныын ыал буолбуттара. Дьиҥэр, сүрдээх көнө, сымнаҕас майгылаах барахсан этэ. Ыйтан ордук арыгылаан баран, сүрэҕэ тохтоон, отуччатыгар эрэ олохтон бараахтаабыта. Улаханнык истэр эрэ Нарыйаны “кыыһынан кэргэн тахсыбатаҕыҥ, хара ааныттан сэлээр майгылаах этиҥ” диэн сирэй-харах анньара.  ***    Нарыйа, чахчы, кыыһынан кэргэн тахсыбатаҕа. Юрката аармыйа кэнниттэн Бурятияҕа үөрэнэ сылдьар кэмигэр кыһыҥҥы каникулугар доҕорун батыһан кэлбит атын улуус уолунуун пиэрмэҕэ үлэлиир уолаттар олорор уопсайдарыгар хоонньоһон турбута. Уол сырыылаах быһыылааҕа. Кыыс оҕо дьылҕатын умнуллубат түгэнигэр кыттыспытын улахаҥҥа уурбатаҕа. Бэрт судургутук, буолуохтааҕын курдук, тахсан барбыта. Ол айыыта – онон. Билигин Нарыйа уол аатын эрэ өйдүүр. Дьүһүнэ өйүттэн сүппүтэ быданнаата. Кэлин санаатаҕына, эр киһилиин аан бастакытын хоонньоһор кыыска майгыннаабат да эбит. Кэлии уолга бэйэтэ эриллэҥнээбитэ, арыгы иһиспитэ. Хоонньоһорго, урут-уруккуттан билбит дьыалатыгар курдук, хорсуннук сөбүлэммитэ. “Сөбүлэммитэ” диэн сыыһа да курдук. “Бэйэтэ тылламмыта” диир сөптөөҕө буолуо. Нарыйа, төһө да оҕо буоллар, эр киһилиин таптаһар, этин-сиинин туттарар кэмэ кэлбит, болдьоҕо туолбут этэ.    Ити түгэн киниэхэ соһуччу буолбатаҕа. Бастакы чугасаһыы хайдах ааһыахтааҕын төбөтүгэр оҥорон көрбүтэ ырааппыта. Бэйэтэ да билбэтинэн, онуоха сыһыаннаах хаартыскалары, киинэлэри көрүтэлиир этэ. Сыгынньахтанан баран, сиэркилэ иннигэр туран, өр да өр бэйэтин көрүнэрэ. Эр киһилиин таптаһар кэмигэр сирэйин-хараҕын, илиитин-атаҕын хайдах туттуохтааҕын, туох тыллары саҥарыахтааҕын иһигэр айан, эрэпэтииссийэлээн көрөрө. Баттаҕын өрө-таҥнары тутан-хабан көрө-көрө, уоһун-тииһин араастаан туттарыттан, бэйэтин бэйэтэ баҕаран, иһин түгэҕэ кычыгыланара, түөһүн иһигэр уот умайара. Ол баҕата, дьиҥэр, туолбута эбээт. Баҕарбытын курдук, киппэ көрүҥнээх, кытаанах илиилээх, уопуттаах уолу кытта итии түүнү атаардаҕа. Кыыс синньигэс утах буолан сүүрбүт хаанын уол ыйдааҕыга күтүрээбитэ быһыылааҕа. Нарыйа билигин санаатаҕына, кини да эр киһи эбитэ буоллар, ыраас кыыһы кытта хоонньостум диэн итэҕэйиэ суох этэ. Икки өттүттэн уохтаах дьон дэҥ кэриэтэ холбоһооччулар.  Ол да иһин буолуо, тугу да быһаарсыбакка, сыһыан салҕанарын ирдээбэккэ, икки аҥыы бардахтара. ***    Юрката барахсан аармыйаттан кэлээтин кытта буолан ааспыт түгэни иһигэр истиҥник санаабыт быһыылааҕа. Сынньалаҥар кэлэ сылдьан, Нарыйаны көрсөн, ыал буоларга этии көтөхпүтэ. Кыыс оскуоланы саҥа бүтэрэн, үөрэххэ сатаан киирбэккэ, санаата түһэн, “ыал да буолуохха сөп” дии санаабыта. Юрка, улахан итирик буолан, бастакы чугасаһыыларын ситэ өйдөөбөтө буолуо эрээри, Нарыйа кыыс буолбатаҕын билбитэ. Ол да буоллар, ыал буолартан аккаастамматаҕа. Күһүн сыбаайбалаан баран, үөрэҕэр төннүбэтэҕэ. Таптыыра бэрдиттэн буолуо, баарынан-суоҕунан харыстаан, туох да буолбатаҕын курдук тутта сатаан, син олоро түспүттэрэ. Арай уоллара төрөөбүтүн кэнниттэн иһэр буолан барбыта. Ол кэмҥэ испэт да ыччат суоҕа эбитэ буолуо. Бастаан утаа саҥата-иҥэтэ суох утуйар бэйэтэ кэлин “кыыһынан кэлбэтэҕиҥ”, “уол миэнэ буолбатах” диэн үөҕэр, кэлин охсор да буолбута. Буолар буолбутун кэнниттэн Нарыйа да хайыай, олоҕун тухары үөҕүллэ олоруо дуо? Тулуйа сатаан баран, арахсыбыта.    Дьэ, ити кэнниттэн кини, ыт сыаптан барбытын курдук, уоттаах-төлөннөөх сырыыта саҕаламмыта. “Атаҕын икки ардыгар чох кыбыллыбыт” диэн кини туһунан этиэххэ сөп. Бэркэ гыннар, уһаабыта биир эрэ ый эр киһитэ суох сылдьара. Эҥинэ бэйэлээх уолаттар кэмигэр санана сылдьыбыттара да, кини тэтимин, уоҕун-кылынын уйбатахтара. Кылгас да кэмҥэ тэйэ түстүлэр эрэ Нарыйа саҥа киһини булуна охсоро. Кэлин эргитэ санаатаҕына, кэмигэр бэйэтин барааскыта киһини булбута, биир да күн тэйсибэккэ, кэргэнниилэр эбээһинэстэрин көтүппэккэ толорон, этэҥҥэ олорбуттара буоллар, кини даҕаны ийэ буолан иҥнэн, ойох буолан дьоһумсуйан олоруо эбитэ буолуо. Дьахтар буолан маннык уохтаах гына оҥоһуллубутугар, баппат гына айыллыбытыгар кини туох буруйдаах буолуо буоллаҕай?... Киһи аһыыра кэллэҕинэ, тулуйбатын, чэпчэтинэрэ кэллэҕинэ, кэтэспэтин курдук, киниэхэ сиэкис чааһыгар тулуур диэн ончу, хааччах диэн саараама суох. Онон, баҕарбатаҕын да иһин, уон тарбаҕын хас эмэ төгүл холбуу туппут саҕа элбэх киһини кытта баччаҕа диэри хоонньоһон кэллэ. Биир кэмҥэ хас да киһини кытта тэҥинэн көрсө сылдьыбыт эмиэ кэмнэрдээҕэ. ***    Биир кэмҥэ “кэргэннээх да киһиэхэ көссүү буолан, бииргэ иҥнэн олоруохха сөп” дии санаан, орон дьыалатыгар уохтаах, харчы да чааһыгар көҥөһө суох киһилиин ситимнэһэ сылдьыбыта. Эт-ас кэһиилээх кэлэн, баҕата ханыар диэри таптаһан, маанылатан, тахсан барарыгар харчы биэрэн ааһар киһи хайа да дьахтарга баҕалаах курдук этэ. Нарыйа дьүөгэлэрэ ымсыыран аҕай биэрэллэрэ. Дуона суох хамнастаах, иһэр-аһыыр, эбиитин түүҥҥү дьыалаларыгар ончу эппиэтинэһэ суох эрдээх дьахталларга Нарыйа көссүүтэ киинэҕэ эрэ көстөр “герой-любовникка” ханыылааҕа. Биир күн ол киһитэ атын дьахтар дьиэтиттэн тахсыбытын истэн, кини да буоллар, уоҕа уҕараабыта, имэҥэ симэлийбитэ. Уочараттаах кэлиитигэр айаҕыттан саҥа таһаарбат, бэйэтигэр чугаһаппат буола силбиэтэнэн, ол киһи суола сойбута. Бүттэхпит ол. Ама да кини буолбутун иһин, хас эмэ дьахтарынан сылдьар киһи ый биир хонугар сытан ааһар тэллэҕэ буолар санаата суох.    Кэнники кэмҥэ эдэрдэр сананаллар. Нарыйа кинилэри да кытта тэҥҥэ эрийсэр сэниэлээх. Ол эрээри олоруҥ туһанарга эрэ интэриэстээхтэр. Ардыгар “сүрэх, дууһа диэннээхтэр дуу, суох дуу аныгы дьон?” дии санааччы. Омуктар да элиэтээччилэр. Биир кэмҥэ таджик киһитиниин булса сылдьыбыта. Омук омуктан уратытын киниттэн билбитэ. Төһө да орон чааһыгар табысталлар, хааҥҥа баар санаа, олохтон ууруллубут ураты диэн элбэҕи быһаарар эбит. Биир кырыыһа анныгар олоруом этэ диэтэххэ, уустук буолуоҕун сэрэйэн, кэргэн тахсартан аккаастаммыта. Кини эмиэ дьахтар буолан, санаата сытарынан, дууһата уоскуйарынан олоҕу баҕарар. Ардыгар: “Туох хара соругар бэриллибит уоҕай? Туох хара накааһай...” – дии санааччы. Хайдах да айыллыбытын иһин, киниэхэ анаммыт киһи бу Орто дойдуга баар буолуохтаах. Кимиэхэ эрэ тиийэн иҥниэхтээх, киминэн эрэ олоҕо салҕаныахтаах буоллаҕа. Нарыйа ол дьоллоох түгэни кэтэһэр, дьоллоох дьиэ кэргэн олоҕор баҕарар. Кэргэн таҕыстар, хойутаан да буоллар, саатар, биир оҕоҕо сананыа этэ.    Нарыйа сүүһүгэр түспүт баттаҕын көннөрүннэ. “Баҕа санаа хаартатын оҥоһун. Бииргэ олоруоххун баҕарар киһигин хараххар ойуулаа”, – диэн үнүр дьүөгэтэ сүбэлээбитэ. Ону олоххо киллэрэр баҕаттан уоппускаҕа иллэҥ олорор киһи кумааҕы, кыптыый булунан, ити үлэни саҕалыырга сананна. Алтан Ытарҕа.
kyym.ru сайтан