Биир дьыл Мэҥэ Алдан эҥээрин өрт уота сиэн тыа булда атын сирдэринэн көспүтэ, сороҕо төрүт эстибитэ. Онон каадырабай булчуттар  Охотскай  Перевоһунан, Уус Маайанан, Томпо хайаларынан, Тааттанан тарҕаспыттара. Куомаҕа икки эдэр уол, убайдыы-бырааттыы Баһылай-Тээппиэс уонна Балантыын-Баайка Халаһыанньыкаптар, бултаһа кэлбиттэрэ. Оҕонньор сэттэ уонуттан тахсан ыыра кыараан, сүнньүнэн Уолба эргин бултуура, онон Суонда Баһыгар баар икки  үүтээнин,  сорох булдун сэбин-сэбиргэлин уолаттарга уларсыбыта. Сүрүн бултара тииҥ, кырынаас, сороҕор солоҥдо буолан уолаттар чугас сирдэринэн сылдьан сохсо, хапкаан, туһах иитэлээн бултаабытынан барбыттара. <…> Арай биирдэ күһүн Өктөөп бырааһынньыга күн халлаан эмискэ уларыйар, тыал-куус бөҕө буолар, улахан мастар сууллар күүстээх силлиэлэрэ түһэр. Ол киэһэ Тээппиэс өрүү кэлэр кэмигэр эргиллэр да, быраата биллибэт. Хараҥаран барар, тымныы, тыал өссө эбии күүһүрэр. Тээппиэс хаста да таһырдьа тахсан хаһыытаан көрөр, саанан да ытар, туох да биллибэт. Саатар саа тыаһын күүстээх тыал саба охсон кэбиһэн иһитиннэрбэт. Уол дьэ дьиксинэр. «Бу үлүгэрдээх киэҥ үрэххэ, халыҥ сискэ ханан-ханан мунан сылдьарын туох билиэ баарай? — диэн улаханнык санааргыыр. — Бостуой билбэт сирбитигэр кэлэммит», — диэн эмиэ да кэмсинэр. Түүн үөһүн саҕана эмиэ таһырдьа тахсан иһиллиир, арай тунаархай ыйдаҥа быыһынан тэйиччи туох эрэ хара үллэҥэлээн баран сүтэн хаалбытын дьиибэргии көрөр. Балай да турбутун кэннэ хара күлүк эмиэ көстүбүтүгэр хаһыытаан көрөр да, күлүгэ эмиэ симэлийэн сүтэр. «Арааһа, ити Баайка муна сылдьар быһыылаах», — диэн сэрэйэн тиийбитэ, кырдьык уола бу иһэр эбит. Дэлби тоҥмут, таҥаһа-саба муус кыаһаан буолбут, сылайбыт, куттаммыт. «Мунаммын тоҥумаарыбын мээнэ хаама сылдьыбытым», — диир. Тээппиэс быраатын Баайканы үүтээҥҥэ киллэрэн тимир оһоҕу баанньык курдук оттон, быраатын илиитин-атаҕын буокканан сотон, имитэн, илбийэн нэһииччэ ириэрэр. Уолаттар дьэ уоскуйаллар. Кэлин Саҥа дьыл саҕана дьиэлэригэр Мэҥэ Алдаҥҥа тиийбиттэригэр аҕалара, маҥнайгы хомуунаны тэрийбит улахан хомуньуус Харытыан Баһылайабыс: — Хайа, хайдах сырыттыгыт? Мумматыгыт эҥин дуо? — диэн ыйыталаһа тоһуйар. Уолаттар маҥнай кистээри гынан баран билинэргэ тиийэллэр. Тээппиэс: — Өктөөп күн наһаа тыаллаах, тибиилээх түүн буолбутугар бу Баайка муна сылдьыбыта, — диэн барытын сиһилии кэпсиир. — Наар үүтээнигэр чугас кэлэ-кэлэ барбытын «муна сылдьаҕын, Баайка» диэн хаһыытаан нэһииччэ эккирэтэн туппутум. Тоҥон өйүттэн адьас тахса сыспыт быһыылааҕа. Салгыы кэпсэтэн билбиттэрэ, ол Өктөөп күннээх түүн Харытыан оҕонньор: — Туох эрэ буолла, битим тарта. Оҕом мунна быһыылаах. Бу үлүгэрдээх тыалга-хахсаакка хайдах киһи буолар? Бостуой ыыталаан… — дии-дии, муҥатыйбыт. Түүн олох утуйбатах. Онуоха кыыһа Өксөө: — Аҕаа, аатырар хомуньуус буолан бараҥҥын