Саҥа үйэ дьоно барахсаттар      90-с сыллар ортолоро. Куокалаах Сиэҥкэ бастыҥ үөрэхтэрин иһин Уһуннар аймахтарыттан аан бастаан омук сиригэр күүлэйдии (экскурсияҕа) барар буолбуттар. Куока – Кытайга, Сиэҥкэ – Соҕуруу Кэриэйэҕэ. Сүпсүгүрүү сүрдээх. Кырдьыга да, үөрүмүнэ. Төрөппүттэрэ – Ырайыыдалаах Ньукууһа – бэркэ муҥутаан 80-с сылларга Укурайыынанан, Малдаабыйанан, дьоруой куораттарынан туристаабыттаахтар.        Аны туран, Куокалаах Сиэҥкэ хотуттан кэлбит тастыҥ балтылара (биир эһэлээх-эбэлээх оҕолор) Сиибиктэ, алтыс кылаас үөрэнээччитэ, Франция Париж куоратыгар путевканан айанныыр буолбут. Аатырар-суолурар Эйфель башнятыгар, Диснейлеҥҥэ сылдьар үһүлэр. Дьэ, үөрүү-көтүү, сөҕүү-махтайыы!    2000-с сыллар саҕаланыылара. Эмиэ биир бырааттара Өлүөскэ оҕолорун кытта Эгиипэтинэн, Туурсуйанан, Тайылаанынан айаннаан астыныы-дуоһуйуу бөҕөтө. Оттон эдьиийдэрэ Ньургуһун кэргэнин, икки оҕотун кытта эмиэ ити дойдуларынан эрээри, арыый атын куораттарынан тилэх баттаһан кэриэтэ кэлэннэр, биир туспа үөрүү.    Эмиэ, били, Куокалаах Сиэҥкэ бииргэ төрөөбүт кыра балтылара Сайнаара, туйгун үөрэхтээх устудьуон, Дьоппуонньуйаҕа биир сыл үөрэнэн кэллэ. Аангылыйалыы иҥнигэһэ суох кутар-симэр, дьоппуоннуу наадатын баҕас холкутук быһаарсар. Сотору өссө Нэрбиэгийэҕэ тиийэн хас да ый устата үөрэххэ саҥаны билэн-көрөн, быһата, уопут атастаһан кэлиэхтээх.    Дьэ, итинник үйэҕэ Москубанан, Санкт-Петербурунан ыырданыы кэпсэлгэ да киирбэт. Быһата, аныгы олох тэтимэ дохсуна-ахсыма сүрдээх. Туох барыта ити курдук омуннаахтык, киһи итэҕэйиэ суоҕунуу үллэ-балла уларыйар. Көр, бу оҕолор эһэлэрэ, Уһун Баһылай уола Ыкынаас учуутал, былыргынан учуутал үнүстүүтэ үөрэхтээх киһи, төһө да географ, устуорук идэлэннэр, Дьокуускайынан эрэ муҥурдаммыта, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр саараама үктэммэтэҕэ...   Урукку дьыллар улай уорҕаларыгар      24 сааһыгар сылдьар, саҥардыытааҕыта аҕай учуутал суһал кууруһун бүтэрбит Ыкынаас Үөрэх наркамаатыгар тиийбитигэр «саҥа үйэ учуутала буолаҥҥын, Уһук Хоту хараҥаҕа хаайтара сытар эдэр көлүөнэни сырдыкка, кэрэҕэ уһуйа баран эрэҕин» диэн алҕаан туран оскуолаҕа наадалаах араас тэрили туттарбыттара. Ол иһигэр география хаартата, оҕо төбөтүн саҕа гулуобус бааллара.    Анаммыт сиригэр бэрт уһуннук, эрэйдээхтик айаннаан тиийэн, аҕыйах оҕолоох, алын кылаастаах оскуолаҕа сэбиэдиссэйдээбитинэн барбыта. Күһэллэн кэриэтэ (биир үксүн «оскуолаҕа сырыттахха, бурдук биэриэхтэр үһү» диэн сураҕы истэн) кэлбит, бэрт хобдох таҥастаах, араас саастаах оҕолор саҥа учууталларын килбэчигэс саппыкытын ымсыыра одуулууллара, хаамыталаатаҕына, кыычырҕас тыаһын дьиктиргии истэллэрэ.    