Киһи бэйэтэ да билбэтинэн араас быһылааннарга түбэһэрэ элбэх буолар. Биирдэ кыыл табалары суоллаан бултаһа сылдьаммын, атахпын эчэтэн, сис быыһыгар турар үүтээҥҥэ соҕотоҕун хонорго күһэлинним. Үүтээн Иччилээх диэн улахан эбэ илин баһыгар баар улахан маар кытылыгар тутуллубут эбит. Үүтээн сиргэ сылдьан элбэхтик көрөр үүтээннэрим курдук дьоҕус, икки киһи хоноругар анаммыт. Аан хаҥас ойоҕоһугар тимир оһохтоох, эркиннэри бата сиэрдийэлэри сирэйдии суоран оҥоһуллубут нааралардаах, чуолҕан түннүк аннынан хаптаһын сирэйдээх остуоллаах үүтээн буолан биэрдэ. Үүтээн иһигэр утуйарга таҥас баарын көрөммүн санаам көнньүөрдэ. Хонордуу тэринэммин чэй оргутуннум. Чэйим оргуйарын кэтэһэн, наараҕа тиэрэ түһэ сытаммын, сылайбытым таайан утуйан ылбыппын. Ол утуйа сытаммын уум быыһынан иһиттэхпинэ, арай, таһырдьа туох эрэ тугу эрэ хачыгыратар тыаһа иһиллэр. Таһырдьа таҕыстым. Арай иҥнэри түспүт остуол үрдүгэр ыт тахсан турар эбит. Өйдөөн көрбүтүм ыт аҥаар хараҕа сүүлэ иһэн хаалбыт. Ыты аһыммыт санаабыттан, төбөтүттэн имэрийээрибин илиибин ууммуппар, арай, ытым тиистэрин килэтэн, көхсүн тыаһатта, ис иһиттэн суостаахтык ырдьыгынаата. Онуоха эрэ болҕойон көрбүтүм, доҕоор, атын кыыл мардьастан турар эбит. Бөрөтүн билэммин, тилэхпиттэн саҕалаан, кэтэҕим аһыгар диэри этим сааһа аһыллан «дьар» гына түстэ. Тымныы уунан саба ыстарбыттыы, уолуһуйа куттаммыппыттан, тыыным кылгаата. Кэннибинэн чинэриҥнээн иһэммин көнтөрүк баҕайытык эргичис гынным да, кыаһыланан хаалбыт атахтарбын соһоммун, үүтээним диэки харбыаластым. Санаабар тыын быһаҕаһынан тыынаммын, үүтээним аанын саҥа хам тардан эрдэхпинэ, ааны ситэ саптарбакка сүр улахан бөрө төбөтө ааҥҥа былтас гына түстэ. Ынчыктаһыы буолла, бөрөнү үүтээн иһигэр киллэримээрибин кыаҕым баарынан, ааммын хам тардан чиччигинэстим. Бөрө ааҥҥа моойдоох баһын кыбыттаран, хабырынар икки ырдьыгыныыр икки ардынан кырдьыгынаабытынан, ааммын тоҕута кэйиэлээн лиһигирэттэ. Бөрө ааны ситэ саптарбакка ньылбырыйдар-ньылбырыйан, эмискэ үлүгэр үүтээним ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Иэдээн буолла. Бөрө миигин сиэри түүрүллэ түстэ да, сүр улаханнык айаҕын дьаллаччы аппытынан үрдүбэр ыстанан кэбистэ. Мин кыламмытынан, үрдүбэр ыстанан иһэр бөрөнү сабарҕайыттан харбаабытынан, наараҕа тас иэмминэн тиэрэ таһылла түстүм. Кулаачыктаспытынан кус түүлээх матарааһы хайа тэбэн кэбистибит. Үүтээн иһэ кус түүтүнэн ыһылынна, тыас-уус өрө барчалана түстэ. Миигин бөрө сиирэ буолла. Бөрө ыарахан баҕайы атахтарынан түөспүн сиирэ-халты үктэтэлээтэ. Хабарҕабын быһа хадьырыйыахтыы тииһин тииһигэр лаһырҕатта. Айаҕыттан унньулуйа санньыйбыт сыраана икки дьабадьытынан сирэйбэр, түөспэр сундьулуйан тоҕунна. Барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. Тутуһуу кытаанаҕа, тыын-тыыҥҥа харбас үлүгэрэ буолла. Мин уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка, бөрө дьаллаччы аппыт айаҕынан, тоҥонохпор диэри илиибин батары саайдым уонна тылын төрдүттэн күүһүм тиийэринэн, бөрө тылын бобо туттум. Бөрө сыҥааҕа ытыстан, хараҕын үрүҥүнэн диэличчи көрөн, эрбии тииһинии адыгыраабыт бөдөҥ тиистэринэн, айаҕын иһигэр батары укпут харыбын сатаан быһа хадьырыйбакка өрүтэ түллэҥнээтэ. Аны, бөрөм миигиттэн төлөрүйэ сатаан, миигин наараттан соһон, сиргэ охтордо. Аны, сиринэн төкүнүстүбүт. Остуолу түөрэ тэптибит. Иһит-хомуос күөрэ-лаҥкы ыһылынна. Биирдэ өйдөөбүтүм, быһахпын илиибэр ылбыппын. Тыын-тыыҥҥа харбас, туох баар күүспүнэн өрө кэдэрийэ түһээт, бөрөнү быһаҕым уга ойоҕоско «кип» гына кыбыллыар диэри батары саайдым. Ону кытта сибилигин аҕай сиэх-аһыах буолбут адьырҕам, үөһүн таттарбыттыы орулаабытынан, таһырдьаны былдьаста… Өйдөнөн кэлбитим, наарабар олорор эбиппин. Кус тэллэх матараас хайдыбатах, үүтээн иһигэр кус түүтэ ыһыллыбатах, остуол түөрэ тэбиллибэтэх, иһит-хомуос ыһыллыбатах, кыыннаах быһаҕым өттүкпэр иилиллибит, оттон сүрэҕим буоллаҕына, айахпынан уһулу ойон тахсыахтыы биллиргэччи тэппит. Уоскуйаарыбын таһырдьа тахсыбытым, аҥаар хараҕа сүүлэ иһэн хаалбыт ыт остуол үрдүгэр тахсан турар эбит. Ыт миигин көрөөт, мөҕүллүмээри ыйылаабытынан сиргэ ыстанан түстэ. Түүлбэр киирбит бөрөнү үүтээммиттэн кыайаммын, дьэ, нус-хас утуйардыы тэринним. Бу түүлбүн олохтоох уолаттарга кэпсээбиппэр бу эргин бөрө саҥыйахтаах, идэлээх кырдьаҕас, олорбута үһү диэн кэпсээбиттэрэ. Түүлбэр ол кырдьаҕас биллэн аастаҕа. Андрей Яковлев — Чуос, «Үүтээн кэпсээннэрэ», «Айар», 2025 с.
edersaas.ru сайтан