аны ойуумсуйан эрэҕин дуу? Муннаҕына да убайа Тээппиэс булар ини, — диэн уоскута сатаабыта үһү, ол онон умнулла быһыытыйбыт эбит. Кэлин уолаттар Уолбаҕа төннөн тиийэн аны Куомаҕа кэпсээбиттэригэр: — Оннук буолар баҕайыта. Уол тоҥон өлөр буоллум диэн олус куттаммыта салгынынан чугас киһитигэр, аҕатыгар, тиийдэҕэ. Мин эмиэ түүлбүнэн тойонноон сэрэйэргэ дылы гыммытым, онтон көстүбүтүн билэн уоскуйбутум, — диэн күлэ-үөрэ олорбута. Кыараҕас үүтээҥҥэ итинтэн сэдиптээн араас кэпсээн-ипсээн дэлэйбитэ. Оҕонньор былыр эһэҕэ хаайтаран баран тыл дьикти абылаҥнаах күүһүнэн төлө көппүтүн кэпсиир. Ол кэнниттэн Тээппиэс дойдутугар Хара Тоҕой диэн сиргэ Сэмэн Бэчиэтэп-Торуойдуун күһүн оттуу сылдьан улахан хагдаҥ эһэҕэ түбэспиттэрин сэһэргиир. Арай иккиэн күнү быһа от охсон  баран киэһэнэн бүтэн, Алдан өрүскэ киирэн сөтүөлүөххэ диэн биэрэк диэки хаамсыбыттар. Белка диэн ыттаахтара иннилэригэр-кэннилэригэр сүүрэкэлии сылдьан, эмискэ тугу эрэ көрө-көрө үрэн баргыйбыт. — Арааһа, нууччалар Хаандыгаттан кэлэн балыктыы сырыттахтара, — диэн Тээппиэс таайа сатыы испит. Онтон эмискэ сир түгэҕэ ньирилиэр диэри ырдьыгынааһын иһиллибит, онуоха ыттара куттанан, ыйылыы-ыйылыы, кэлэн дьонугар сөрүөстүбүт. — Оо дьэ, мөлтөх ыт эбит, — Куома хамсалаах табаҕын уҥа илиитигэр тутан олорон тыл быктарар. — Туох буолла? Ким баарый? — диэн Торуой Тээппиэһиттэн ыйыта турбут. Саатар кулгааҕынан дөйүҥү буолан эһэ баарын истибэккэ да, көрбөккө да дадайан турар үһү. Торуой — холкуос төһүү үлэһитэ, ууска балтаһытынан сылдьар күүстээх-уохтаах уол. — Оо, доҕоор, тыатааҕыга түбэстибит! Ол иннибитигэр баар хойуу сэппэрээккэ саһан сытар. Хайдах буолабыт? — диэбит анарааҥҥыта. Ол ыккардыгар хата ыттара Белка, дьэ хорсунун, дьорҕоотун киллэрэн, эһэҕэ тиийэн кэнниттэн үр да үр буолбут. — Торуой, уотта оттуохха! Баҕар, уоттан куттаныаҕа, — диэн баран Тээппиэс салҕалас илиитинэн испиискэтин таһааран хагдаҥ окко уот анньыбыт. Хата өр буолбакка уоттара оту сиэн буруолаан-тараалаан тахсыбыт. Ол эрээри эһэлэрэ соторунан арахсар, тэйэр санаата суох ыты кытта охсуһа сылдьыбыт. Ити ыккардыгар халлаан киэһэрбит, хараҥаран барбыт.  Чугас отчут дьоннор баалларын өйдөөннөр, уолаттар хаһыы-ыһыы бөҕөтүн түһэрбиттэр. Эһэлэрэ, дьоҥҥо чугаһаары, быгыалаан көрөр үһү. Ону көрөн, Торуой: — Дьэ кэлэ баҕалаан көр эрэ! Хотуурунан искин-үөскүн тэлэ тардыам! — диэн хотуурун бэлэмник ыга тутан турбут. Сирэйэ-хараҕа турбута, кыыһырбыта, кырыктыйбыта сүрдээх эбитэ үһү. Өрүс диэки үлүгэрдээх хаһыыны-ыһыыны истэннэр, «туох эрэ быһылаан буолла» диэн анараа сылдьар отчуттар көмөҕө тиийэн кэлбиттэр. Эһэ баарын сэрэйэннэр, эрдэттэн суоһурҕанан хаһыытаан-ыһыытаан үүрбүттэр.   Дарбасов, В.Р. — Дабаччыма, » Айыылартан айдарыылаах Куома Чааскын» сэһэниттэн «Бичик» («Айар») кинигэ кыһата, 2018 с.
edersaas.ru сайтан