Аҕыйах ыйдаах кууруһу бүтэрбит, бу эргиннээҕи дьонтон саамай улахан үөрэхтээх киһи – Ыкынаас маҥнай утаа түһээн да баттаппатах эрэйин билбитэ. Уруок саҕаланыытыгар сэргиэх курдук гынан иһэн үөрэнээччилэрэ ким сыҥааҕырдаан, ким паартаҕа умса түһэн, ким букатын тиэрэни – үөрэххэ төрүт сыһыана суоҕу – кэпсэтэн бараллара. Ол быыһыгар «аһыахпыт кэллэ», «хайгыллаах, бүппэппит дуо?!» дэһэллэрэ. Ыкынаас «уруокпун оҕолор кэрэхсииллэрин курдук хайдах ыытыах муҥмунуй?» диэн олус мунчаарбыта. Көмөлөһүөх айылаах кимэ кэлээхтиэй. «Сэбиэскэй былаас», «биэнньиэр», «хомсомуол», «хомуньуус» эҥин диэн, киин сиргэ – Дьокуускай эргин киэҥник туттуллар, туох эрэ кэрэҕэ, кэскиллээххэ көҕүлүүр тыллары манна бырдах кыыгынас саҥатын курдук истэн аһараллара. Ити барыта кинилэргэ төрүт да наадата суох курдуга. Онон эдэр учуутал «саҥа олох үчүгэйин түргэнник быһаарыам, өйдөтүөм» дии санаабыта көрүөх бэтэрээ өттүгэр күдэҥҥэ көппүтэ. Улаатан, эт тутан эрэр кыргыттартан ураты кинини ким да сэргээбэт быһыылааҕа. Оттон төрөппүттэр, сэбиэт бэрэссэдээтэлиттэн куттамматтара буоллар, оҕолорун бу оскуола диэннэригэр чокоойу (ончу) биэрэн бэрт. Дьиэҕэ-уокка туһалыахтарын оннугар күнү быһа кыараҕас хоско хаайтаран, талахха утуйбут хабдьы үөрүн курдук лөкөһөн олордохторо.    Эрэйдээх этигэс, муҥнаах булугас диэбиккэ дылы, Ыкынаас учуутал «Айылҕа уруогар» сонун ньыманы тобулла: били, Үөрэх наркамаатыгар биэрбит гулуобустарын аҕалан «биһиги Талахтаахпыт оруобуна саманан баар, ол аата эһиги субу диэкинэн хаамса сылдьаҕыт, оттон Баһылайкаан аҕата мантан чугас соҕус табаларын маныыр» диэн, харандааһынан суптурута ыйан көрдөрбүтүгэр, дьэ, суугунаһыы бөҕө буолла.    – Хайгыллаах! Маннык төгүрүктэн дьон да, табалар да хайдах саккыраһан хаалбаттарый?! Һэ-һээх! Хабыйаах-хабыйах! – диэн күлбэстэннилэр, кытаран тахсыахтарыгар диэри иэрийэ-иэрийэ күллүлэр. Төрөппүттэригэр учуутал бу көрүдьүөс кэпсээнин иһитиннэриэх буолан тарҕастылар. Ол эрээри дайды сиртэн кэлбит учуутал күлүү-элэк оҥостубатах буолуохтаах, онон син туох эмэ кырдьык баара чахчы. Дьэ, ити курдук үөрэхтэригэр биирдэ улахан сэргэхсийии таҕыста. Учууталлара итинэн эрэ бүппэтэ, аны «күн чаһыта» диэни улахан уолаттары көмөлөһүннэрэн оҥордо. Ол – букатын судургу эбит, онон баай атыыһыт Сэмээҥкэ сыапачыкалаах чаһытынан «оччо-бачча чаас буолла» диэн дьону сөхтөрөрө тохтууһу. Улахан хаартаны эркиҥҥэ ыйаан (хайа да уруокка!), улуу өрүстэри, эҥин араас муораны, куораты ыйа-ыйа кэпсээбитигэр оҕолоро аны дьиэлэригэр тарҕаһымаары биир туспа моһуок буолла.    Били, буукубаны аанньа билбэт оҕолор хаартаҕа араас куораты (Москубаны, Дьокуускайы) буларга балай эмэ илистэр чинчилэннилэр, онон буукубаларын өссө сыныйан үөрэтэн, кистии-саба сүһүөхтээн ааҕа-ааҕа «оннук ааттаах куораты ыйан көрдөр» диэн, кыбыстыбакка таайтарар кыахтаннылар. Аны бэйэ-бэйэлэрин кытта хаартаттан хайа эрэ куораты, өрүһү буларга сүүйсүүлээх күрэхтэһиини тэрийэр идэлэннилэр. Ол кистээн сүүйсэр дьаллыктара бэрт сотору арыллан тахсан, «хаартаны кылааска ыйаан, хаарыан оҕолору итинниккэ тириэрдибит буруйдаах саҥа учуутал эбит» диэн төрөппүттэрэ быһаардылар.    Ыкынаас учууталлыырын таһынан биир эбээһинэһэ нэһилиэк Сэбиэтигэр суруксуттааһын этэ. Үөрэҕэ суох балыксыт-булчут өттө мөккүөргэ кырдьыгын быһаартараары, үҥсэ-харса ыкса киэһэлэри киниэхэ субуһара. Дьэ, онон олохтоохтор «бу эдэр учуутал котоку, чахчы, биһиги дьолбутугар кэлбит эбит» диэн түмүккэ кэлбиттэрэ, оҕолор да үөрэххэ сыһыаннара биллэ тупсубута.   Кэмэ оннуга      Уһук Хоту биэстэн тахса сыл үлэлээбит уопуттаах, эбиитин учуутал үнүстүүтүгэр кэтэхтэн үөрэнэр Ыкынааһы дойдутугар 7 кылаастаах оскуолаҕа үлэҕэ ылбыттара. Бып-быыкаа хос дуомун биэрбиттэрэ. Үлэлиэххэ диэтэххэ, усулуобуйа туох да ааттаах курдуга. Ол эрээри дойду сиргэ үлэлиир хоту дойдуттан чыҥха атына. Анараатах киһи-сүөһү кэмчи, сүнньүнэн, туундара аҥаардаах дойду. Онон да буолуо, киһи киһиэхэ сыһыана ураты сылаас, харыстабыллаах этэ, оттон манна, киин кэриэтэ сиргэ, оннук истиҥ буолбатаҕа, өссө эбэн эттэххэ, дьон-сэргэ кэтэх санаата баһыйар курдуга...    Сэрии ыар сылларыгар байаҥкамаакка элбэхтик ыҥырбыттара эрээри, араас төрүөтүнэн аармыйаҕа ыыппакка хаалларан испиттэрэ. Ол тухары оройуон киинигэр, инньэ уон көстөөх сиргэ, туос сатыы түһүнэрэ. Хаста-хаста ити курдук тиэстибитин эдэр кэргэнэ Өксүү эрэ билэн эрдэҕэ буолуо. Икки учуутал убайын маҥнайгы хомуурга атаарбыт Өксүүтэ Ыкынаас дьоҕус ботуоҥкатын сүктэ да, хараҕын уутунан сууммутунан барара, киһитэ тыа быыһыгар киирэн сүтүөр диэри быраһаайдаһа көрөн хаалара.    Ол суоһар сыллары, ама, ким умнуой?! Ыал ыалынан «дьэҥкэрэн» өлөрө ким дууһатын аймаабатаҕа баарай. Хата, Ыкынаастаах Өксүү, баччаҕа тиийиэх быаларыгар, тулуктаспыттара, тулаайах хаалбыт бырааттарын-балыстарын, саҥардыы төрөөбүт кыыстарын иринньэҕирдибэккэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатыныы сыккыраһан олорбуттара. Маныаха биир үксүн сирдэрэ-уоттара: куруҥҥа куобах, мас көтөр үөскээбитэ, күөлгэ күөнэх, мунду, собо хойдубута – өйүөк буолбута.    Сэрии бүтэн, дьон-сэргэ бөһүөлэккэ дьулуһуута, олоҕун киин сиргэ оҥостуута саҕаламмыта. Бу аана суох алдьархайдаах сэрии саха ыалыгар барытыгар даҕаны ыар тыынынан дьааһыйбыта. Өксүү улахан убайа, бүлүмүөтчүк Мэхэйиил Прибалтиканы босхолооһуҥҥа охтубута, аҕата Ыстапаан ол кэнниттэн уһаабатаҕа. Иккис убайа Ньукулай элбэх наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, атын нэһилиэккэ учууталлыы барбыта. Онон үйэлэрин тухары, инньэ өбүгэлэрин саҕаттан, алаастарыгар бүгэн олорбут ийэтэ аах ыһыллан, хотунан-соҕуруунан тарҕаспыттара. Баччааҥҥа диэри көрөн-харайан олорбут сүөһүлэрин улахан кыыс Өксүү Ыкынааһын кытта тутан хаалбыттара.    Эдэр дьон сыр-мыр биэс оҕоломмуттара. Ыкынаас оскуолатыттан ордубат этэ, онтун быыһыгар аҕытаатар, бырапагандыыс, хомуньуус буолан, үлэ үөһүгэр сылдьара. Өксүү холкуоһуттан уурайан, ыы кырбас оҕолорун кытта бодьуустаһара, онтун быыһыгар дьиэтин-уотун, сүөһүтүн бэрийэрэ.    Элбэх сүөһүгэ баһаам оту оттуохха наада. Аны Өксүүлээх үйэлэрин тухары олорбут алаастарыгар оттуур бырааптара быһыллыбыта. Барыта холкуос сирэ буолбутун кэннэ хайыахтара баарай. Ыкынаас Өксүүтүнүүн улахан эрэйинэн, элбэх көрдөһүүнэн ким да оттообот чиэски сиригэр дуона суох ирээти ылбыттара. Онуоха «Ыкынаас учуутал хас да суотай сири ордук охсон, холкуос баайын апчарыйда» диэн, хайалара эрэ үҥсүү түһэрэн сууттамматаҕар махтал буолла. Аны туран, «хомуньуус эрээри байар инниттэн элбэх сүөһүнү иитэр» диэн, баартыйатын мунньаҕар быыгабар биэрэллэр. Ийэ киһи Өксүү «оҕолорбут эрэйдээхтэр, ордук кыра Дьуонабыт, иринньэҕирэн бүттүлэр, үрүҥ аһа суох хайдах киһи-хара буолуохтарай?!» диэн, Ыкынаас «сүөһүбүтүн эһиэххэ» диэтэҕинэ, уйа-хайа суох ытаан тахсар идэлэннэ. Кырдьыга даҕаны, иринньэх Дьуоналарын хайа да ыарыы тумнубат, сорох ардыгар чугас ыаллара «соторулууһу» диэн аһыммыттыы көрөллөрө. Хата, балыыһа тутаах биэлсэрэ эрэсиэп кэриэтэ сурук биэрбитинэн, балтараа биэрэстэлээх сиртэн биэ үүтүн тууйаска таспыттарын иһэн-аһаан, уоллара нэһииччэ бэттэх кэлбитэ.    Алдьархай аргыстаах дииллэринии, аны биир күн Ыкынаастаах хара оҕустара бэкээринэ уу тиэйэр кугас оҕуһун кытта харсан (үрдүкү кылаас уолаттара тиксиһиннэрбиттэр), ойоҕоһун супту түһэн өлөрбүт. Ити барыта мунньуллан, Ыкынааһы оройуон киинигэр баартыйа мунньаҕар ыҥыран хас эмэ чааһы быһа дьүүллээбиттэрэ, үлэтиттэн кытта устаары хаайбыттара. «Элбэх иитимньилээх, ыарыһах оҕолордоох» диэн, ким да аһынар санаата суох этэ оччолорго...    Ол эрээри Сир үрдүгэр үтүө сиэр, айыы санаа син биир баар. Ыкынаас удьуора тэнийэрин ким да тохтотор кыаҕа суоҕа... БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан