Ааспыт үйэ 40-с, 50-с сылларыгар аҕам Иван Игнатьев Ньурбаҕа Хорула Булааҥкыйыгар 4 кылаастаах оскуоланы аһан сэбиэдиссэйдээбитэ. Булааҥкый аҕыйах ыаллаах, сүрдээх боростуой, аламаҕай дьонноох дьиҥ саха дэриэбинэтэ этэ. Кыһынын күөл мууһа тоҥон, ыаллар сүөһүлэрин биэрэстэ аҥаара тэйиччи сытар күөлгэ күн ахсын биир бириэмэҕэ киллэрэн уулаталлара. Уу баһар, муус тиэнэр дьон ойбон алларан бэлэмнииллэр. “Үүрээччилэринэн” үксүгэр оҕолор буолааччыбыт, бэйэ-бэйэбитин билсэрбит. Оҕо-оҕо курдук, кэлэ-бара мэниктээн, хаары оймоон, тустан, ол быыһыгар суол кытыытыгар талахха куобах ороҕор туһах иитэрбит.        Биир күн табаарыс уолум Бытык Уйбаанныын ынахтарбытын уулата таарыйа, туһахтарбытын көрө сырыттыбыт. Мин суол – уҥа, Уйбаан суол хаҥас өттүгэр туһахтардаахпыт. Ардыгар курупааскы, улар суолун көрдөхпүтүнэ, онно эмиэ туһах иитээччибит.    Биир күн идэбинэн куобах ороҕун батыһа туһаҕым диэки атыллаан эрдэхпинэ, эмискэ иннибэр хаар өрө ытылла түстэ да, уҥа атаҕым буутун ис өттүнэн үөс хорук тымырбын, тобугум иҥиирдэрин миинэ, кыылга иитэр айаларын ырбыыта батары саалынна. Айа диэни көрбөтөх, билбэт буолан, ыарыыбыттан “айа-аа!” хаһыытаат, айам батаһын сулбу тардан ылаат, илиим таһынан ханна эрэ илгэн кэбиспиппин кэлин көрдөөн булбуттар этэ. Этэрбэһим хаанынан туолан, чап-чаллырҕас, ип-итии курдук буолаатын кытта, туох баар күүспүнэн суолга тахсаат, дьиэм диэки тыыным быстарынан сүүрдүм. Хаһыыбын истэн, Уйбааным кэннибиттэн сырсыбыт. Маҥнай утаа сиппэтэх. Сэниэм эстэн, мэйиим эргийэн, суол кытыытыгар охтон, хааммын хаарынан таптайан тохтото сатыы олорон, өйбүн сүтэрэн, дөйүөрэн бардым.    Биирдэ өйдөммүтүм, уолум тыллаабытыгар сүүрэн кэлбит чугас ыалбыт Сэмиэнэп Дьөгүөр (Дөдөһө) сүгэн иһэр эбит. Өскө хаары дириҥник үктээбитим буоллар, айа батаһа испин, быарбын тоҕо көтөн, тыыным быстан, өлүкпүн эрэ булуох этилэр эбэтэр айа ырбата үөс хоругум тымырын быһа көппүтэ буоллар, хааным тоҕо баран, суолга тахсар кыаҕа суох миэстэтигэр быстарыахтаах этим.    Ити киэһэ биһиги дьиэбитигэр дэриэбинэ кырдьаҕастара, отоһуттар, көрбүөччүлэр мустан, сиэри-туому тутуһан, хааннаах суолбун батыһан, бырахпыт ырбыылаах айабын булан, уоттанан-күөстэнэн, алҕаан, көрдөһөн түбүк бөҕөҕө түспүттэр. Дьон, оҕо аймах, сүөһү сылдьар сиригэр ким айа ииппитэ кытта биллибит. Булчут дэнэр киһи урут тайахха диэн иитиилээх сааны тииккэ баайан, элбэрээгин быатын тартахха эстэр гына хаалларбытыгар, ыҥыырдаах атын миинэн испит киһи түбэһэн өлбүт түбэлтэтэ баар эбит. Туох өйдөөх эбэтэр “ыарыһах” киһи икки  киһи тыыныгар турарга оҥостубутун уонна киниэхэ туох миэрэни туттубуттарын билбэтим. Тыаҕа бултуур киһи табанан эбэтэр атынан сылдьыахтааҕа. Бу сырыыга кини ата да, табата да суох дэриэбинэттэн сатыы тахсан, оҕолор суолларын, куобах ороҕор ииппит туһахтарын көрө-көрө айа тардыбыта киһи өйүгэр баппат.    Оччотооҕуга Хорулаҕа Арамаан Гоголев диэн биэлсэр хас да нэһилиэги хабан үлэлиирэ. Аата биэлсэр эрээри, дьиҥинэн, кини ханнык да үрдүк үөрэхтээх быраастан итэҕэһэ суох билиилээх, мындыр, үлэтигэр бэриниилээх, мааны майгылаах барахсан этэ. Кини миигин Булааҥкыйга, Элиптээҥҥэ, Хорулаҕа кыһамньылаахтык эмтээн, атахтаах оҥорбута. Уҥа буутум ис өттүнэн батары түспүт айа ырбатын суола оспута күн бүгүҥҥэ диэри ырылыччы көстөр, дьарҕа буолан, кэмиттэн кэмигэр нүөлүйэн ыалдьар. Ону “элбэх хаан тымыра быстыбытыттан” дииллэр.   Чаппандаттан илдьэ барбыт кылгас атахтаах “түөрт харахтаах” Сындыыс диэн ыттаах этим. Онтум ытыллыбыт, хойобуун кус күөлү туораан, нөҥүө сис тыаҕа түһэрин икки атаҕар туран көрөр уонна аҕалбыта эрэ баар буолара. Кус оҕотун, өлбүт куһу хайдахтаах да хойуу от, муох быыһыттан ирдээн, икки хараҕа дьоппоччу иһиэр диэри эккирэтэн булара. Оннооҕор бэйэтин саҕа улахан куобаҕы тутан аҕалан, дьиэ айаҕар ууран соһуталааччы. Хайдах бултуурун билбит суох. Мас көтөрүн үрбэккэ, ыйылыы-ыйылыы олорор тиитин тарбаан, көтүппэккэ ыттарар буолара.    Миигин сүгэн аҕалан, хааннаах таҥаспын бөхтөөх хоппоҕо бырахпыттарын ытым барахсан көрө сылдьыбыт. Сыарҕалаах атынан Элиптээҥҥэ илдьибиттэрин эмиэ сэрэйбит. Дьонум ааннарын хатанан баран утуйбуттар. Сындыыс хотон аттыгар кээһиилээх окко сытан хаалбыт. Сарсыарда ааннарын аспыттара, били, түүн бөххө бырахпыт мин хааннаах таҥаспын, ытым хостоон аҕалан, күүлэ муостатыгар уурталаан баран, ыйылыы олорор үһү. Онон бэйэлэрэ мөлтөөн олорор дьону, ытым эрэйдээх өссө уйадыппыт.   Балыыһаттан тахсан, тайахха өйөнөн, аҥаар атахпынан кылыйа сылдьан “ытым охторуо” диэн, аны мин куттанар буолбутум. Өйдөөҕүн өйдөөх, ону билэрдии, бэйэбэр сыстыбата, наар ойоҕостон эрэ эккэлиир буолбута. “Ыт киһи доҕоро, саҥарбат эрэ” дииллэрин итэҕэйэбин. Ол да иһин куоракка кэлиэхпиттэн, бэчээт, тэлэбиисэр, араадьыйа нөҥүө элбэх этиини оҥордум, ыстатыйалары суруйдум.    Ааспытын кэннэ санаатахха, бултуубун диэн, икки төгүл өлүү айаҕын лаппа өҥөйбүт эбиппин. Бука, Айыыһыттардаах буоламмын, барыта этэҥҥэ аастаҕа. Урут оҕо айаҕа ыттарбытын туһунан кэпсээни, ахтыыны истибит, аахпыт баара биллибэт этэ. Арай Георгий Васильев-Мандар: “Былыр, сахалар ортолоругар айаҕа таптаран өлбүт да, эчэйбит да элбэх... айанан бултааһын бобуллубута ыраатта, билигин түмэллэргэ эрэ баар”, – диэн суруйан баран, ханна, хаһан төһө киһи өлбүтүн эппэтэх. “Үһү” диэн кэпсээни Мандар итэҕэйбэт курдук да, бэйэтин суруйуута үһүйээҥҥэ майгынныыр.
kyym.ru сайтан