Дьиэм таһыгар аарыма хатыҥ лаглайан, көҕөрөн-наҕаран, “бу сир үрдүгэр мин эрэ баарбын” диэбиттии, аарыгыран-аҥааттан аҕай турар. Кырдьык даҕаны диэх да курдук: бу дойдуга кэлиэхпиттэн ити мааны бэйэлээх быһыытын-таһаатын саараама ыһыкта илик. Эбиитин үөрдүспүт курдук, хахыйах, талах арааһа сэлэлии кэккэлээн, ханна эрэ батыһар киэбинэн үмүөрүһүү бөҕөтө. Онуоха самаан сайын барахсан эҥин эгэлгэ өҥүнэн тупсаран, көҕүтэн, тэптэрэн биэрэр быһыылаах – тугу да билинэр аат диэн суох. Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх эбээт, ол туһунан тоҕо санаабат баҕайыларай диэххэ айылаах. Ону баара “туохтааҕар да ордукпут, бэрпит, үчүгэйбит, кэрэбит, кэлиҥҥини-кэнэҕэскини – кэбис, кэпсээн кэҕийимэ, инникини сибикилээмэ, түүйүмэ” диэн санааҕа баһыйтаран, баҕарбатах да иһин, бүгүҥҥүнэн эрэ муҥурданыы баар. Үксүгэр ити барыта – эдэр-сэнэх эрдэххэ.        Тэлгэһэ таһынааҕыны да ылан, дьүүллээн-оруоллаан көрдөххө, ити силигилии ситэн, үүнэн-чэчирээн турар талахтар оннуларыгар хаһааҥҥыта эрэ иккилии этээстээх мас дьиэлэр иҥнэһэн-хаҥнаһан тураахтаабыттара. Ол бэйэлэрэ, кытарарга былдьанан, күл-көмөр буолбуттара быданнаата. Бука, тутуу ыытыахпыт, таас дьиэни дьэндэтиэхпит диэн буолуо, баараҕай тыраахтардарынан дэхсилэппиттэрэ, бөҕү-саҕы сүүнэ самасыбаалларынан сыбаалкаҕа таһан ыраастаабыттара. Ол айыыта онон – умнубуттара. Дьэ, ол түмүгэр онуоха-маныаха диэри көрүөхтэн кэрэ күөх үүнээйи эгэлгэтэ өрө анньан таҕыстаҕа. Хаһааҥҥа диэри ити курдук чэчирээн туруохтарын ким билиэ баарай. Дьылҕа Хаан обургу хайдах дьаһайталыан билбит суох. Барыбыт да дьылҕабыт итиниэхэ майгынныыр – сарсын туох буолуон чарапчыланан да кыайан көрбөккүн.    Арай сааһыран, олоҕуҥ суолун биллэрдик кээрэтэн бүппүтүҥ кэннэ, дьэ, араас санаа киирэн, ааһар-араҕар диэн баар буолуо дуо?! Үөһээҥҥилэр сыта-тура сыымайдаан толкуйдаатын, төһө сөбүн-сөтөгөйүн быһаардын диэн, син бириэмэ тыыран биэрэллэр быһыылаах. Ону түөрэтин эргитэ саныах диэтэххэ, баллайар баһаам боппуруос хаатыйаламмыт, арай сүрэҕим ордук туохха битиргэччи тэбэрин сирдьит оҥосторум дуу.    Киһи олоҕо дуобат оонньуутуттан туох да атына суох. Түргэн үлүгэрдик бүтэн хомотор. Дьэ, ол иһин уот ааныттан мөлтөх хаамыыны оҥорбот туһугар элбэх барыйаантан “бу – ордуктара” диэбиккин талан ылыахтааххын. Биир куһаҕана диэн, онтугун уһуннук буолбакка, түргэн соҕустук, кылгас кэм иһигэр була охсуохтааххын. Онуоха өйгүн-санааҕын араас үчүгэйинэн көөчүктээн-манчыыктаан муннарар суол тобус-толору. Дьэ, онуоха