Бу удаҕан аата-суола номоххо-үһүйээҥҥэ балай да баар. Баҕар, ким эмэ истибитэ-билэрэ буолуо. 19-с үйэ ортотугар төрөөбүтэ. Бүлүү олохтооҕо Т.И. Мальцев диэн 93 саастаах кырдьаҕас кэпсээн хаалбыта баар. Кини Дохсурума удаҕаны кэпсээнинэн эрэ билэр буолбакка, дьиҥнээхтик көрбүт, билэр дьахтара. Дохсурума удаҕан диэн ааттаныан иннинэ Анна диэн сүрэхтэммит.ъ    Аҕата эмиэ Баабыса диэн улахан ойуун эбит. Ол эрээри эрдэ өлөн, кэргэнэ уонна уоллаах кыыһа тулаайах хаалбыттар. Кэргэнэ икки оҕотун соҕотоҕун иитэн сордоммут. Аны эбиитин кыыһа Анна, ыалдьан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолбут. Хата, таайдара Никифор Олоодун диэн киһи бу ыалы бэйэтин дьиэтигэр олордубут уонна Хаарпа диэн ойууну ыҥырбыт. Анна туохтан ыалдьыбытын билэ сатаабыттар. Ону биирдэрэ: “Кыыскыт улахан удаҕан буолар аналлаах. Үөһээ дойду айыыларын кытары ыкса ситимнээх буолуоҕа. Арай кыыскыт былыргы ойуун тылын билэрэ буоллар, биһигини күүһүнэн-кыаҕынан ситиэхтээх этэ. Мантан ыла Дохсурума удаҕан диэн ааттааҥ”, — диэбит. Кэлин кыыс үтүөрбүт. Сурдьун кытары Алыһардаах диэн күөл аттыгар дьиэ туттубуттар. Улаатан, хара харахтаах көрбөтөх, көрүөхтэн кэрэ кыыс буолбут. Ыраахтан-чугастан баай ыал уолаттара кэргэн кэпсэтэ кэлэллэрин киэр тибэн ыытар эбит, кимниин да сөпсөһөн ыал буоларга сорумматах.    Ийэтэ ис-тас үлэҕэ эр киһи илиитин наадыйар буолан, кыыһа сирэрин-таларын сөбүлээбэт эбит. Кэлин ийэтэ улаханнык кыыһырбыт: “Сирэ-тала сырыт эрэ, Аллараа дойду абааһыта кэргэн ылыаҕа!” — диэн, урукку дьүһүнэ көрдөрбүтүнэн уларыйан, кыыһын куттаабыт. Эппитэ өр буолбатах: ол киэһэ таһырдьа тахсыбытыгар үөһэттэн ким эрэ түһэн куугунуура иһиллибит. Кыыс куттанан, дьиэтигэр сүүрэн истэҕинэ, абааһы уола иннигэр биирдэ баар буола түспүт “ийэҥ ыҥырбыта, илдьэ барабын” диэччи буолбут. Кыыс абааһыны киэр анньан баран, дьиэтигэр саһан хаалбыт. Ол да кэннэ абааһы сүгүннээбэтэх: түүлүгэр да киирэн, күннээҕи олоҕор даҕаны арахсыбакка эрэйдээбит. Кыыс ыксаабыт.    Кэргэн тахсыбатаҕына, бу абааһыта буулаан бүтүө суоҕун иһин, Сыгынньах диэн ааттаах эдэр ойууҥҥа баран кэргэннии буолуох диэн бэйэтэ тылламмыт. Эдэр дьон ыал буолан этэҥҥэ иллээхтик олорбуттар эрээри, оҕолонон биэрбэтэхтэр. “Кыыс иитэ ыларбыт дуу” диэн санана сырыттахтарына, Анна, дьэ, хат буолбут. Сонтуорка диэн ойуун төрөтө кэлбит. Анна ыарыылаахтык, олус эрэйдээхтик төрөөбүт. Сонтуорка ойуун саҥа төрөөбүт оҕону хара таҥаһынан бүрүйбүт, аттыгар ас тоорохойдорун уурталаабыт. Ол кэннэ ким эрэ ол астары тоҥсуйа-тоҥсуйа сиирэ иһиллибит. Ойуун эдэр ыалга хайыспыт: “Бэрт эрэйинэн өлүүттэн быыһаатым Дохсуруманы. Оҕоҕут Үөһээ дойдуга баран, эһэлээх эбэтигэр иитиллиэн наада”, диэт нээлбитин арыйбыт. Онно суор оҕото олорор эбит. Ойуун балаҕантан тахсан, сиэр-туом толорон баран, ол суор оҕотун соҕуруу халлаан диэки көтүппүт. Аны Анна 3-4 сыл буолан баран алыһары уонна кэкэ-буканы төрөппүтэ үһү. Ол “оҕолоро” удаҕанныырыгар көмөлөһөллөр эбит. Ол курдук аата-суола биллэр удаҕан буолан олорбут. Сайынын Бэдэрдээх Биэрэ диэн дьүөгэтин кытары күөл үрдүнэн тимирбэккэ сүүрэн күрэстэһэр эбиттэр. Бэдэрдээх атаҕа илийэр, оттон Дохсурума удаҕан атаҕа төрүт илийбэт эбит.    Анна сурдьа уонна кэргэнэ олус эрдэ суох буолбуттар. Бэйэтэ этэринии, “ойуун оҕуттан” өлбүттэр. Оччотооҕу дьон «Анна өлүөхтээҕин оннугар быдан мөлтөх дьон куһаҕан буолбуттар» диэн сабаҕалыыллар эбит.    Дохсурума удаҕан дьону эмтиир, ууга түспүт дьон өлүгүн, муммут дьону булаттыыр, баһаар буоллаҕына, ардаҕы аҕалар, сүтүктээх дьон малларын кытары булар эбит.    Биирдэ Сэбиэскэй былаас кэмигэр олохтоох салалта киһитэ Дохсурума удаҕан таптыыр булчут ытын былдьаабыт. Өр-өтөр буолбатах, ол киһи киэһэтигэр хараҕа ыалдьыбыт. Бу киһи кэргэнэ Дохсурумаҕа “кэргэммин эмтээн кулу” диэн тиийбитин, биирэ сөбүлэһэн биэрбэтэх. Арай дьахтар ытаан-соҥоон көрдөспүтүгэр биирдэ эмтиэх буолбут. Ытын былдьаабыт киһи эмиэ алы гынарыгар көрдөспүт. Ол кэннэ Дохсурума удаҕан ытыһыгар силлээбит уонна били киһини үстэ төбөтүгэр саайталаабыт, ол кэннэ хараҕын ыарыыта тута суох буолан хаалбыт. * * *    Е.С. Ноговицына диэн эмээхсин кэпсииринэн, Дохсурума удаҕан хара өлүөр диэри биир кыыс тыынын быспытын кэмсинэрин туһунан кэпсиирэ үһү. Удаҕан бэйэтэ кэпсииринэн, кыыһы өлөрүөн баҕарбатах, кыыһырбыта-абарбыта бэрдиттэн тыыныгар турбута үһү. Ол курдук, биир ыал кыыстарын эдэр уолга күүстэринэн ойох биэрэ сатаабыттар. Кыыстара туох да иһин буолумматах. Ол иһин Дохсурума удаҕаны ыҥыран көмө көрдөөбүттэр. Дохсурума удаҕан кыыс уонна уол кутун холбуурга санаммыт. Удаҕан кыайбатах, оннооҕор кыыс кута кытары ол уолтан куотар эбит. Дохсурума удаҕан кыыһырбыт даҕаны, кыыс барахсан кутун өлүү уутугар тимирдэн кэбиспит. Сарсыныгар кыыстара турбатах, былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбытын булбуттар. Ити курдук удаҕаннар туох эрэ сыыһа-халты оҥорбуттарын мэлдьи кэпсии сылдьаллара үһү. Кэлин дьон-сэргэ кинилэр алҕастарын үтүктүбэттэрин туһугар эмиэ кыһаллар эбиттэр. Мэнэрийбит    От ыйын 9 күнэ, Скрябин В.И., Мэҥэ Хаҥалас киһитин кэпсээнэ (Р.Бравина “Концепция жизни и смерти в культуре этноса”, тылбаас):    — Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыа 10 сыл иннинэ куоракка олорбуппут. Ол кэмҥэ Чурапчыттан Ирина Дьячковская диэн эмээхсин кыыһын кытары хоно тохтообуттара. Киэһэ чэйдээн баран, кыыһыныын чэпчэтинэ таһырдьа тахсыбыттара.    Чочумча буолаат, арай эмээхсин кутурар саҥата дьулааннык иһиллибитэ: “Бу аатырбыт Бахсы Айыы үөрэ кэлэн турабын уонна эһигини түннүгүнэн одуулуубун! Кубулунан турар эмээхсин, кыыһыҥ сотору тыыннаахтыы сытыйан өлүөҕэ, күтүөтүҥ атаҕа ириҥэрэн суорума суолланыаҕа, оттон бэйэҥ аһыыгын тулуйбакка хатыҥнардаах чараҥҥа баран ыйанан өлүөҕүҥ!” — диэбит. Ити курдук дьулаан ис хоһоонноох кырыыс тылларын саҥара-саҥара эмээхсин эдэр кыыс курдук ойуоккалаабыт, мөхсүтэлээбит. Ол курдук, балтараа чааһы быһа мэнэрийбит. Ол кэннэ, дьэ, өйүн-төйүн булан баран сылгы кылын көрдөөбүт. Онтукайын арыынан аҕаан баран, алгыы-алгыы уотун аһаппыт. Туох да буолуо суоҕун курдук эбит... 10 сыл буолан баран Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыт.    Мин фронтан кэлэн баран, били, Бахсы Айыытын үөрэ эппит-тыыммыт тыллара илэ туолбутун истибитим. Сэрии буолбут кыһыныгар эмээхсин кыыһа барахсан тыҥатын тымнытан, сэбиргэхтэтэн өлбүт. Онтон күтүөтэ сэриигэ атаҕын бааһырдан баран, ол кэннэ өрүттүбэккэ, ыалдьан бараахтаабыт. Онтон эмээхсин муҥнаах эмиэ уһаабатах, куһаҕаннык барбыт...   Былыргы киһи уҥуоҕа    2009 сыллаахха, быһыыта... Сайын кэлэн үлэ-хамнас үмүрүйэн, сиэссийэ-сочуот бүтэн — көҥүл кэмэ. Үөрэх дьоно ким сынньанар, ким быраактыкалыыр, ким эспэдииссийэҕэ барар.    Устудьуоннарбын кытары Чурапчыга оту-маһы чинчийэ, балааккалаах хоно-өрүү быраактыкаҕа айаннаатыбыт. Оҕолорум үксэ уолаттар. Айаммыт былаһын тухары дьээбэлэниэхтэрэ, баҕар, “иһиэхтэрэ” диэн отут мүнүүтэлээх лиэксийэ аахтым. Уолаттарым “эс, хайдах, иһиминэ! ... Оонньоон этэбит” дэһэллэр, күлсэллэр. 3 сыл устата үөрэппит оҕолорум буолан син үчүгэйдик билэбин, итэҕэйэбин, ол иһин тэҥҥэ күлсэ, дьээбэлэһэ испитим. Толооммутугар кэлэрбит саҕана, халлаан син хараҥарбыта. Бары аһыы, сынньана охсоору ыксал быыһыгар балааккабытын туруорбуппут. Ол кэннэ тута чэй, күөс өрөөт, айаммытын ырытан, ирэ-хоро кэпсэтэн, сирбитин аһатан санаабыт чэпчээн олорбуппут.    Мин бэйэм туспа балааккалаах этим, устудьуоннар туспа. Сорохтор 3-4 буолан, ким эрэ иккилии. “Сарсын үлэбитин-чинчийиибитин саҕалыахпыт” диэн борук-сорук буолуута, кэпсэтэн баран утуйарга сананныбыт. “Ким да кэпсэппэт, түүннэри хаамсыбат — сарсын күүстээх үлэ” диэн бэйэ-бэйэбитигэр эрэннэрэн баран балааккаларбытынан тарҕаспыппыт.    Ону-маны саныы сытан уум кэлбэккэ эргичиҥнээн, син өр сыппытым. Онтон дьэ нухарыйан истэхпинэ, балааккам аттынан ким эрэ хаамара иһилиннэ.  “Ким эрэ наадатыгар сырыттаҕа” диэн маҥнай утаа кыһаллыбатаҕым. Онтон атах тыаһа мин балааккам аттыгар тэпсэҥниир, тула эргийэр. “Оо, дьэ, хаамсымаҥ диэн эппитим буолбаат!” диэн хаһыытаан субуруттум. Суох, истибэттэр, балааккабын төгүрүйэллэр, төттөрү-таары хаамаллар. Испэр “кыра оҕо курдук буоллахтарай” диэн кыһыйа санаат, тахсыбытым — ким да суох, ким да балааккатын аана аһаҕаһа да суох. “Дьикти” диэн баран эмиэ утуйардыы оҥоһуннум. Ол курдук, нуктаан бардым. Арай түһээтэхпинэ, кырдьаҕас, маҥан бытыктаах, былыргы үйэтинээҕи таҥастаах-саптаах оҕонньор балааккабын өҥөйө-өҥөйө кыыһырар: “Хайдах буола сылдьаҕыный? Туораа, бар мантан!” — диир.    Ол курдук, “ыйылаан”, баттатан аҕай уһугуннум. Биир устудьуон уолум балааккабын арыйа сатыы турар эбит, “хайа, туох буоллуҥ, этэҥҥэҕин дуо?” диэхтиир. Таһыгар тахсан, балааккам тулатын көрбүтүм, аттыгар мас чоройон турар этэ. Өйдөөн көрбүтүм: былыргы киһи уҥуоҕун үрдүгэр балаакаабын туруоран кэбиспиппин! Абааһы көрөн, уолбунуун балааккабын хомуйан баран, атын сиргэ туруорбуппут. Ол кэннэ ким даҕаны хаамара иһиллибэтэҕэ, түүлбэр да оҕонньор киирбэтэҕэ.   Өлөөнө.    Сардаҥа бэлэмнээтэ.
kyym.ru сайтан