Килимиэнтий, төһө да сааһыра быһыытыйдар, имэҥнээх кэпсээни көтүппэккэ ааҕар. Биирдэ ыала Ылдьаана эмээхсин киирэ сылдьан: «Ок-сиэ, бу нойон бачча буолуор диэри сиэкистээх кэпсээни ааҕар эбит дуу? Бэйи, ити «аллараа дьыалаҕа» адьас мөлтөөбүт-ахсаабыт киһи бэлиэтэ эбээт», – диэн элэктиир дуу, сэрэтэр дуу быһыынан эҥээрийэн тахсыбыттаах. Кырдьаҕаһыҥ билэн эппит буолуохтаах, кырдьык, «орон чааһыгар» Сүөкүлэтин кытта сылаабайдаабыттара ыраатта.    Былырыыҥҥа диэри нэдиэлэҕэ биирдэ син «кучу-мачы гынар» буоллахтарына, быйыл онтулара сойо быһыытыйда: икки нэдиэлэҕэ биирдэ «чыычыластахтарына» баһыыба. Тоҕо итиннигин Килимиэнтий бу диэн быһаарар кыаҕа суох, арай күрүө намыһахтыы, Сүөкүлэтин буруйдуур. Утуйар саҕана, бэркэ «собуоттаммыт» кэмигэр, тэҥҥэ сытыһар аат диэн суох, наар бассаабын айдаана. Онтон соһуйар, итинтэн кэлэйэр, ол быыһыгар туохтан эрэ күлэн тоҕо барар. Саҥа үйэ кэлэн, дьэ, киһи барахсан аралдьыйара элбээтэ даҕаны-ыы! Эмээхсинэ хаһан аҥнан-адьынан кэлиэр диэри Килимиэнтий утуйан бырылатан хаалар, инньэ гынан кылаабынай буруйдаах кини үһү. Аны адьарай кыыһа утуйа сыттаҕына, саараама ыксалаһыа суохтааххын – тимир оһох курдук суостаах үһүгүн биитэр хаарыан уутун көтүтэн устар күнү быһа сэниэтэ суох сырытыннарар аатыраҕын. Айаҕалыы сатаан, атахтаһан сыттахха, аны туох эрэ сылтах булан, тэбэн ыытара суох. Дьэ, итинник хотуусканы кытта баччааҥҥа диэри олорон кэллэҕэ. Киһитэ кини буолан тулуйда. Эдэригэр да астына таптаспыта диэн суоҕа: саҥардыы уутугар-хаарыгар киирэн, түһүөлээмэхтээн эрдэҕинэ «айака, бүт» диэн буолара. Дьэ, доҕор, дьиҥнээх эгэйиис, бэйэмсэх диэн кини баар – ойоҕо. Уопсай дьыала туһугар төрүт кыһаммат, бэйэтэ сөп буолла да – хабаачыт киһитэ. Маны этэн эрдэхтэрэ дисгармония диэн. Кырдьык, орон чааһыгар баҕас Килимиэнтий кэргэниттэн элбэҕи эрэйэрэ да, наар сатаммат. Сүөкүлэтэ тулуйа сатаан баран ардыгар «эдэр дьахталлары булун ээ!» диэн умайыктанар да, туора хаамтарыах быһыыта төрүт көстүбэт. Тэрилтэ бырааһынньыгар эрин таһыгар олорор биир эмэ дьахтар хаартыскатын көрдөҕүнэ, эһиэлэммитинэн, эһэтин тириитин кэппитинэн барар.    Киһи төһөнөн сааһырар да, «хайдах-туох олорон кэллим, туохтан үөрдүм-хомойдум?» диэн түмүк оҥостор буолар эбит. Сыныйан көрөр хайысхаҥ элбэх: үлэҥ-хараҥ, оҕоҥ-урууҥ, туох кыаллыбыта-кыаллыбатаҕа, ол быыһыгар урукку-хойукку тапталыҥ (баҕар, итинник Килимиэнтий эрэ саныыра буолуо).    Маны ордук бүччүмҥэ, ким да суоҕар, анаарар үчүгэй. Оттон Килимиэнтий ордук хаһан эрэ бэркэ табыллыбыт, күндүтүк саныыр түгэннэрин утуйаары сытан сыымайдыыр идэлээх. Биир өттүнэн, Сүөкүлэтэ «хата, эрим сүгүн утутар буолла» диэн мэһэйдээбэт, иккис өттүнэн, бу ахтар-саныыр түгэнэ түүлүгэр киирэн, эдэр эрдэҕинээҕитэ – хаарыан кэмнэрэ – хаттаан эргийэн, долгуйуу, үөрүү-көтүү бөҕөтө. Бу сытан санаатаҕына, Килимиэнтий олоҕун араас түһүмэҕэр син балачча кыыһы, дьахтары кытары ыксаласпыт эбит. Аны туран, барыларын биир муостаҕа кэчигирэччи туруорар киһи, араас да дьүһүннээх, быһыылаах-майгылаах буолсулар.    Маҥнай эдэригэр, сүүрбэччэлээҕэр, бэйэтиттэн хастыы эмэ сыл аҕа дьахталлары кытта сылдьыбыт эбит. Ол саҕана «мин обургу маннык кырасаабыссаны эрийэн ыллахпыан» диэн киһиргии саныыра, билигин сытан өйдөөтөҕүнэ, онто төрүт сыыһа быһыылаах. Хата, уопуттаах дьахталлар дьэлтэйэр дьэтигэр сылдьар уолу – бэйэтин иирдэ охсон туһаммыт курдуктар. Ол барахсаттар илиилэригэр киирдэххинэ баҕас, өйгүн сүтэрэриҥ чахчы. Чэ, холобур, Киристиинэни – киниттэн үс хас сыл аҕа дьахтары да ылыахха. Омос көрдөххө, ыал аайы баар хотун курдуга: оннук кырасыабай да диэбэккин, хап-хара хаастаах биитэр туналы маҥан сирэйдээх да диэҥ суоҕа. Ол эрээри Килимиэнтий уҥуоҕа салҕалас буолуор диэри умса-төннө түспүтэ.    Баҕар, бу эдэр дьахтар асчыта, уолга ийэ курдук истиҥ, сылаас сыһыана абылаабыта буолуо. Кыра аайы санаатын дуостал түһэрбэт, хаһан санаатаҕына, Килимиэнтийгэ сыста түһэн кууһан, уураан ылара уонна төрүт кыбыстыбакка нарын илиитэ уол уйан сирдэринэн күүлэйдээбитинэн барара. Уол адьас тулуйарыттан аастаҕына, уоскутан, сөҕүрүтэ түһэн баран, эмиэ сатабыллаах хаһаайка киэбинэн сыллаан-уураан, имэрийэн-томоруйан, начаас икки ардыгар былааһы ылан кэбиһэрэ. Киристиинэ «таптал диэн имэҥ-дьалыҥ, мантан кыбыстар-килбигийэр төрүт наадата суох» диэн үөрэтэрэ. Килимиэнтий киниттэн элбэххэ үөрэммитэ, онто чахчы туһалаабыта.    Жанна диэн, эмиэ икки хас сылынан аҕа дьахтары кытары таптаһа сылдьыбыттаах. Кырааскааланан эбитэ дуу, сып-сырдык баттахтааҕа, сирэйэ да онуоха дьүөрэлии этэ, оттон чараас уоһа кып-кыһыла. Нууччалыы иитиилээҕэ эрээри, ардыгар сахалыы кутан-симэн бардаҕына, ким баҕарар дьаарханыах курдуга. Өттүк баттанан, самыыта бу ласпайан, сургуччу көрөн турдаҕына, хайа да киһи сүр баттатыа, мыык да диэ суоҕа. Ол гынан баран түүн эрэ буоллар, арааһы бары саҥара-саҥара, аллараттан өрүтэ биэртэлээн күөгэҥнэтэн бардаҕына, «Орто дойду барахсан манныктаах буолан күндү эбит» диэн санаабыккын билбэккэ да хаалыаххын сөбө. Бу хотун тапталын омуна, уота-күөһэ хайа да бэйэлээх өйүн көтүтэрэ чахчы. Кэргэннээх, оҕолоох эрээри «биэс сыллааҕыта тоҕо көрсүбэтэхпит буолуой?!» дии-дии сыллыыра-ууруура, тыыныҥ хаайтара сыһыар диэри күөгэҥнэс эмиийигэр эпсэри тардара. Биир киэһэ Килимиэнтийгэ «бэйэҥ курдук уол оҕото оҥор» дии-дии түһүөлээн аҕай биэрбитэ. Онуоха, итэҕэйбитэ бэрдиттэн уонна, чахчы, бэйэтин санатар уол оҕону оҥоро сатаан түүнү быһа муҥнаммыта. Арахсалларыгар Жанната: «Баар буолла быһыылаах. Ону чувствуйдуубун. Оҕобор эн ааккын биэриэҕим уонна ону хайаан да биллэриэҕим», – диэбитэ. Ол эрээри көрсүбэтэхтэрэ, сурук да кэлбэтэҕэ. Маннык имэҥнээх дьахтары Килимиэнтий көрсө илик, дьэ, уот тэллэхтээх там-татакай хотун этэ Жанна барахсан!    Северина, Жаннаҕа холоотоххо, куукула курдук дьып-дьап таһаалааҕа. Олус миниатюрнай диэн кинини этиэххэ сөбө. Уҥуоҕунан Килимиэнтийгэ нэһииччэ санныгар эрэ тиийэрэ. Арылыччы көрбүт киэҥ харахтааҕа, айылҕаттан долгулдьугас баттахтааҕа, оттон тургутардыы супту көрдөҕүнэ, ийэттэн төрүү сыгынньах турар курдук сананарыҥ. Хирургияҕа сиэстэрэлиир буолан, толлор-симиттэр диэни төрүт билбэт, үөннээх баҕайытык мичээрдээн кэбиһээт, тутан-хабан барара. Онтон имэҥ-дьалыҥ муҥутуур чыпчаалыгар тиийдэҕинэ, нууччалыы-сахалыы тугу эрэ саҥаран ыла-ыла, энэлгэн эриэккэһин түһэрэрэ уонна хас эмэ мүнүүтэ тип-титирэс үлүгэр буолан хаалара. Кэмниэ кэнэҕэс уу нукаай курдук ууллан хаалан баран, астыммыт, махтаммыт быһыынан кууһан ылан уураа да уураа буолара, онтуттан ис-иһиттэн көҕүйэн кэлэн «өссө!» диэбитинэн барара. Сороҕор Килимиэнтий эрдэлээн «эстэн» хааллаҕына, көҕүтэ сатаан биир кэм дьигиһийэ сытар буолара. Ити чааһыгар баҕас атыттартан быдан үрдүк таһымҥа турара.    Туохтан эмэ сылтаан ииристэхтэринэ даҕаны, Северина өһүргэммитэ-хомойбута чыпчылыйыах икки ардыгар мэлис гынан хаалара, хата, туох да буолбатаҕыныы, били, кими баҕарар абылыыр мичээринэн сонно «сиэн түһэрэрэ». Килимиэнтий утуйар уутун умнан, аһыыр аһын киэр анньан туран эккирэтиспитэ да, этэргэ дылы, тыс кылгас буолан хаалбыта. Северинаны сырсааччы кини эрэ буолбатах этэ. Кырдьаҕастыын-эдэрдиин бары эккирэтэллэрэ. Көр, ол курдук «минньигэс», талаһыннарыылаах этэ.    Хомойуох иһин, Килимиэнтий бэйэтин аннынан ааспыт барахсаттары барыларын ааттыыр кыаҕа суох, ол эрээри уулуссаҕа көрсө түһэрэ буоллар, сонно өйдүөх этэ, бука.    Сүөкүлэтэ, имэҥ-дьалыҥ өттүгэр төһө да сойдор, кэргэн, хаһаайка оруолун баҕас бэркэ толорор. Килимиэнтий эдэр эрдэҕинээҕитин курдук «уоттаах-күөстээх котокуларга» ыксалаһыан баҕарбат. Биир курдук, эниэргийэтэ да тиийиэ суоҕа, иккис курдук, туох ааттаах омунай-төлөнөй, холкутук сытан ис сүрэхтэн таптаһар быдан ордук буолуох курдук. Эдэригэр атастарын омуннаах кэпсээннэрин истэ-истэ, «рекорд охсо сатаан» түүнү быһа «үлэлиирэ». Хаарыан эниэргийэни кэмчилиэх да баар эбит. Киһи кыаҕа диэн син биир кытай батарыайатын курдук: начаас мөлтүүр. Арай батарыайаны төһө баҕарар сэрээттиэххэ сөп, оттон ити чааһыгар көҕүтэр битэмиини төһө да сиэбит иһин, бүппүт аата бүппүт – чөлүгэр хаһан да түспэт.    Килимиэнтий эдэр сааһа ити курдук наар туох эрэ саҥаны-сонуну боруобалыырга ааһа сыспыта. Баҕар, салгыы амтаһыйан бара турбута буоллар, сол курдук дьиэ-уот тэриммэккэ, оҕо-уруу диэни тэниппэккэ хаалыах этэ. Хата, кэмигэр тохтообута, түспэтийэр санааны ылыммыта.    Сүөкүлэтин кытта биир үксүн ол иһин холбоспута. «Имэҥ-дьалыҥ диэни муҥур үйэбэр сөп буолар гына биллим, мантан ордук наадата суох» диэн санааҕа кэлбитэ баара... Арааһа, ити түмүктээһинэ сыыһа эбит быһыылаах, кэлин-кэлиҥҥинэн ол ааспыт кэрэ кэмнэри санаталыыра элбээн барда. Хас эмэ оҕолоох, сиэннэрдээх киһи диэтэххэ, тугун сүрэй! Ол эрээри билиҥҥитэ быар куустан олорбот, үлэтигэр да сирбэттэр. Тоҥуй Сүөкүлэтин кытта арахсаары тииспэт, оттон биир эмэ эдэр дьахтары кытта сэмээр таптастаҕына, тоҕо сатаныа суоҕай. Сотору кэминэн Айылҕата барахсан син биир тохтотуоҕа, дьэ, оччоҕо имэҥ эҥин диэни утары көрүө да биллибэт.    Хата, Азалия, Сүөкүлэтин ырааҕынан аймаҕа котоку, баар! Иккитэ эргэ тахса сырытта да, тоҕо эрэ уһаабат – арахсан иһэллэр. Саатар, оҕолонор диэн суох. Баҕар, эрдэрэ буолуохсуттар онтон иҥнэр баҕайылара дуу? Бу 40-чалаах дьахтар санаарҕас сирэйин көрдөҕүнэ, Килимиэнтий кытта санааҕа-онооҕо ылларар буолла. Туох аата буоларый – итиччэ сааһыгар таптал иэйиитэ диэни билбэтэ! Ама, имэҥ-дьалыҥ чүөмпэтигэр умсаахтыы оонньообут дьахтар ити курдук дьүһүннээх үһү дуо?! Онто тиийбэт, ону ким да сэрэйбэт! Үнүр дьыбаан утары тахтааҕа сытан бураллыбыт хойуу баттаҕын быыһынан өөр да өр одуулаабыта дьиктитин. Дьиэлэрэ итиитэ бэрдиттэн сыгынньах аҥаардаах сытара, арай күҥҥэ көрдөрбөт күндү этин санаа курдук хаххалыыр таҥас сыыстааҕа. Күтүөм оҥостон, симиттэр-хайыыр диэни төрүкүттэн билбэт барахсан оннук итиигэ үрүҥ лиэнтэ курдук сип-синньигэс туруусуктаах эрэ туран, остуолга баар кырапыыннаах утахтан куттан иһэрэ. Буспут отон курдук эмиийин тумуга кытаатыаҕынан кытааппыт этэ.    Ама, Килимиэнтийи оннук кырдьаҕас оҕонньор дии саныыра буолуо дуо бу – кини?! Дьикти даҕаны... БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан