Дабаан (Өлүөхүмэ). Бу тылы бэркэ билэбит. Олус киэҥник  тарҕаммыт тыл эбит. Ол курдук монгуоллуу, тоҥустуу, түүрдүү тылларга баар. Сорох тыл үөрэхтээхтэрэ “дабаан” диэн тыл түүр тылларыгар монгуол тылыттан киирбит диэн сабаҕалыыллар. Бу тылы төһө да биллэрбит, тылдьыттар суруйууларынан ытаһалаан биэриэҕиҥ. Эдуард Пекарскай: “Путь на гору, подъем (тахсар дабаан); гора, пригорок, падь”, – диэн быһаарбыт. “Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын” (2006) үһүс туомугар эмиэ итинник хабааннаах быһаарыы баар: “Суол туохха эмэ уһуннук өрө тахсар сирэ; хайа сиһэ”.    Далыыр (Үөһээ Бүлүү). Бу нэһилиэк Далыыр диэн күөл аатынан ааттаммыт. Биллэр-көстөр чинчийээччилэр Сомоҕотто уонна Багдарыын Сүлбэ бу аакка киһи мунаарбатын курдук суруйан хаалларбыттара баар. Сомоҕотто маннык диэбит: “Далыр эбэтэр Далир диэн икки күөл икки ардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт. Маннык тылы Бөллөөт аҕатын ууһун эбэҥкилэрэ тутталлар”. Кини быһаарыытын Багдарыын Сүлбэ “Мэҥэ ааттар” (1979) диэн топонимикаҕа бастакы кинигэтигэр маннык чопчулаан биэрбит: “Далир, кырдьык, сахалыы тылбааһа быһыт, харгыс диэн. Ити Далыыр дэриэбинэтэ турар сиригэр сытар хас да күөлэттэр бааллар: Уоттаах, Далыыр, Куодьуга, Тиргэтиит, Сунтаат. Олортон Далыыр ортотунан хордоҕой билиилээх (айылҕа быһыта). Былыргы эбэҥкилэр ити күөлэттэри быһан (бэлэм билиилэрдээҕинэн туһанан) бултаан-балыктаан сылдьыбыттара буолуо”.    “Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта” (2006) бу тылы эмиэ итинник быһаарар: “Икки күөл икки ардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт”.    Дулҕалаах (Үөһээ Дьааҥы, нэһилиэк киинэ – Томтор). Бу нэһилиэк Дьааҥы өрүс биир салаата Дулҕалаах үрэх аатынан ааттаммыт. Кэлин бу нэһилиэк аатын “Дуулаҕалаах” диэн уларытан ааттыыр буоллулар. Урукку учуонайдар үлэлэригэр (ол иһигэр Багдарыын Сүлбэ үлэлэригэр эмиэ) Дулҕалаах диэн суруллар. ССРС, Арассыыйа бөдөҥ учуонайа Евгений Поспелов “Топонимическай тылдьытыгар” (2003) маннык быһаарар: “Дулгалах, река, левая составляющая реки Яна. Дулгалах “обильный кочками, кочковатый” (дулга “кочка”: -лаах аффикс обладания)”.    Бу аат атыннык быһаарыллыан эмиэ сөп эбит. Холобур, Эдуард Пекарскай “дулҕа” диэн тыл иккис суолтатын маннык: “подпора, стойка; каждый из четырех основных столбов зимней юрты”, – диэбит. Балаҕан баҕаналарын дьааматыгар сиэл ууруллубут буоллаҕына “түөрт түүлээх дулҕа”, оттон баҕаналар үөһэ өттүлэригэр мас лабааларын уурбут буоллахтарына “түөрт нуоҕайдаах дулҕа” дииллэр эбит. Аны туран “дулҕа” диэн тылбыт монгуол тылыттан силистэнэр эбит. Монгуоллар уонна бүрээттэр баҕананы, тирээбили “тулга” диэн ааттыыллар. Биһиги өссө киппэ киһини, бөҕөһү, мадьыныны: “Дулҕата хамсаан да көрбөтө”, – диирбитин манна самыы тутуоҕуҥ.    Сардаана Ойунская хомуйан оҥорбут “Саха таабырыннара” (1975) диэн кинигэтигэр маннык таабырын баар: “Тойон киһи түөрт дулҕалаах үһү”. Таайыыта – балаҕан.  “Дулҕа, Дулҕалаах эҥин диэн ааттаах сирдэр биһиэхэ олус элбэхтэр, – диэн суруйбут Багдарыын Сүлбэ 1988 сыллаахха бэчээттэммит “Ис иһигэр киирдэххэ” диэн үлэтигэр. – Олор үксүлэрэ, сирдэрин, айылҕаларын уратытынан көрөн ааттаммыт буолуохтарын сөп. Ол эрэн, биир эмэ сир дулҕа дьиэ уонна тирээбил, баҕана диэн өйдөбүллээх дулҕанан бэлиэтэнэн ааттанан хаалбыттара мунууга бара сылдьар буолуон сөп”.    Дьааҥы (Үөһээ Дьааҥы, н.к. – Үүттээх). Эдуард Пекарскай “дьааҥы” диэн тылы: “Голец, голый утес, высокая каменистая гора с обнаженной сопкой; обнаженная высокая сопка (вершина горы)”, – диэн быһаарбыт. Өбүгэлэрбит туруук таас хайаҕа ыттыбыт киһини: “Таас хайа дьааҥытыгар таҕыста”, – дииллэрэ. Эдуард Пекарскай бу тылы быһаарарыгар Дьааҥы өрүскэ Дьааҥы Дарыынча диэн тоҥус хоһууна олоро сылдьыбытын бэлиэтээбит.    Үөһэ ахтыллыбыт “Саха таабырыннара” (1975) кинигэҕэ: “Сааһын тухары дьааҥы төбөтүгэр олохтоох Нахтаахаан оҕонньор баар үһү”, – диэн таабырын киллэриллибит. Ону нууччалыы маннык тылбаастаабыттар: “Говорят, старик Нахтаакаан-Приземистый весь век на вершине горы живет”.    Фольклорист Георгий Гермогенов-Эргис 1960 сыллаахха тахсыбыт “Исторические предания и рассказы” диэн кинигэтин бастакы туомугар: “... Омоҕой Баай бэйэтэ соҕотоҕун дүлүҥү миинэн Өлүөнэни туораан, илин эҥээр үрдүк хайатын, дьааҥытын үрдүгэр тахсан, дойду былаанын көөртө үһү”, – диэн суруйууну ааҕабыт.    Тыл үөрэхтээҕэ Гаврил Попов “Слова “неизвестного происхождения” якутского языка” (1986) диэн кинигэтигэр “дьааҥы” диэн тылы быһаарыыта эмиэ үөһэ эридьиэстэммитин курдук: “Скала, лишенная растительности; голая поверхность каменной гряды”.    Дьабыыл (Мэҥэ Хаҥалас, н.к. – Нуораҕана). “Дьааҥы” диэн тыл туох да дьиэгэ суох быһаарыллыбыт буоллаҕына, “дьабыыл” диэн тылы чинчийээччилэр ити курдук лоп бааччы быһаарбатахтар. Төрүт өбүгэлэрбититтэн биирдэстэрэ Быйаҥ Төҥүлгү биэс уоллааҕыттан биирэ Дьабыл диэн, киниттэн Дьабыыл нэһилиэгэ үөскээбитэ диэн үһүйээн баар эбит. Ол эрээри Багдарыын Сүлбэ ити үһүйээн кырдьыктааҕын саарбахтаабыт (“Ыал ийэтинэн”, 1994): “Уол аата – Дьабыл, оттон нэһилиэк, кини аатынан ааттанан баран, тоҕо Дьабыыл буолла? Дьабыл икки, Дьабыыл икки, ама, биирдэр дуо? Итини мин саарбахтыах санаам кэлэр. Аһаҕас дорҕоон уһааһына диэн тугун билэбит. Ити биирэ. Иккиһинэн, 1926 с. биэрэпискэ нэһилиэги син биир Дьабыыл диэн суруйбуттар. Өссө Чурапчы Одьулуунугар Дьабыыла, Таатта Тыараһатыгар Дьабыыла Күөлүн Онно диэн сирдэр бааллар. Дьабыылалар, Дьабыла буолбатахтар...”    Тыл үөрэхтээҕэ Гаврил Попов биир үлэтигэр (үөһэ ахтан аһарбыппыт) “дьабыл” диэн кур кытарах ынаҕы эбэтэр оҕоломмотох дьахтары этэллэрин ыйбыт. Былыргы сахалар ыаммат буолбут ынахтарын: “Ынахпыт дьабыл сылдьар”, – дииллэр эбит.    XIX үйэ бүтүүтүгэр – ХХ үйэ саҥатыгар түүр тылларын хоннохтоохтук чинчийбит Арассыыйа учуонайа Василий Радлов (дьиҥнээх аата – Фридрих Вильгельм Радлов) “жабыл” диэн түүр тылын “быть закрытым, запертым (от жап – закрыть)” диэн быһаарбыт. Онон, бу тылы быһаарыыга эттээх-сииннээх түмүккэ кэлбэтибит.   Дьэлиҥдэ (Өлөөн). Былырыын Өлөөн Дьэлиҥдэтиттэн сылдьар эдэр уолаттары кытта бииргэ айаннаабыттаахпын. Кинилэртэн: “Нэһилиэккит аатын суолтатын билэҕит дуо?”, – диэн ыйытабын. “Суох”, – дииллэр. “Дьэли диэн тоҥус тыла сахалыы “бил (балык аата)” диэн тылбаастанар, онон Дьэлиҥдэ диэн биллээх диэн өйдөнөр”, – диибин. “Нэһилиэкпит аата итиччэ боростуойдук быһаарылларын – биһиэхэ баччааҥҥа диэри ким да кэпсээбэккэ сылдьыбытай?!” – диэн уолаттар соһуйбуттара да, мунаарбыттара да. Ити түгэни “мин билэбин ээ” дэнээри холобурдаабатым, хомойуох иһин, бэрт үгүс нэһилиэктэргэ сир-дойду аатыгар болҕомто уурбаттар.    Дьэли, Дьэлиҥдэ диэн ааттаах сирдэр син элбэхтэр. Сунтаар сэлиэнньэтиттэн бэрт чугас, өрүс нөҥүө өттүгэр Илин Дьэли, Арҕаа Дьэли диэн булчуттар, балыксыттар бэркэ сөбүлээн барар-кэлэр үрэхтэрэ бааллар.    Саха сирин топонимнарыгар үлэлэрдээх Василий Кейметинов Багдарыын Сүлбэни кытта сөпсөспөт өрүттэрэ бэрт элбэх буолааччы. Ол гынан баран Дьэли, Дьэлиҥдэ диэн топонимнарга, гидронимнарга кинилэр санаалара биир. Василий Кейметинов “Аборигенная (эвенская) топонимика Якутии” (1996) диэн үлэтигэр маннык суруйбут: “Гидроним Делинде образован от эвенского слова дели (дэли) “таймень” присоединением аффикса с увеличительным значением –нде”.    Игидэй (Таатта, н.к. – Дэбдиргэ). Бу саха дьонугар улахан суолталаах топоним баччааҥҥа дылы чопчу быһаарыллыбакка сылдьар. Ааспыт үйэ 40-50-с сылларыгар хоннохтоохтук үлэлээбит устуорук Сергей Токарев өссө 1940 сыллаахха тахсыбыт “Очерк истории якутского народа” диэн үлэтигэр игидэй аҕа ууһун мэҥэлэр, боотур уустара, хаҥаластар, бороҕоннор, намнар, бөтүҥнэр кэннилэриттэн иккис улахан бөлөххө (дьонун ахсаанынан) туруорбут. Кини ити үлэтин саҕаланыытыгар: “...По рекам Татте и Амге жили батурусцы, батулинцы и игидейцы”, – диэн суруйбута баар.    “Игидэй” диэн тылы эттээн-сииннээн быһаарыыга түбэһэ иликпин. Арай “тай”, “дай” сыһыарыылар түүр да, монгуол да тылларыгар бааллара биллэр. Багдарыын Сүлбэ топонимикаҕа аналлаах иккис кинигэтигэр (“Дойду сурахтаах, алаас ааттаах”, 1982) итинник сыһыарыылаах топонимнары ааттаталаан баран (ол иһигэр Игидэй баар): “Кинилэр төрүт олохторо сахалыы туох диэн суолталаахтарый, өйдөнөллөр дуо?! Арааһата суох. Онон кинилэр ис суолталарын, бука, монгуол тылларыттан көрдүүрбүт сөп буолуо”, – диэн чопчулаабыт. Фольклорист Сэһэн Боло: “Баайаҕа, Таатта нэһилиэктэрэ Игидэй диэн дьахтар аатынан ааттаммыттара”, – диэн суруйан хаалларбытын эмиэ манна сыһыары туттахпытына сөп буолсу.    Индигиир (Муома, н.к. – Буор Сыһыы). Евгений Поспелов үөһэ ахтыллан ааспыт үлэтигэр бу тылы маннык быһаарбыт: “В основе гидронима эвенское родовое наименование индигир “люди рода инди” (-гир эвенский суффикс множественного числа). Русскими землепроходцами в XVII веке название было усвоено с русским суффиксом -к-, который обычно имеет уменьшительное или уничижительное значение, но в Сибири и на Дальнем Востоке применялся и к весьма крупным рекам: Курейка, Тунгуска (Нижняя, Подкаменная, Верхняя), Камчатка”.   Федор РАХЛЕЕВ бэлэмнээтэ.
kyym.ru сайтан