Урут оҕо сырыттахпына нэһилиэкпит биир киһитин “абааһы быһа кымньыылаан өлөрбүт үһү” диэн кырдьыга-сымыйата биллибэт кэпсээн баара. Сорох түгэннэрин умнубут буолуохпун сөп эрээри, тугу өйдөөн хаалбыппын тиэрдиим.      Күһүн, атырдьах ыйын бүтүүтүгэр, от үлэтэ үмүрүйэн эрэр кэмэ этэ. Сопхуос илиинэн оттуур звенота бөһүөлэктэн 3 аҥаар көстөөх Дьиэрэҥнээх диэн үрэх баһа дойдуга оттуу сырыттаҕына, күннээх-дьыллаах уһун ардах түһэн, отчуттар бөһүөлэккэ барбыттар. Дьиэрэҥнээххэ Сөөтүк уонна Тыҥа Уйбаан диэн икки эрэ киһи хаалбыттар. Тыҥа ол саҕана, бука, 60-ча саастаах киһи буолуо, Сөөтүк 40-нун да туола илик эдэрси киһи. Ыкса аймахтыы, чугас доҕордуу дьон. Дьонноро бөһүөлэктээтэхтэрин сарсыныгар дуу, өйүүнүгэр дуу Сөөтүк бөһүөлэккэ кэлэн Тыҥа өлөн хаалбытын тыллаабыт... Өлүгү тиэйэн аҕалан баран “сүрэҕинэн ыалдьан өлбүт” диэн быһаарбыттара.    Ол эрээри кэлин балыыһаҕа кини өлүгүн чинчийиигэ сылдьыспыт биэлсэр Биэрэ эмээхсин “ынырык куттаммыт дьүһүннээх, сирэйэ-хараҕа туох да амырыын: баттаҕа туран хаалбыт, хараҕын үп-үрүҥүнэн быччаччы көрө сылдьар, аны туран, көхсүгэр улахан баҕайы көҕөрүүлээх. Онто үүт-үкчү сутурук суолун курдук. Киһи охсуута буолбатах, киһи сутуруга итинник улаханнык көҕөрдүбэт. Иһин-үөһүн барытын көҥү охсон кэбиспиттэр. Сүүрэн иһэн охтубут курдук туттан сытар” диэн кэпсээбит сураҕа иһиллибитэ.    Сөөтүгү дьыалаҕа эрийбиттэрин өйдөөбөппүн эрээри, бука уорбалаан элбэхтик доппуруостаабыт буолуохтаахтар. “Милииссийэлэр кэлбиттэр, быһылаан буолбут сирин үөрэтэллэр үһү” эҥин диэн тыл-өс баара, быһыыта.    Кэлин Сөөтүк маннык диэн кэпсиирэ үһү:     – Ол күн Тыҥа Уйбаанныын саамай ыраах баар ходуһабытыгар туруорбут икки оппутун күрүөлээн баран, таарыйа кус оҕолуу-оҕолуу дьиэбитигэр төннүбүппүт. Халлаан боруҥуй буолан эрэрэ.    Өтөхпүтүгэр чугаһаан, олорор дьиэбит көстөр сиригэр кэлбиппит кэннэ Лаабыйа аартыгын диэкиттэн аарыма холорук өрө ытыллан курбачыйан киирбитэ. Үүтээн таһыгар баар эргэ куруланан турар бугуллары үлтү ыһан күөдэллээн, ыһан-тоҕон баран, олорор ампаар дьиэбит таһыгар кэлэн уостан, сүтэн хаалбыта. Ону көрөөт да Тыҥа Уйбаан “адьас, илэ чахчы, абааһылаах холорук сылдьар. Суолас, ити мин туруорталаабыт бугулларбын ыста дии... Ортотугар иччилээх дии, көрбөтүҥ дуо?” диэн миигиттэн ыйыталаспыта. Мин тугу да көрбөтөҕүм, аахайбатаҕым даҕаны...    Ити курдук кэпсэтэ-кэпсэтэ ампаар дьиэбитигэр кэлбиппит. Ол дьиэбит олус эргэ, атын сиртэн көһөрөн аҕалыллыбыт былыргы тутуу. Мин үрүсээккэ сүгэн кэлбит кустарбын омуһахха быраҕа барбытым, Тыҥа Уйбаан дьиэтигэр барбыта. Мин омуһаҕым хаптаһын сабыытын ууран баран саҥа сиспин көннөрөн иһэн көрбүтүм... Уйбаан дьиэ аанын арыйан иһирдьэ атыллыах курдук гынан иһэн туох да ынырыктык: “Оо, атын күтүр, абааһы!” – диэн киһи куйахата күүрэринэн кыламмытынан, төттөрү ыстаммыта. Дьиэттэн ыас хара күлүк кини кэнниттэн тутуспутунан сырсан тахсан эрэрин, ситэ баттаан ылан көхсүгэр охсон эрэрин көрөн хаалбыт курдук санаабытым. Ону кытта Уйбаан туруйалаабытынан кэлэн умса баран түспүтэ. Саатын санныгар сүгэ, илиитигэр тоһоҕо-сүгэ угуллубут куулун өссө да тута сылдьара. “Сиэтэ-ээ!” диэн хаһыытыырын истэн хаалбытым. Мин тугу да гынарбын өйдөөбөт буола уолуйа куттанан, муҥ кыраайбынан тыаҕа ыстаммытым. Тыҥа Уйбаан соннук сиргэ охтон баран өрө бүгүллэҥнии хаалбыта.    Ол түүн хонук ампаарбытыттан ыраах баар кээһиилээх оту хаһан ыттыы тоҥон хонон дуомнаммытым. Киһи куттанан утуйуох да буолбатах этэ. Хабыс-хараҥа, эбиитин ардах ибиирэ турара. Төһө да ыттарбытын барытын уолаттар бөһүөлэккэ илдьэ барбыттарын иһин, үүтээммит диэкиттэн түүнү быһа ыт улуйа хоммута. Адьас киһи ньиэрбэтин көрбүтүнэн киирэр, киһи уйулҕатын алдьатар, хаанын хамсатар куһаҕан улуйуу. Ханнааҕы ыт кэлиэй, абааһы ыта буоллаҕа.    Ити курдук түүнү быһа дэлби куттана хонон баран, сарсыарда халлаан лаппа сырдаабытын кэннэ бэркэ сэрэнэн үүтээммитигэр тиийбитим, Уйбааным били бэҕэһээ охтубут сиригэр сытара. Куттана-куттана чугаһаан тиийэн илиитин, моонньун бигээн көрбүтүм, былыр үйэҕэ сойон хаалбыт этэ. Олорор ампаарбыт аана тэлэччи аһыллан чөҥөрүйэн турара. “Кэл, киир”, – диэбит курдук. Киириэхпин – куттаммытым. Иһирдьэ өссө туох тоһуйан турара биллибэт буоллаҕа.    Тута саабын сүгэн баран бөһүөлэккэ тыллыы барбытым... ***    Кэлин улаатан баран онно Дьиэрэҥнээххэ бииргэ оттоспут дьонтон ыйыталаһан турардааҕым, “ардаан бүппүтүн кэннэ тиийэн эмиэ ол ампааргытыгар олорбуккут дуо?” диэн. Дьонум кыһаллыбаттар этэ. “Ампаарбытыгар буолбакка, ханна барыахпытый? Тыҥа Уйбаан кэмэ кэлэн өлбүтэ, сүрэҕэ уруккуттан да аһара мөлтөҕө. Түүн сүрэҕэ ыалдьан наар хаһыытыы хоноро. “Сайын улахан куйааһы тулуйбакка аны манна сүрэҕэ тохтоон өлөн хаалан проблеманы үөскэтиэ” диэн бэйэбит ол да инниттэн куттанар этибит. Ол куттас Сөөтүк тугу баҕарар кэпсиэ...” – диэн аахайбатахтыы хоруйдууллара.    Чахчы. Кэлин даҕаны, сэбиэскэй былаас сууллуор диэри, ол үүтээҥҥэ сопхуос отчуттара мэлдьи ордууланан олорбуттара, тугу да көрбүт сурахтара иһиллибэт этэ.   Федот Семенов, Дьокуускай.
kyym.ru сайтан