Кэлиҥҥи сылларга Суура Мааппыһы мөҕөрө-этэрэ элбээн барбыта. Кини тугу гыммыта, хамсаммыта, туттубута-хаптыбыта барыта эбэтин тириитин таһынан ааһара. Хата, Мааппыс холкута бэрт буолан, кырдьаҕас киһи киҥир-хаҥыр тылларыгар улаханнык кыһаммат этэ. Ол оннугар сиэнин Кириисэни Суура эмээхсин маанылыыр курдуга. Мааппыһы дьаһайан, уола кэлэр күнүгэр остуол хотойорунан ас астатара уонна уһун күнү мэлдьи түннүгү манаһара. Сиэнэ дьиэҕэ киирэн кэлээтин кытта, ситэ сыгынньахтанар бокуой биэрбэккэ, тута айанын, сырыытын сураһан барара уонна остуолга олороотун кытта, сонун ирдээн, Кириисэтин биир кэм өрө мыҥаан олороро. *** Ол бэйэлэрэ уоллара бу суорума суолланан хаалла. Кириисэ эрэйдээх быстах дьылҕаламмыт, суох буолбут күнүттэн Сууралаах Мааппыс олохторо түөрэ эргийэн, тосту уларыйан барбыта. Урут син дьиэ иһэ чуумпу эбит буоллаҕына, быраата өлбүтүгэр, хайдах эрэ эбэтэ кинини буруйдуур, биир кэм тымтар, түүн-күнүс утуйбакка, бу күннээҕи олоҕу, тулалыыр дьону, арыт Мааппыһы да отур-ботур кырыыр-таныйар буолбута. Устунан биир сарсыарда Мааппыс саҥа чэйдиэх курдук остуолун бэрийэн эрдэҕинэ, Суура эмээхсин: — Күн ортото буолан эрэр, Кириисэ айаннаан куоракка чугаһаатаҕа. Оҥкучахтан хортуоската таһаар, убаһа этиттэн киллэрэн хоточчу буһар, — диэн соһуппута. — Эбээ… хайдах буоллун? Кириисэ… аны кэлбэт ээ, — диэбитин Мааппыс кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. — Туох даа? Аньыы даҕаны! Бу кыыс иирдиҥ дуу, тугуй! — диэн сарылаабытынан кэлэн тайах маһынан Мааппыһы сиирэ-халты сууралаан сискэ биэрбитэ. Соһуччута бэрдиттэн Мааппыс, хаһыыра түһээт, таһырдьа күүлэҕэ ыстаммыта. Онно дьагдьайыар дылы туран, олус өр ытаабыта. Онтон эбэтэ хайдах-туох буолбутун өйдүү сатаабыта уонна өрө тыынан баран дьиэтигэр төттөрү киирбитэ. Киирбитэ, туох да буолбатаҕын курдук, эбэтэ Суура куукуна остуолугар кэлэн идэтинэн түннүгү манаһа олороро. — Кириисэ куоракка кэллэҕэ буолуо, аскын астаа, эккин тоҕо киллэрбэтиҥ? — диэн Мааппыһы кырыктаахтык көрөөт, кыбыс-кытаанахтык ыйыта тоһуйбута. Бу түгэҥҥэ утарылаһар туһата суоҕун билэн, Мааппыс таһырдьа күүлэҕэ тахсан, мас хоппотун иһиттэн убаһа этиттэн хас да кырбаһы киллэрбитэ. Онтон саҥата суох оһоҕор мас эбэн баран, ас астыыр түбүгэр түспүтэ. Салгыы үлэтигэр хойутаан эрэрин дьэ өйдөөн, дьахтар сиирэ-халты таҥнаат, дьиэтиттэн тахсан, буостатыгар сүүрбүтэ. Төһө да олунньу ый бүтүүтэ буоллар, сарсыардатын дьыбардаах этэ, ол эрээри халлаан лаппа сырдаан, сааскылыы ылааҥытыйан эрэр курдуга. Мааппыс сүүрэр-хаамар икки ардынан баран иһэн, арай буоста дьиэтин таһыгар эр киһи мас хайыта турарыгар кэтиллэ түспүтэ. Бу кимин дьахтар бэркэ диэн билэр этэ. Ол эрээри бу киһини көрдөҕүнэ, сүрэҕэ өрүкүйэрин, өйө-мэйиитэ ыһыллан хааларын букатын сөбүлээбэтэ. Онон эр киһи үлэтин тохтотон, кини диэки истиҥник мичээрдии турарын көрөөт, тута суос бэринэн: — Үстүүн, сурунаалыҥ кэлэ илик, кэлэр нэдиэлэҕэ биирдэ, — дии-дии, сирэйэ кытар гыммытын үтүлүгүнэн саба туттаат, аттынан сылбырҕатык ааһа турбута. — Тыый, Муся, оттон дорообобут эҥин ханнаный? Кыратык тохтоон кэпсэтэ да түһүө эбиккин, — Үстүүн хайдах эрэ хомойбут курдук, сүгэтин туппутунан дьахтары кэнниттэн батыһа көрөн хаалбыта. *** Бу Мааппыс олоҕун тухары суос-соҕотох сүрэҕин ымыыта, Үстүүн диэн түөрт уонун ааспыт, икки оҕолоох огдообо киһи этэ. Дьахтар эр киһини өссө оҕо эрдэҕиттэн билэрэ. Аан бастаан кинини сайын ыһыахха көрбүтэ. Оо, ол сайын арай эргиллэн кэлэрэ буоллар? Билиҥҥи өйө баара буоллар, баҕар, Мааппыс олоҕо букатын атыннык салаллыа эбитэ дуу… Үстүүн уол оччолорго саҥа аармыйаттан кэлэн, күөгэйэр күнүгэр сылдьар, арыы саһыл хааннаах, кыыс эрэ барыта умсугуйа көрөр эдэркээн уола этэ дии. Оттон килбик, сэмэй Мааппыс кыыс уон сэттэтин томточчу туолан, оскуолатын саҥа бүтэрэн сылдьара. Үстүүн уол эбэтин ааҕы көрсө, дойдутуттан анаан-минээн ыһыахтыы кэлбит сыла этэ. Дьиҥэр, Мааппыс кыыһы кыра эрдэҕиттэн уол аймах кыралаан эйэргэһэ сатыыра. Ол эрээри кыыс, эбэтин иитиитинэн, үргүүк таба курдук, биир да уолу чугаһаппат олус тоҥуй майгылааҕа. Онон уолаттар сурук суруйа, онно-манна ыҥыра, кэпсэтэ сатаан баран, сыыйа-баайа уостан, тэйэн хаалаллара. Кыыс көстөр дьүһүнүнэн аҕатын удьуордаан нууччатыҥы этэ: сып-сырдык чачархай баттахтааҕа, күөхтүҥү арылхай харахтааҕа, үрдүк уҥуохтааҕа, синньигэс быһыылааҕа-таһаалааҕа. Олордоҕуна, киһи эрэ хартыына суруйуох, олус кэрэ мөссүөннээҕэ. Онтон хааман-сиимэн, тугу эмэ саҥаран бардаҕына, бэйэтигэр эрэлэ суоҕа, куруук мүлүк-халык, нүксүччү тутта сылдьара харахха тута быраҕыллара. Онон Мааппыһы арыт кэрэ кыыс диэххин хайдах эрэ түктэри курдуга… Наталья Рязанская, «Алта дьылҕа» (Айар, 2026 с.) кинигэттэн быһа тардыы
edersaas.ru сайтан