Геналаах Жора тохтоон уот оттунарга быһаарыннылар. Мантан ордук табыгастаах сир көстүө суох. Маһа бөдөҥө, суолтан чугаһа, аны аттыгар үрүйэ баар – ол аата, мууска санаарҕаабаттар. ***    Болуоктарын состорон аҕаллылар да, үлэлээбитинэн барыахтара. Кинилэр тутуу маһын бэлэмниэхтээхтэр. Биир сыл кыһыннары-сайыннары тутууга үлэлээн,  хамнас аахсан сылдьыбыттара да, күһүн кэлиитэ үһүө эрэ буолан хааллылар. Маҥнай утаа хомуллан кэлэллэригэр элбэх киһилээх биригээдэ этэ. Сөп буола-буола хамнастара кэллэр эрэ буостанан дьонноругар ыытан иһэллэрэ. Дьонноруттан тэйбиттэрэ ырааппыт Жоралаах Гена эрэ ыыппаттара. Ол да гыннар харчылара бүппүтэ эрэ баар буолара. Ааҕааччым, сэрэйбитин курдук, бу олохтоох дьон буолбатахтар, сэбиэскэй кэм саҕана нэһилиэктэргэ кэлэн үлэлээн, атыннык эттэххэ, “шабашкалаан” барар тутуу биригээдэлэриттэн биирдэстэрэ. Мантан антах кинилэр ньүдьү быһыыларын кэпсиим. ***    Хотой, олохтоохтор этэллэринэн, Тойон көтөр (былыр Тойон кыыл дииллэрэ) улахан тиит аллараа мутугар олорон икки киһи иһэрин көрөр. Сарсыарда эрдэ алыы саҕатыгар кирийэ сытар хас да куобаҕы туппутунан сиэн куолахтаан олорор дьүһүнэ. Бу кини көрө үөрэммит дьонуттан сыттара-сымардара күөкүйэринэн, саҥалара-иҥэлэрэ элбэҕинэн, тутта-хапта сылдьалларынан букатын атын дьон. Онон көтүөх курдук даллах гынан баран кыайан көтүө суоҕун билинэн, маска олорунан кэбистэ. Көтөр кырдьан мөлтөөбүтүн билинэр. Саас төрөөбүт дойдутун улаханнык илистэн булбута. Доҕоро, оҕолорун ийэлэрэ аара хаалбыттарын билэр, саас, сайын устата иһигэр күүтэн таҕыста. Уйатыгар, таас хайа туруору сиригэр, дэҥҥэ хонор. Онон-манан хас да уйа баара иччилэрэ суох – айылҕа сокуонунан оҕолоро туспа бардахтара. Төрөөбүт дойдутун ахтара-суохтуура бэрт да буоллар, куобах үөскээбит, аһаабыт сиригэр алыы саҕатыгар улахан тиит төргүү мутугар олорорун ордорор. Бултуур куһун оҕолоро, куобаҕа, уута үрдүттэн. Куобах суоҕар дьабарааскы, тумулга хабдьы, харадьык, бүүчээн, тииҥ, күһүн балык төннүүтүгэр харгы иннигэр харааран турар эмис балык – барыта кини булда. Суор, тураах курдук сытыйбыты-ымыйбыты сиэбэт, хаһааммат. Булда табыллыбатаҕына, хастыы да хонук аччыктыан сөп. Онтон бултуйдар эрэ куолахтаан кэбиһэр. Бу диэки бултуур, көрөн билэр оҕонньоро кэлбэт буолбута ыраатта. Дэҥҥэ эмэ ыта сүүрэн ааһар. Булчуттар дьиэлэрэ буруолаабатаҕа ыраатта. ***    Били кэлбит дьон уу баһан таһааран чэй оргутуннулар. Сарсыарда тахсыахтарыттан сотору-сотору тохтоон табахтаабыта буолан, “абырахтанан”, сэргэхсийбиккэ дылы буоллулар. Жора бытыылкатын таһааран, ыйдаҥардан көрдө. Олохтоох үгэһинэн уокка бэрсиллиэхтээҕин биллэр да, харыһыйда. Таммалаппата. Күө-дьаа буолан, уоттарын таһыгар син балай эмэ олордулар. Үчүгэй мастаах сир көстөн, санаалара бэттэх кэллэ. Балай да холуочуйдулар. Жора Тойон көтөр олорор тиитин анныгар тиийэн, көтөрү илиилэринэн тутаары гыммытыгар анарааҥыта даарым да кыһаммата. Гената: “Тыытыма. Сахалар ытыктыыр көтөрдөрө, сөбүлүөхтэрэ суоҕа”, – диэн, буойсан көрдө. Жора ону иһиттим эрэ, истибэтим эрэ диэбиттии ураҕас быстан көтөрү түҥнэри дайбаан сиргэ түһэрдэ. Көмүскэнэн кынаттарын даллаппыт көтөрү тэлигириэйкэтинэн саба быраҕан тутан ылла. Нууччалар Тойон көтөрү тыыннаахтыы туппуттара бөһүөлэккэ иһиллэ оҕуста. “Эр бэртэрэ буолан туттахтара” диэччилэр да баар буоллулар. Саастаах өттүлэрэ сөбүлээбэтилэр. “Үчүгэйгэ туттарбатаҕа чахчы” дэстилэр.    Пиэрмэ чугас буолан, торбос килиэккэтин аҕалан хаптаһынынан сабан кэбистилэр. Оскуола оҕолоро дьабарааскы тутан аҕалан бырахтахтарына, хайыта тыытан сиэн кэбиһэр. Тойон кыыл килиэккэҕэ хаайтаран олорор. Таһырьа салгына ыраас буолан, син ама курдук. Ону баара дьиэлэригэр талыгыратан киллэрэ тураллар. Ол-бу буолары-буолбаты сиэтэ сатыыллар. Итирдэхтэринэ, айаҕар арыгы кутан сордууллар. ***    Биир түүн Жора Тойон кыыл хаһыытыттан уһугунна. Төбөтүн ыарыыта сүрдээх, тамаҕа хам хаппыт. Буочукалаах ууттан хомуоһунан сомсон истэ. Арыгытын көрдөөн, ыскааптары-үөдэннэри барытын хасыһан булумахтанна.    – Тохтоо! Хаһыытаан бэлэстэтэн бүт! Икки атахпар турарым тухары кимиэхэ да хотторуом суоҕа. Оннооҕор сүүрбэлии сыл олорбут ууркаларга бэриммэтэҕим. Тохтоо диибин! – диэн көрдө да, хотой чаҥыргыырын тохтоппото. Жора килиэккэни таһырдьа соһон таһаарда. Итирик киһи тимир күрдьэҕи харбаан ылан, мэнээк кулупаайдаабытынан барда. Өйүттэн таҕыста. Иирбит курдук буолла. Көтөр эрэйдээҕи кырбас гына эттээн баран биирдэ тохтоото. Дьыалатын бүтэрэн, дьиэтигэр киирэн, сытынан кэбистэ.    Күнүс бөһүөлэк уолаттара киирбиттэрэ, Жора итирэн охто сытара үһү. Гена буочука кэннигэр, хайдах баппыта буолла, куулу кэтэн саспыта буолан олорорун тутан балыыһаҕа ыыппыттар. Эһэ Хайаҕа эмтэнэн киһи-хара буолбут. Балыыһаҕа тиийэн, биир күн быаҕа кэлгиллэн хоммут. Жората: “Ойуун, көтөр абааһыта миигин кыайбат. Туох да буолбакка сылдьабын”, – диэн киһиргэнэр саҥата иһиллибит. Кыһын дэлээнэттэн киирэн хас да хонук сурда суох аһаабытынан барбыта. Жоралаах Гена бииргэ олороллор, үһүс киһилэрэ – Женя балаҕаҥҥа туспа олорор. Биир күн Гена итирик доҕорун “таһырдьа охтон хаалан, тоҥон өлүө” диэн, таһыттан хатаан баран, Женяҕа хоно тахсар. Сарсыныгар күнүс дьиэтин арыйбыта – тоҥ хаһаа. Жора түүн түннүгү алдьатан тахса сатаан баран, кыайан тахсыбакка, муостаҕа охтубутун булбут. Дьону көмөлөһүннэрэн чараас суорҕаҥҥа суулаан балыыһаҕа илпиттэр. Киһилэрэ бэттэх кэлбэтэх. “Орёл”, “шаман” диирин быыһыгар айаҕын диэки ыйа сатыыр эбит. “Арыгыттан өлөн эрэбин. Бүтэһигин куолайбар кутуҥ” диэбитэ эбитэ дуу. Онтон сорохтор көтөрдүү “кулх, халк” диэн саҥара-саҥара хабарҕатын диэки ыйар этэ дииллэр. Дьэ, итинник буолан таҕыста, сүдү Тойон көтөрбүтүн кытта дьээбэлэһэн оонньообуттара.   Василий ЮМШАНОВ-Омук Хонтой уола.
kyym.ru сайтан