Бу мин бэйэм көрбүт дьыалам буолбатах, биир билэр киһим кэпсээбитин тиэрдэбин...      Биирдэ сайын, от ыйын бүтүүтүн диэки, эһэбин кытта саҥа ходуһаны “арыйа” диэн бардыбыт. Ол эбэтэр, аҕам убайдарбын кытта Тиистээх диэн сиргэ муспут оппутун кэбиһэр кэмнэригэр, мин эһэбин Оммуос оҕонньору кытта Уон Дулҕа диэн сиргэ баар күрүөбүтүгэр тиийэн отууланар сирбит оннун охсон, мас бэлэмнээн, күнүс күөс буһаран тоһуйуохтаахпыт. Оччолорго мин 11-12 саастаах бэдикпин. Эһэм 70-нугар чугаһаабыт эрээри, олус тэтиэнэх, күүс-уох бөҕө киһи...    Куп-куйаас күн этэ. Эһэм былыргылыы мас манааҕыга (оччотооҕу дьон үрүсээк оннугар малы-салы сүгэр хаптаһынынан оҥоһуллубут мас тэриллэрэ) аһыыр ыһыкпытын, тимир хочулуогу-чаанньыгы, аһыыр миискэлэрбитин сүгэн халыгырата иһэр. Мин хотуур сүгэһэрдээхпин. Ол курдук от үрэх кытыытынан кыйа айаннаан, Уон Дулҕабытыгар тиийэрбит биир-икки килэмиэтир хаалбытын кэннэ, арай, от үрэҕи иилии үүммүт талахтары өрө барчалаабытынан күтүр улахан эһэ ыстанан таҕыста. Арааһа, сүүрбэччэ хаамыылаах сиртэн быһыылааҕа. Ол гынан баран суоһурҕанан кырдьыгынаабытынан, биһиэхэ уун-утары ыстанна. Бу санаатахха, эһэм чахчы да тимир ньиэрбэлээх киһи эбит, силир да гыммакка утары көрөн турда. Эһэбит утары ыстанан кэлэн өрүтэ көтүөккэлии-көтүөккэлии икки баппаҕайынан сири таптайбахтаата. Охсоро күүһэ диэн! Омунугар, турар сирбит кытта дьигиһийэргэ дылы этэ. Орулуу-орулуу ырдьыгыныыр саҥата диэн туох да амырыын! Мин олус соһуйан, быыс булан куттаммакка да хаалбытым. Эһэ мин эһэбиттэн биэс-алта миэтэрэлээх сиргэ кэлэн өрө холоруктаан баран, бука “сөбүн куттаатым” диэбитэ буолуо, төттөрү сүүрэн хаалла. Эһэм бэрт кытаанахтык: “Букатын хамсаама, тур итиннэ!” – диэн сибигинэйэ былаан төлө биэрдэ.    Эһэбит уонча миэтэрэлээх сиргэ тиийэн тохтоото. Дьиҥинэн, сиэр быһыытынан, кини оннук ыстанан кэлбитигэр биһиги куттанан сарылыы-сарылыы күүспүт баарынан куотуохтаахпыт, ону кини биир-биир ситэн тырыта-хайыта тыытыахтааҕа эбитэ буолуо да... “Биһиги диэтэх дьон” хамсаабат да, куттаммыт сибикини биллэрбэт да тыйыс дьон буолан биэрбиппит.    Дьэ ол кэннэ – туруу буолла. Эһэм оҕонньор: “Эһэ көрбөтүн курдук оруобуна мин кэннибэр тур уонна бэрт кыралаан, биллибэт гына хааман кэнниҥ диэки баран ис, тэйэ сатаа... Эмискэ хамсаныма, сүүрүмэ эрэ”, – диэн сибигинэйэр. Киһи саҥатын истэн эһэбит сөбүлээбэтэҕин биллэрэр. Ол курдук утары көрөн турбахтаан баран, холкутуйан, утары сытынан кэбистэ. Үүт-үкчү ыт курдук утары көрөн, сирэйин баппаҕайдарыгар ууран мылайан сытар. Ол эрээри, тонолуппакка көрөрүн кубулуппат. Бэрт кыратык ибир гынныбыт да, тута чолос гынар, көхсүн иһэ өрө кырдьыгыныы түһэр.    Төһө өр буолбутун билбэппин, 5-10 мүнүүтэ турдубут быһыылаах. Мин тоҕо эрэ улаханнык куттамматаҕым. Ити кэм иһигэр холкутуйдум. Эһэм сүбэтин хоту кэнним диэки баран иһэр кыах суох эбит. Эһэ кыра да уларыйыы тахсыбатын барытын бигэтик хонтуруоллаан, тобулу көрөн сытар.    Бириэмэ эрэ дэлэй. Бу туран сиэппэр уктан иһэр арагаайкабын хостоон ылан убахтыыбын. Иккис сиэппэр тобус-толору туой буулдьалары куттан иһэбин. Ол саҕана тыа оҕолоро инчэҕэй туойу ытыспытыгар хатайдаан төгүрүтэн баран, умайа турар оһох билиитэтигэр куурдан арагаайка буулдьата оҥостор үгэстээх этибит. Тура сатаан баран тэһийбэккэ, биир саамай улахан, ыарахан буулдьаны арагаайкабар ылан ииттэн баран бэлэм тутан турабын. Хаста да эһэм оҕонньор ойоҕоһуттан өҥөйөн эһэбин кыҥаан көрө-көрө тохтотолоотум. Бачча чугастан киһи хайдах да сыыспат! Арай, маҕыйа түһэн баран икки хараҕын икки ардыгар түһэрбит киһи хайыа эбитэ буолла? Хараҕар да таптахха, бука, улаханнык ыарыыланыа этэ, баҕар, хараҕа да тэстэн хаалыан сөп. Оҕо сылдьан арагаайканан аһара бэргэнник ытар этим. Ити курдук саараҥныы турдахпына, эһэм Оммуос атаҕа ыалдьан дуу, хайдах дуу, күүскэ соҕус хамсанан куоҕас гынна – эһэ тута хорос гына түстэ. Ону кытта мин арагаайкабын муҥутуурунан тардан баран ытан чаҕылыннардым! Кыҥаабыт сирбэр түһэрбит, сыыспатах буолуохтаахпын. Эһэбит орулуу түһэн баран сирэйин буорга анньан, икки баппаҕайынан сирэйин ньууххана охсон ылла да, эһэм оҕонньорго ыстанан кэлэн сарбас гынаат, туора хаһыйан кэбистэ.    Мин эһэм оччолорго бэрт бөдөҥ-садаҥ, толору эттээх киһи этэ. Саамай кыччаабыта 85-90 киилэлээх киһи буолуохтаах. Ол эрээри эһэ далайбытыгар адьас түүтэх курдук киэр эһиллэн хаалла. Букатын, көтө-көтө баран түспүтэ. Эһэ сонно кум-хам тутардыы кини үрдүгэр түһэн иһэн, оҕонньор сүгэн испит тимир солууччаҕа-чаанньыга, куруускалара-миискэлэрэ биирдэ өрө лаҥкыныы-лаһыгырыы түспүттэриттэн соһуйда быһыылаах, туора ойдо. Ол кэннэ дьулайбыт курдук кэннин хайыһан көрө-көрө хойуу талах быыһыгар киирэн хаалла... Баран иһэн, санаабар эбитэ дуу, хараҕын ньуухханарга дылыта.     Эһэм эрэйдээх бэркэ ыарыыланан, айалаан-дьойолоон турда. “Эһэбит аны талах быыһыгар киирэн манаан сытара буолуо...” диэн, түргэнник хамсаммакка, бэркэ бигээн, чуҥнаан бу кутталлаах сиртэн дьалты хаамтыбыт.    Сотору соҕус аҕам аах утары иһэллэрин көрүстүбүт. Киһи бэркиһиэн иһин, ити айылаах охсууга эһэм туга да улаханнык бааһырбатах эбит этэ. Арай, сиргэ түһүүтүгэр хомурҕанын тоһуппута бэрт өр  үтүөрбэккэ сордообута. Кэлин бары көмөлөөн ырытан баран, “оҕонньору манааҕыта быыһаабыт” диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Уус-уран литэрэтиирэҕэ, дьон кэпсээнигэр мэлдьи “эһэ киһи хараҕын сөбүлээбэт, ол иһин “көрбөтүн” диэн киһини куйахатын хастыы тардан ылан сирэйигэр саба быраҕар” диэбит буолааччылар. Мин саныахпар, ол билбэттэригэр этэллэр. Эһэ киһини бастаан төбөҕө сырбатар буолуохтаах. “Бу сирэйдээх-харахтаах, айахтаах, саамай тыын суолталаах сирэ” диэн билэр буоллаҕа. Эһэ уончалыы сантымыатыр уһуннаах, быһах курдук сытыы тыҥырахтара син биир баһаарынай баҕыыр (пожарнай багор) курдук бириинсибинэн үлэлииллэр. Ол эбэтэр, эһэ “сыалын” батары охсон баран бэйэтин диэки хаһыйан ылар. Биллэрин курдук, киһи чөмчөкөтүн уҥуоҕа төгүрүк быһыылаах, оттон киһи куйахата-баттаҕа тайах-таба тириитин курдук бөҕө буолбатах, эккэ кытаанахтык сыста сылдьыбат. Инньэ гынан, эһэ тыҥыраҕа төгүрүк чөмчөкө уҥуоҕуттан халтарыйан киһи куйахатын баттахтары-таймалары “илдьэ барар”.    Ол сырыыга эһэм Оммуос оҕонньор кэтэҕэр бэрт чиргэл хатыҥ мастан оҥоһуллубут былыргылыы манааҕыны сүгэн испитэ абыраабыта саарбаҕа суох. Быһата, эһэ кинини кэтэҕиттэн ылан умса тардыахтааҕын мас манааҕы хаххалаан биэрбит этэ.    Эппитим курдук, эһэм өр ыарыыламмыта. Кини эчэйиитигэр бэйэбин быһаччы буруйдааҕынан ааҕыммытым. Ол иһин эһэм эрэйдээх мин кини кэннигэр саһан туран арагаайканан ытан эһэни кыынньаабыппын билбэккэ эрэ анараа дойдулаабыта. Иван Егоров, Дьокуускай.
kyym.ru сайтан