мөлтөөн-ахсаан биэрбит киһи оччоттон баччаҕа диэри илэ мэнээк буолаахтаатаҕа, ол курдук хайа да бэйэлээҕи тэмтэритэр, өйүн баайар. Онон сэрэнэн-сэрбэнэн сылдьарыҥ эрэйиллэр. Дуобаттыыр дьону туораттан кэтээн көрдөххүнэ, тугу сыыһаллара-табаллара ырылыччы көстөн кэлээччи. Оттон тус олоххун кэлин сыныйан ырыттаххына, хаһан, ханна, хайдах сыыспытыҥ, сөпкө гыммытыҥ эмиэ арыллан кэлэргэ дылы буолар. * * *    Сибиэтэни кытта судургутук да билсибитим. Медучилищены саҥардыы бүтэрэн куоракка, травмпууҥҥа сиэстэрэлиирэ. Муус устар саҕаланыытыгар, арааһа, кыһыны атаарыы кэмигэр быһыылааҕа, халтарыйан охтоору сотобун улаханнык өлөрбүтүм. Ыксаан, бэрт эрэйинэн травмпууннара диэн сиргэ тиийбитим. Оһолломмут мин эрэ буолбатах этим. Бары кэриэтэ сааскы халтараантан илиилэрин, атахтарын тоһуппут дьон быһыылаахтара. Арай миигиттэн уратылара – бары аһынар-уоскутар, аттыларыттан арахпат  арыалдьыттаахтара. Оттон миэнэ миэнин курдук, ханна наадалаахха аллар атастарым суох буолан биэрбиттэрэ. Чаастан ордук кэбиниэти өрө мыҥаан олорор кэммэр биир сиэстэрэ кыыс быраас хоһуттан тырыбынайан тахсан хобулугун тыаһа топ-тоһурҕас этэ. Хата, таах олоруохтааҕар тоҕо ити курдук субу-субу тахсарын уонна ханна элэстэнэ хаамарын одуулаһааччы буоллум. Хоппуруон чулкулаах (ол саҕана колгуокка тэнийэ илик быһыылааҕа) бу кыыһы тоҕо эрэ сонно сөбүлээтим. Атаҕа үчүгэйэ бэрдэ дуу, таайтарыылаах баҕайытык мин диэки көрүтэлиирэ оччото дуу, хата, ыарыыбын да умнарга дылы буоллум.   Кэмниэ кэнэҕэс иһирдьэ “киир!” диэн саҥа иһиллибитигэр кэбиниэт аанын аһан, аҕыйахта атыллаат, туохтан эрэ иҥнэн эбитэ буолуо, сууллан лиһигир гына түспүтүм. Онуоха ким-хайа иннинэ били сиэстэрэ кыыс ойон кэлбитэ, өйөөн-убаан устуулга олордубута... Хаһан эрэнгиэҥҥэ түһэриэхтэригэр, сотом тостубутун быһааран гиипсэлиэхтэригэр диэри күн киэһэрбитэ, халлаан да хараҥара быһыытыйбыта. Дьэ, онно билбитим сиэстэрэ кыыс илиитэ сылааһын, сымнаҕаһын, тарбаҕа нарынын, миигин көрөрө-истэрэ уратытын.    Атаҕым төһө да тоһуннар, саараама даҕаны, балыыһаҕа төрүт киллэрбэт эбиттэр, онон дьиэлиир буоллум. Олорор сирим ырааҕа бэрдиттэн онно хайдах тиийэрбин санаатахпына, эбии куһаҕан буолар курдугум. Саатар, “ускуорайдар” кэллэхтэринэ, “аарааҥҥа диэри илдьэн кулуҥ” диэтэхпинэ, истиэхтэрин да баҕарбаттара. Таксыыны ыҥырар туһунан оччолорго өйбөр да суох эбит. Хата, сиэстэрэ кыыһым, биир билэр суоппарын көрдөһөн, дьиэбэр (хоспор диир сөбө буолуо) аҕалбыта. Суукканы супту дьуһуурунайдыыра буолуо дии санаабытым – үлэлээн бүппүт эбит. Дьэ, онно билсибиппит. Сибиэтэ ол күн миэхэ хонон хаалбыта, хаһан да умнуллубат түүнү бэлэхтээбитэ...   Дьахтар аймах хаһан да ухаасыбайдаабатах киһитэ, мин, сонно “өлөн” түспүтүм быһыылааҕа. Кырдьык, ол сахтарга аҕыйах кыыһы кытта таптаспыттааҕым буолуо эрээри, Сибиэтэ курдук ис-иһиттэн күөдьүйэн кэлэ-кэлэ имэҥнээхтик таптыыр дьахтарга түбэһэ илигим. Барыта сонун, дьикти уонна хаһан да хатыламмат таптал диэн Сибиэтэҕэ баара, эбиитин онто хаһан да бүтүө, уостуо суох курдуга. Симиттэн, сүрүргээн бардахпына, “бу – айылҕаттан тахсар дьиҥнээх көстүү, баҕарыы-дураһыйыы, онтон кыбыстар, саатар төрүт наадата суох” диирэ уонна бэйэтэ билэринэн тутан-хабан үрдүккэ көтүтэрэ, тугу барытын умуннарар курдук таптыыра.    ... Иккиэн да олус сонумсах этибит. Хайабыт да холбоһуохха, саахсаланыахха диэн тыл көтөхпөтөҕө, хата, “ол эмиэ туохпут бүрүкүрээтийэтэй, таптаһар киһи онто да суох биллэр буоллаҕа, оттон биһиги курдук омуннаахтык таптаһар дьон бу аан дойдуга суохтара чахчы” диэн саҥалаах буоларбыт. Аны ол сылдьан, тылланан, арамаантыкалаах санааны кынаттанан уһук хоту оройуоҥҥа айаннаабыппыт. Мин – учууталлыы, Сибиэтэ – сиэстэрэлии.   Ол дойдуга ким даҕаны ытыс үрдүгэр түһэрэн көрсүбэтэҕэ, дьиэ-уот туһунан саҥарда да барбатахтара, арай миэхэ үөрэх оройуоннааҕы салаата оскуола интэринээтигэр биир хоһу анаабыта. Арамаантык буолан, онно эрэ кыһаллыбат быһыылаахпыт. Хаһааҥҥа эрэ диэри... Сотору соҕус буолаат, Сибиэтэ холку баҕайытык: “Мин Остап Охрименконы кытары Украинаҕа барар буоллум, бырастыы гын, Түмэппий. Эн дьолуҥ – өссө да иннигэр”, –  диэн баран, авиапорт диспиэччэрин кытта айаннаан хаалбыта. * * *    Сибиэтэм барбытыгар сонно тулаайахсыйбыт курдук буолбутум. Бастатан туран, арахсыбыппыт бастаан үлэбэр дьайбыта: бэл, интэринээт иитиллээччилэрэ, түгэн эрэ көһүннэр, ордук бэрээдэги олохтуу сатаан буойар, сэмэлиир оҕолорум, ньаалаҕай аһаҕас баастан арахпатын курдук “пакыйыын, дьахтара атын киһини кытта бардаҕа, хабыйаах!” диэн сэтэрииллэрэ. Ити курдук төһө өр эрэйи көрө сылдьыам эбитэ буолла, хата, биир күн оройонуо сэбиэдиссэйэ ыҥыран ылан:    – Дьэ, Тимофей Васильевич, бэйэҥ да көрө-билэ сылдьаҕын. Санэпидстанциялар интэринээккэ олороргун сөбүлээбэттэр, ыстарааптаары хаайаллар, кырдьыга да, оннук. Онон эйигин Сулуруолаах орто оскуолатыгар көһөрөбүт. Бултаах-алтаах дойду, кэлэктиибэ да үчүгэй, утарбат инигин? – диэн, тугу да утары эппэт гына дьаһайан кэбиспитэ.    Ити курдук оройуон кииниттэн Ан-2 сөмөлүөтүнэн 45 мүн көтөн тиийэр сиргэ – Сулуруолаах диэн дьикти ааттаах нэһилиэккэ – баар буолбутум. Оройонуо сэбиэдиссэйэ хайыы сахха төлөпүөнүнэн дьаһайан, оскуола дириэктэрэ оннубун-тойбун бэлэмнээн ырааппыт этэ. Уйбаныаптар диэн ыалга олохтообуттара. Хаһаайын бэйэтэ, бэтэринээр үөрэхтээх буолан, биир үксүн ыраах учаастактарынан сылдьан үлэлиир, дьиэтигэр түптээн олорбот үһү. Кэргэнэ Северина Сергеевна, өрдөөҕүтэ аҕыйах ыйдаах анал кууруһу бүтэрэн, олохтоох балыыһаҕа сиэстэрэлиир эбит. Бэриэт түһэн эттэххэ, 40-чалаах, хотун хаан көрүҥнээх бу дьахтар сааһыттан лаппа балыс, мин бараллаам курдуга. Балыыһа сэбиэдиссэйэ биэлсэр кыыс суоҕар ыарыһахтары кини бүрүйүөмнүүр этэ. Дэгиттэр эмчит диэн кини быһыылааҕа: араас ыарыһаҕы көрөрүн-истэрин таһынан сылга биирдэ нэһилиэк дьонуттан лиистик анаалыһын ылара, бэл, туох да укуола суох ыалдьар тииһи туурара.    Уопсай ирдэбили тутуһан эбитэ дуу, биитэр бэйэтэ интэриэһиргээн эбитэ дуу, миигин эмиэ бүрүйүөмнээбитэ. Биллэн турар, бастаан “саҥа учуутал амбылатыарыйаҕа кэлэн учуокка турдун” диэн дириэктэргэ эппитигэр салайааччым миигин сонно дьаһайбыта. Сүүрбэ аҕыс саастаах эр бэрдэ хап-харанан көрбүт эдэрчи дьахтар иннигэр сыбыс-сыгынньах турар кэммэр ыксаталаан ылбытым – били тугум биллэр гына хаста да өндөх гыныталаабыта. Син балай эмэ бырааска көрдөрбүт буолуохтаахпын, ол гынан баран хоту дойду кырыы нэһилиэгэр кэлэн, омуннаах баҕайытык “табаарыһым бууннуур санааламмыта” дьикти этэ. Бу тураммын аҕыйах ыйдаах сиэстэрэ кууруһун бүтэрбит киһи иннигэр буолбакка, тэрэпиэп, хирург, дермато-венеролог, окулист, ЛОР быраас бүрүйүөмүгэр киирбит курдук санаммытым.    Бу кэнниттэн дьиэлээх хаһаайка тургутан бэрэбиэркэлээбитин үчүгэйдик ааспыппын сэрэйбитим. Ол эрээри аҥаардастыы атаакалаппыт дуу, туох баарбын ыраас мууска ууран биэрбит курдук дуу сананан, аны мин ылардаах, иэс баайбыт курдук турукка киирбитим. Өйбөр “дьэ, бэйи, оттон хаһан эмэ...” диэн санаа уйаламмыта. Уйбаныаптар Киристиинэ диэн былырыын оскуоланы бүтэрбит 17 саастаах кыыстаахтар этэ. Эмиэ ийэтигэр дылы чоҕулуччу көрбүт харахтаах, тэрэгэр түөстээх, саҥардыы эт тутан эрэр кыыс миигин бэркэ сыныйан көрүтэлиирэ. Ийэтэ миигин хамаандалаан, сыбыс-сыгынньах туруоран, араастаан туппахтаан көрбүт-истибит эбит буоллаҕына, бу кыысчаан хайыа баарай, арай, өйүгэр тугу эмэ оҥорон көрөөхтөөбүтэ эбитэ дуу?    Дьэ, ити курдук саҥа олох саҕаламмыта.   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан